Кіріспе
1992–1993 жылдарғы Сомалидегі БҰҰ бейбітшілік сақтайтын миссиясы
Біртұтас күш тобы (UNITAF) – 1992 жылдың 5 желтоқсанынан 1993 жылдың 4 мамырына дейін Сомалиде жұмыс істеген, БҰҰ санкциялаған, АҚШ басқаруындағы көпұлттық күш болды. АҚШ-тың бастамасы (коды «Operation Restore Hope» деп берілген) UNITAF-қа БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 794 қаулысын орындау және елдің оңтүстік бөлігінде гуманитарлық операцияларды жүргізу үшін қауіпсіз жағдай жасау міндеті жүктелді.
Өмірбаян
Сомалидегі гуманитарлық апатқа тап болған, азаматтық тәртіптің толық бұзылуынан асқан БҰҰ 1992 жылы сәуірде UNOSOM I миссиясын құрды. Алайда, Сомалиде жұмыс істейтін жергілікті топ басшыларының толықтай келіспеушілігі және олардың бір-бірімен бәсекелесуі UNOSOM I-ді орындауға мүмкіндік бермеді. Миссия ешқашан жоспарланған күшіне жете алмады. 1992 жылдың соңғы тоқсанында Сомалидегі жағдай одан әрі нашарлады. Фракциялар кішірек фракцияларға бөлініп, содан кейін тағы да бөлінді. Бір тараппен азық-түлік тарату туралы келісімдер, егер тауарлар басқа тараптың аумағы арқылы тасымалданса, мәнсіз болып кетті. Үш жүз мың сомалилік аштықтан қайтыс болды, ал 1,5 миллион адам аштықтан өлім қаупіне ұшырады. Кейбір топтар UNOSOM араласуына белсенді түрде қарсылық көрсетті. Әскерлерге оқ атылды, гуманитарлық көмек кемелеріне шабуыл жасалып, тоқтауына кедергі келтірілді, жүк ұшақтарына оқ атылды, мемлекеттік және жеке гуманитарлық ұйымдар қауіп-қорқынышқа ұшырады, тонаулар мен зорлық-зомбылыққа ұшырады. Халықтың күшті қысымы мен наразылығына байланысты БҰҰ Бас хатшысы Бутрос Бутрос-Гали Қауіпсіздік Кеңесіне бірнеше ұсыныс жасады. Дипломатиялық әрекеттер көбінесе нәтижесіз болғандықтан, ол қарулы топтарды бағындыру үшін күш көрсету қажет екенін ұсынды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Хартиясының VII тарауы "халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау немесе қалпына келтіру үшін қажет болған жағдайда әуе, теңіз және құрлық күштерін қолдануға" рұқсат береді. Бутрос-Гали осы бапты қолданып, бейбітшілікті сақтаудан бас тарту уақыты келді деп ойлады. Алайда, Бутрос-Гали мұндай шараны UNOSOM мандаты шеңберінде жүзеге асыру қиын болады деп санайды. Сонымен қатар, ол Сомалидегі проблемаларды шешу үшін БҰҰ Хатшылығының басқару және бақылау қабілеті жеткіліксіз, сондықтан үлкен күш жұмсау қажет екенін түсінді. Осыған байланысты ол мүше мемлекеттердің басшылығымен, бірақ Қауіпсіздік Кеңесінің санкциясымен Сомалиде операциялар жүргізуге уәкілеттік берілген үлкен интервенциялық күш құруды ұсынды. Бұл күштің мақсаты "бейбітшілікті сақтауға және қақтығыстан кейінгі бейбітшілік құруға жағдай жасау" болды. UNITAF Сомалидегі мемлекет құрудың кең ауқымды бастамасының бір бөлігі болып есептелді, гуманитарлық көмектің таралуын қамтамасыз ету үшін әскери құрал ретінде қызмет етті. Алайда, UNITAF-ты мемлекет құру бастамасы деп қарастыруға болмайды, өйткені оның нақты, шектеулі және жеңілдету мақсаты болды, бірақ ол күшпен жүзеге асырылды. UNITAF-тың басты мақсаты қауіпсіздікті қамтамасыз ету болды, кең ауқымды институт құруға бағытталған бастамалар емес.
