Кіріспе
Зертханалық медицина ғалымы (ЗМҒ) немесе клиникалық зертхана ғалымы (КЗҒ) немесе медициналық технолог (МТ) клиникалық зертханаларда қан мен дене сұйықтықтарының диагностикалық тестілеуін жүргізеді. Зертханалық медицина ғалымының жұмысы пациенттен немесе клиенттен алынған үлгілерді қабылдаумен басталып, тест нәтижелерін дәрігерлерге және басқа да денсаулық сақтау қызметкерлеріне жеткізумен аяқталады. Клиникалық диагностикалық тестілеудің тиімділігі тест әдістемесінің дұрыстығына тікелей байланысты. Осы мақсатта зертханалық медицина ғалымдарының жұмысының көп бөлігі үлгілердің сапасын қамтамасыз етуді, тест нәтижелерін түсіндіруді, деректерді тіркеуді, бақылау үлгілерін тестілеуді, калибрлеуді, техникалық қызмет көрсетуді, растауды және құралдарды жөндеуді, сондай-ақ тесттің дұрыстығы мен қайталанатындығын тексеру үшін статистикалық талдау жүргізуді қамтиды. Зертханалық медицина ғалымдары денсаулық сақтау қызметкерлеріне тесттерді таңдау және үлгілерді алу кезінде көмектесе алады және маңызды зертханалық нәтижелерді жедел ауызша жеткізуге жауапты. Денсаулық сақтау мекемелеріндегі зертханалық медицина ғалымдары клиникалық диагностикада маңызды рөл атқарады. Медициналық шешімдердің шамамен 70%-ы зертханалық тест нәтижелеріне негізделген, ал ЗМҒ-ның үлесі денсаулық сақтау жүйесінің шығындарының 95%-ына әсер етеді. Зертханалық медицина ғалымдары ең көп жасайтын тесттер: толық қан есебі (ТҚЕ), кең ауқымды метаболикалық панель (КМП), электролиттік панель, бауыр функциясының тесттері (БФТ), бүйрек функциясының тесттері (БФТ), қалқанша безі функциясының тесті (ҚБФТ), зәр талдауы, қан ұю профилі, липидтік профиль, қан тобы, сперма талдауы (фертильділік және вазектомиядан кейінгі зерттеулер үшін), серологиялық зерттеулер және стандартты мәдениеттер. Кейбір мекемелерде, флеботомистердің жеткіліксіз немесе мүлдем болмаған жағдайында (әсіресе ауылдық жерлерде) зертханалық медицина ғалымдары флеботомия жасай алады. Зертханалық медицина ғалымдарының көптеген ауыстырылатын техникалық дағдылары болғандықтан, медициналық зертханадан тыс жұмыс жиі кездеседі. Көптеген зертханалық медицина ғалымдары FDA, USDA, медициналық емес өнеркәсіптік зертханалар және өндіріс сияқты мемлекеттік қызметтерде жұмыс істейді. Ұлыбритания мен АҚШ-та жоғары білікті зертхана ғалымдары, әдетте докторлық ғылымдар кандидаты болып табылатындары, зертханада клиникалық жауапкершілікті едәуір арттырады. АҚШ-та бұл ғалымдар клиникалық зертхана директорлары рөлінде жұмыс істей алады, ал Ұлыбританияда олар кеңесші клиникалық ғалымдар ретінде танылады. Клиникалық ғалымдар Ұлыбританияның Ұлттық денсаулық сақтау жүйесінде 60 жылдан бері жұмыс істесе де, ресми оқытылған және аккредиттелген кеңесші деңгейдегі клиникалық ғалымдарды енгізу салыстырмалы түрде жаңа және «Ғылыми мансапты жаңғырту» аясында енгізілді. Кеңесші клиникалық ғалымдар дәрігерлік кеңесші әріптестермен қатар және бірдей деңгейде ғылыми және клиникалық басшылық етуі күтіледі. Денсаулық сақтау саласындағы мамандар протоколдарды, процедураларды және клиникалық нұсқауларды ұстанса, кеңесші клиникалық ғалымдар болашақ нұсқауларды қалыптастыруға және пациенттерге көмек көрсетуді жетілдіруге көмектесетін жаңа және дамып келе жатқан технологияларды енгізуге көмектеседі. Ұлыбританияда денсаулық сақтау ғалымдары, соның ішінде клиникалық ғалымдар диагностикалық тесттерден бастап терапиялық емдеуге және оңалтуға дейінгі күтімнің барлық кезеңдеріне қатыса алады. Бұл жұмыс күші денсаулық сақтау қызметкерлерінің шамамен 5%-ын құраса да, олардың жұмысы барлық диагноздар мен клиникалық шешімдердің 80%-ын құрайды.
