Кіріспе

Біріккен Ұлттар Ұйымының Тәжікстандағы бейбітшілік операциясы 1994-2000 жылдары.
Біріккен Ұлттар Ұйымының Тәжікстандағы бақылаушылар миссиясы (БҰҰМОТ) – Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі 1994 жылдың желтоқсанында құрған бейбітшілік миссиясы, оның мандаты 2000 жылдың мамырында аяқталды. Миссияның мақсаты – Тәжікстан Азамат соғысы кезінде және одан кейін бейбіт келісімдерді қадағалау болды. Бақылаушылар алғаш рет 1994 жылы Эмомали Рахмонов басқаратын Тәжікстанның үкіметі мен Біріккен тәжік оппозициясы арасындағы атысты тоқтату келісімінен кейін орналастырылды. БҰҰ демеушілік еткен 1997 жылғы келісім соғысты аяқтағаннан кейін, БҰҰ миссияның бастапқы мандатын кеңейтіп, бейбітшілікті және демобилизацияны қадағалауға бағытталды. Миссияның бас кеңсесі Душанбеде (Тәжікстан) орналасқан.

Біріккен Ұлттар Ұйымының қатысуын дамыту

1991 жылғы қыркүйекте Тәжік КСР-і КСРО-дан тәуелсіздігін жариялағаннан кейін Тәжікстанда бірнеше ай бойы саяси жағдай тұрақсыз болды. 1992 жылдың ортасында демократиялық, либералдық және ислами күштердің одағы – Біріккен Тәжік оппозициясы қысқа мерзімге билікті бағындырды, бірақ Эмомали Шарипани Рамонаның үкіметтік күштері оны әскери жолмен қайта басып алды. Біріккен Ұлттар Ұйымының мәліметінше, "1993 жылдың ортасына қарай 6 миллионнан кем халқы бар елде шамамен 50 000 адам, олардың көп бөлігі бейбіт азаматтар қаза тапты, 600 000-ға жуығы ішкі орын аударып кетті, ал тағы 60 000-ы Ауғанстанның солтүстік шекарасын кесіп өтті". 1993 жылдың соңына қарай ұйымдастырылған жауынгерлік әрекеттердің көп бөлігі тоқтаса да, Біріккен Тәжік оппозициясының (БТО) көтерілісшілері Тәжікстан үкімет күштерімен және олардың Ресей Федерациясымен бірлескен одақтастарымен Тәжік-Ауған шекарасында күресін жалғастырды. Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының (ТМД) Тажикстандағы Ұжымдық бейбітшілік сақтау күштері 1993 жылдың соңында құрылды, оған Қазақстан, Қырғызстан, Ресей Федерациясы, Тәжікстан және Өзбекстан күштері қатысты. Бірақ бейбіт процестің қадамдарын бақылау үшін ол бірнеше рет ұзартылды. 1995 жылдың шілдесінде оппозициялық күштер Ауғанстаннан Тәжікстанның орталық аймағына қайта оралды, содан кейін 1996 жылдың желтоқсанына дейін қызу шайқастар болды, одан кейін жалпы атысты тоқтату режимі қайта қолданысқа енді. 1997 жылы Бас хатшы БҰҰ Тажикстандағы миссияны (UNMOT) күшейтуді ұсынды. UNMOT бейбіт процестің табысына байланысты бірнеше рет 2000 жылдың мамырына дейін ұзартылды.

Қызметкерлер

UNMOT құрамына әскери бақылаушылар, халықаралық және жергілікті азаматтық персонал, сондай-ақ 1998 жылдың шілдесінен бастап екі азаматтық полиция қызметкері кірді. Әскери бақылаушылар 15 шет мемлекеттен келді: Австрия, Бангладеш, Болгария, Чехия, Дания, Гана, Венгрия, Индонезия, Иордания, Непал, Нигерия, Польша, Швейцария, Украина және Уругвай. Бастапқыда 40 әскери бақылаушыдан (азаматтық персонал мен полицияны есептемегенде) құралғанмен, олардың саны қарулы келісімге қол жеткеннен кейін ең жоғары деңгейі 81-ге дейін өсті, ал UNMOT-тың таратылуы кезінде ең төменгі деңгейі 17-ге дейін төмендеді.

Өлім-жітім

Миссияда 7 адам қаза тапты, оның 3-і әскери, 4-і азаматтық. Ең қатты оқиға 1998 жылғы 20 шілдеде болды, сол күні төрт UNMOT мүшесі – Польшадан майор Ришард Севчик, Уругвайдан майор Адольфо Шарпегге, Жапониядан Ютака Акино және Тажикстаннан Джуражон Махрамов Орталық Тажикстандағы Гарм қаласының жанында қанымен сөйледі. Осы күні БҰҰ жүйесінің барлығы, сондай-ақ көптеген халықаралық бейүкіметтік ұйымдар қызметін тоқтатты және қызметкерлерін Тажикстаннан шығарып алды.