Құрамы
UNITAF-тың жалпы құрамының басым бөлігін АҚШ қамтамасыз етті (жалпы саны 37 000 адамның шамамен 25 000-ы). UNITAF-қа үлес қостан елдер: Австралиядан келген Корольдік австралиялық полкінің 1-ші батальоны (1993 жылғы қаңтар-мамыр), Бангладеш, Бельгия, Ботсвана, Канада, Египет (бір батальон), Эфиопия, Франция (бригада штабы және бір батальон), Германия, Грекия (Ваджидтегі медициналық рота), Үнді армиясы (Байдоадағы бригада штабы және үш батальон), Ирландия (көлік ротасы), Италия, Кувейт, Марокко, Жаңа Зеландиядан No. 40 эскадрильясы RNZAF, Нигерия, Норвегия, Пәкістан, Сауд Арабиясы, Испания, Швеция, Тунис, Түркия, Біріккен Араб Әмірліктері, Ұлыбритания және Зимбабве. UNITAF үшін "бірліктерді ұйымдастыру және бағыну міндеті көбінесе жабдықтаушы үкіметтер мен JTF штабы арасындағы келіссөздерден тұрды". АҚШ Орталық қолбасшылығы (USCINCCENT) "Үміт операциясын қалпына келтіру" операциясын жүзеге асыру үшін Сомалидегі Бірлескен арнайы күштерді (JTF) құрды. I теңіз экспедициялық күшінің (I MEF) штабы JTF штаб-пәтерінің негізін құрады. (Бұл қолбасшылықтың атауы CJTF Somalia деп басталды, бірақ United Task Force UNITAF деп өзгертілді). CJTF I MEF-тен (MARFOR Somalia деп аталады) және 10-шы тау дивизиясынан (ARFOR Somalia деп аталады) әскери күштерге, сондай-ақ Әуе күштері мен Әскери-теңіз күштерінің қызметкерлері мен бөлімшелеріне басшылық етті. АҚШ бастаған біріккен коалицияға үлес қосып отырған елдер ұсынған күштерден өзге, арнайы операциялар күштерінің де бөлімшелері болды. Ұлттық контингенттер АҚШ Орталық қолбасшылығымен үйлестіріліп, бақыланды, бірақ CentCom мен қатысушы елдер арасындағы қарым-қатынас әртүрлі болды. Кейбір контингенттердің қолданатын әдістері мен мандаттарына қатысты бірнеше қақтығыстар болды. Мысалы, итальяндық контингент бейбітшілікті сақтау үшін жергілікті милицияларға пара бергеніне айыпталды, ал француз Шетелдік легионының әскерлері милицияларды қарусыздау кезінде күш қолдануда айыпталды. Операцияның канадалық контингенті "Deliverance" операциясы деп аталды. "Біраз көлемде UNOSOM II бастапқыда қиын жағдайда болды. АҚШ өзінің белгілі бір шектеулі мақсаттарына жеткенін сезініп, кетуге асықты, бірақ БҰҰ таяудағы уақытта билікке ие болуға дайын емес еді. UNITAF-ты басқаруға келіскен АҚШ бес немесе алты апталық миссияны жоспарлаған, және қаңтардың ортасына дейін басқаруды тапсыруға дайын болды. UNITAF қолбасшысы гуманитарлық көмек секторларын (HRS) АҚШ-тан тыс күштерге тағайындағандықтан, ол CINCCENT және JCS мақұлдауымен АҚШ күштерін азайтып, оларды өздерінің базаларына қайта орналастыра бастады. Оның сөзінше, генерал-лейтенант Роберт Б. Джонстон [I MEF командирі] "өзінің миссиясы орындалғанын білді" және БҰҰ үлкен миссияны ресми түрде қабылдауын күткен. Алайда, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің UNOSOM II-ні бекіткен 814 қарары наурыздың соңында ғана қабылданды, ал алғашқы қызметкерлер тек сәуірде ғана дайындыққа кірісті".
10th Mountain Division (referred to as ARFOR Somalia), as well as Air Force and Navy personnel and units. There were also special operations forces components, in addition to the forces provided by countries contributing to the US led, combined coalition. The national contingents were co ordinated and overseen by U. S. Central Command, however, the relationship between CentCom and the contributing nations varied. There were a few confrontations over the methods and mandates employed by some contingents. For example, the Italian contingent was accused of bribing local militias to maintain peace, whilst the French Foreign Legion troops were accused of over vigorous use of force in disarming militiamen. The Canadian contingent of the operation was known by the Canadian operation name Operation Deliverance. "The deck was stacked against UNOSOM II, to some extent, from the beginning. The US was anxious to leave, feeling they had accomplished their somewhat limited objectives, but the UN was far from ready to receive the baton. The US, which had planned for a five or six weeks mission when it agreed to head UNITAF, was ready to turn over the command by mid January. As the UNITAF commander was able to assign humanitarian relief sectors (HRS) to non US forces, he began—with the approval of CINCCENT and the JCS—to reduce US forces and redeploy them to their home bases. In his words, Lieutenant General Robert B. Johnston [commander I MEF] “knew his mission had been accomplished” and was waiting for the UN to assume the greater mission formally. However, United Nations Security Council Resolution 814 authorizing UNOSOM II was not passed until late March, and the first staff members were not in place and ready to start the transition until April."
Америка Құрама Штаттары
794-резолюцияға дейін АҚШ БҰҰ-ға жүгініп, Сомалиге маңызды әскер контингентін ұсынды, бірақ бұл әскерлер БҰҰ-ның бағынысында болмайтыны туралы шарт қосты. 794-резолюция АҚШ-ты болашақ күштер тобына жауапты деп тікелей атамады, бірақ «Мүше мемлекет жасаған және Бас хатшының 1992 жылғы 29 қарашадағы кеңеске жолдаған хатында (S/24868) сипатталған, мұндай қауіпсіз орта құру операциясы туралы ұсынысын» атады. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 1992 жылғы 3 желтоқсанда 794-резолюцияны бірауыздан қабылдады және Сомалидегі гуманитарлық көмекке қауіпсіз жағдай жасауға АҚШ-тың ұсынысын құптады. Президент Джордж Буш оған жауап ретінде 1992 жылғы 4 желтоқсанда «Үмітты қайта орнату» операциясын бастады, оған сәйкес АҚШ 794-резолюцияға сұйене отырып, басқаруды өз мойнына алды. Ларри Фридман, ЦРУ-дың Арнайы әрекеттер бөлімінен шыққан әскери офицер, Сомалидегі қақтығыстағы алғашқы американдық құрбандық болды, оның көлігі танкқа қарсы минаға шалдықты. Ол АҚШ ресми түрде қатысуына дейін арнайы барлау миссиясымен жіберілген, АҚШ елшілігі мен келген әскери күштер арасында байланыс жасап, екеуіне де барлау ақпаратын ұсынды. UNITAF-тың алғашқы теңізшілері 1992 жылғы 9 желтоқсанда Сомали жағалауына медиа шулы аясында қонды. Пресса «теңізшілердің қону уақыты мен орнын білгендей болды» және сол сәтті түсіру үшін әуежай жолағында және жағажайларда күтті. АҚШ-тың араласуын сынағандар АҚШ үкіметі американдық компаниялар үшін мұнай концессияларын бақылау мақсатында араласып жатыр деп мәлімдеді. Дүниежүзілік банк пен БҰҰ жүргізген Солтүстік-Шығыс Африка зерттеулерінде Сомали Суданнан кейін мұнай өндіруге ең перспективті ел ретінде танылды. Алайда, американдық және БҰҰ әскерлері елдің солтүстік-шығысындағы мұнай барлау аймақтарына немесе солтүстік-батыстағы автономиялы Сомалиленд аймағына жақын орналастырылмады. Бұл араласу Барре режимі құлағаннан кейін 22 ай өткен соң жүзеге асты. Басқа сыншылар бұл араласуды әкімшіліктің Суық соғыстан кейінгі әскери құрылымның мөлшерін және шығыстарын сақтау, президенттің Боснияда әрекет етуден бас тартуына байланысты сынды аудармалау немесе билікті сәнді түрде қалдыру әрекеті ретінде қарастырады.
Операция
Операция 1992 жылғы 6 желтоқсанда басталды, онда «ТРИПОЛИ» Әскери-теңіз арнайы операциялар тобынан әскери-теңіз күштері мен арнайы соғыс жасақтарының экипаж мүшелері жағажай және порт аймағында гидрографиялық және барлау жұмыстарын жүргізуді бастады. Бұл операция үш күнге созылды. 1992 жылғы 8 желтоқсанның таңертеңгі сағаттарында 15-ші теңіз экспедициялық тобына (МЭТ) қарасты 4-ші психологиялық операциялар тобының күштері Могадишо қаласының үстінен листовкалар таратты. 9 желтоқсан күні сағат 0540-та МЭТ «Триполи», «Джуно» және «Рашмор» кемелерінен Могадишо қаласына және айналасындағы аймақтарға біріктірілген әдістермен амфибиялық шабуыл жасады. Бастапқыда қарсылық болмағанмен, күрделі операциялық жағдайлар амфибиялық операциялар аймағындағы таңдалған теңіз және құрлықтағы базалардан бірнеше бағыттар бойынша, сызықтық емес, бір мезгілде күшпен ену операцияларын жүргізуді талап етті. МЭТ-тің құрлықтағы жауынгерлік құрамы, 9-шы теңізшілер батальонының 2-ші батальоны (2/9) және 12-ші теңізшілер батальонының 2-ші батальонының «Дельта» батареясы бір мезгілде кемеден Могадишо портына және Могадишо халықаралық әуежайына амфибиялық шабуыл жасады, бұл қосымша күштерге бағытталған орын болды. «Эхо» және «Гольф» компаниялары тікұшақтар мен десанттық шабуыл машиналары арқылы әуежайға шабуыл жасады, ал «Фокс» компаниясы күш-жігерді үнемдеу арқылы портты қамтамасыз етті. 1-ші теңіз дивизиясының әуедегі резервтік батальоны (ACB), 7-ші теңізшілер батальонының 1-ші батальоны, сондай-ақ 11-ші теңізшілер батальонының 3-ші батальоны (3/11 – артиллериялық батальон, бірақ Сомалиде уақытша жаяу әскер батальоны ретінде жұмыс істеді) әуежай қауіпсіздігі қамтамасыз етілгеннен кейін бірден жетті. 2/9 BLT-нің «Индия» компаниясының және 1/7 күштері Байдоадағы әуежайды және Бардера қаласын қорғауға бағытталды, ал 2/9 BLT-нің «Гольф» компаниясы және Бельгия арнайы күштерінің бөлімдері Кисмайо портына десант түсірді. Әуе көмегін HMLA 267, HMH 363, HMH 466, HMM 164 және HC 11 DET 10 тікұшақтарының біріктірілген тобы қамтамасыз етті. Сонымен қатар, сомалилік түрлі топтар азаматтық соғысты аяқтау мақсатында келіссөздерге қайта оралды. Бұл күш-жігер Сомалидегі ұлттық келісім конференциясы деп аталды және оның нәтижесінде 1993 жылғы 27 наурызда Аддис-Абеба келісіміне қол қойылды. Алайда, конференция тиімді нәтиже бермеді, себебі азаматтық соғыс одан кейін де жалғасты.
Нәтижелер
UNITAF-тың міндеті азық-түлік және басқа да гуманитарлық көмекті қорғау болғандықтан, операция сәтті деп есептелді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Бутрос Бутрос Гали ЮНИТАФ әскерлерінің болуының «Сомалидегі қауіпсіздік жағдайына және гуманитарлық көмектің тиімді жеткізілуіне оң әсер еткенін» анықтады. Эпидемиологиялық зерттеу көрсеткендей, әскери араласу шамамен 10 000 адамның өмірін сақтап қалды. UNITAF әскери араласудың ауқымын күрт кеңейткенімен, UNOSOM I-ге қарағанда көбірек адам құтқарылмады. Бұл себебінің бастысы – 1992 жылдың қазан айында, әскерлердің іріктеліп орналасуына дейін өлім-жітім көрсеткішінің күрт төмендеуі болды. Араласуды зерттеулер ЮНИТАФ аштықтың аяқталуын шамамен бір айға жылдамдатқанын көрсетті. Вашингтондағы тәуелсіз бейүкіметтік ұйым – Босқындар саясаты тобының бағалауынша, халықаралық көмекпен құтқарылған 100 000-ға жуық адамның ішінде UNITAF және UNOSOM II араласулары арқылы тек 10 000-нан 25 000-ға дейінгі адамның өмірі сақталды, ал профессор Алекс де Ваалдың пікірінше, нақты көрсеткіш одан да төмен болуы мүмкін. Бас хатшы Бутрос Гали және американдық дипломат Честер Кроккер араласу 250 000 сомалидің өмірін сақтап қалғанын мәлімдеді, бірақ бұл мәлімдеме басқа бақылаушылар тарапынан күмәндануға түсті, олар ЮНИТАФ-тың өлім-жітімге елеулі әсер еткенін көрсететін нақты дәлелдердің жеткіліксіз екенін атап өтті. Бұл, UNITAF-тың үлкен күші соғысты тоқтатқан кезде ғана жағдай тұрақталды дегенді білдірді. Сондықтан «қауіпсіз орта» құру міндеті тұрақты түрде орындалмады. Сомали ісі бойынша жүргізілген тергеу кезінде анықталған UNITAF-тағы Канадалық әуе десанттық полкінің мінез-құлқына байланысты полк таратылды.
UNOSOM II-ге ауысу
UNITAF тек уақытша орган ретінде жоспарланған. Қауіпсіз орта қалпына келтірілгеннен кейін, тоқтатылған UNOSOM миссиясы қайта жандандырылатын еді, бірақ бұрынғыдан гөрі әлдеқайда күштірек болып. 1993 жылғы 3 наурызда Бас хатшы UNITAF-тан UNOSOM II-ге өту туралы ұсыныстарын Қауіпсіздік Кеңесіне ұсынды. Ол UNITAF миссиясының ауқымдылығына қарамастан, қауіпсіз орта әлі де орнатылмағанын және тиімді жұмыс істейтін үкімет немесе жергілікті қауіпсіздік/полиция күштері жоқ екенін атап өтті. Аддис-Абеба келісіміне қол қоюға бір күн бұрын Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі 814 қаулысын қабылдады, ол UNITAF-тан UNOSOM II-ге, Біріккен Ұлттар Ұйымы басқаратын күшке өкілеттік беруді белгіледі. UNITAF-тан UNOSOM II-ге өту саясатының маңызды өзгерісі – жаңа мандатқа көпұлтты күштердің мемлекет құруға жауапкершілігін қосу болды. 1993 жылғы 3 мамырда UNOSOM II ресми түрде басқаруды өз мойнына алды, ал 1993 жылғы 4 мамырда операцияларды жүргізуге жауапкершілікті қабылдады. UNOSOM II жиырма жеті елден құралған коалиция болғанына қарамастан, көптеген шешімдерді қабылдаушылар американдықтар болып қала берді, бұл АҚШ-қа операцияның көп бөлігін бақылау мүмкіндігін берді. UNITAF басшысы, әскери-теңіз күштерінің генерал-лейтенанты Роберт Б. Джонстон, оның пікірінше UNITAF сәтті болғанына қарамастан, егер UNOSOM II де сәтті болмаса, АҚШ-тың күш-жігері мен шығындары бекер болады деп мәлімдеді. Бұған қоса, Сомалидегі БҰҰ Бас хатшысының өкілі және UNOSOM II басшысы, зейнеткер АҚШ адмиралы Джонатан Хоу, өзінің штабында жиырма сегіз американдық офицерді маңызды лауазымдарға тағайындады. Операция басталғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, 1993 жылғы 5 маусымда пакистандықтардың қаза болуынан және БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 837 қаулысы қабылданғаннан кейін, АҚШ миссияны тиімді түрде басқаруға көшті.