A Medical Laboratory Scientist (MLS) or Clinical Laboratory Scientist (CLS) or Medical Technologist (MT) performs diagnostic testing of blood and body fluids in clinical laboratories. The scope of a medical laboratory scientist's work begins with the receipt of patient or client specimens and terminates with the delivery of test results to physicians and other healthcare providers. The utility of clinical diagnostic testing relies squarely on the validity of test methodology. To this end, much of the work done by medical laboratory scientists involves ensuring specimen quality, interpreting test results, data logging, testing control products, performing calibration, maintenance, validation, and troubleshooting of instrumentation as well as performing statistical analyses to verify the accuracy and repeatability of testing. Medical laboratory scientists may also assist healthcare providers with test selection and specimen collection and are responsible for prompt verbal delivery of critical lab results. Medical Laboratory Scientists in healthcare settings also play an important role in clinical diagnosis. An estimated 70% of medical decisions are based on laboratory test results and MLS contributions affect 95% of a health system's costs. The most common tests performed by medical laboratory scientists are complete blood count (CBC), comprehensive metabolic panel (CMP), electrolyte panel, liver function tests (LFT), renal function tests (RFT), thyroid function test (TFT), urinalysis, coagulation profile, lipid profile, blood type, semen analysis (for fertility and post vasectomy studies), serological studies and routine cultures. In some facilities that have few phlebotomists, or none at all, (such as in rural areas) medical laboratory scientists may perform phlebotomy. Because medical laboratory scientists have many transferable technical skills, employment outside of the medical laboratory is common. Many medical laboratory scientists are employed in government positions such as the FDA, USDA, non medical industrial laboratories, and manufacturing. In the United Kingdom and the United States, senior laboratory scientists, who are typically post doctoral scientists, take on significantly greater clinical responsibilities in the laboratory. In the United States these scientists may function in the role of clinical laboratory directors, while in the United Kingdom they are known as consultant clinical scientists. Though clinical scientists have existed in the UK National Health Service for ~60 years, the introduction of formally trained and accredited consultant level clinical scientists is relatively new, and was introduced as part of the new Modernising Scientific Careers framework. Consultant clinical scientists are expected to provide expert scientific and clinical leadership alongside and, at the same level as, medical consultant colleagues. While specialists in healthcare science will follow protocols, procedures and clinical guidelines, consultant clinical scientists will help shape future guidelines and the implementation of new and emerging technologies to help advance patient care. In the United Kingdom, healthcare scientists including clinical scientists may intervene throughout entire care pathways from diagnostic tests to therapeutic treatments and rehabilitation. Although this workforce comprises approximately 5% of the healthcare workforce in the UK, their work underpins 80% of all diagnoses and clinical decisions made.
Арнайы бағыттар
Медициналық зертхананың көптеген ғалымдары клиникалық зертхананың көп бөлігінде білікті, жалпыға бірдей мамандық иелері болып табылады. Алайда, кейбіреулері арнайы мамандық иелері, олар ерекше білім беру немесе қосымша оқу арқылы белгілі бір салада қалыптан тыс күрделі талдаулар жүргізуге қабілетті. Маманданған салалар: клиникалық биохимия, гематология, қан құю, микробиология, бактериология, токсикология, вирусология, паразитология, микология, иммунология, иммуногематология (қан банкі), гистопатология, гистоүйлесімділік, цитопатология, генетика, цитогенетика, электрондық микроскопия және ЭКО зертханалары. Медициналық технологтар арнайы "SBB" (Қан банкісінің маманы), "SM" (Микробиология маманы), "SC" (Химия маманы) немесе "SH" (Гематология маманы) сияқты қосымша біліктіліктерді пайдалана алады. Бұл қосымша белгілер негізгі біліктілікке қоса берілуі мүмкін, мысалы, "MLS(ASCP), SBB(ASCP)". Қосымша ақпаратты ASCP-нің емтихан және сертификаттау процедураларынан табуға болады. Андрология зертханасының ғалымы, эмбриология зертханасының ғалымы және молекулалық диагностика технологы сертификаттарын Америка биоанализшілер қауымдастығы ұсынады; сертификаттары барлар тиісінше ALS(AAB), ELS(AAB) және MDxT(AAB) деп жіктеледі. Аттестатталған гистоүйлесімділік серіктесі, аттестатталған гистоүйлесімділік технологы, аттестатталған гистоүйлесімділік маманы және АБХИ дипломаты – білім мен тәжірибе талаптарын орындағаннан кейін және қажетті емтиханды өткеннен кейін Американың гистоүйлесімділік және иммуногенетика жөніндегі кеңесі ұсынатын атақтар; тиісті емтиханды өткеннен кейін бұл мамандар CHA(ABHI), CHT(ABHI), CHS(ABHI) және D(ABHI) біліктіліктерін алады. АҚШ-та медициналық зертхана ғалымдары сертификатталып, инфекциялық бақылауда жұмыс істей алады. Бұл мамандар инфекциялық ауруларды қадағалайды және есептейді, бұл иатрогендік және ауруханалық инфекцияларды шектеуге көмектеседі. Олар басқа да денсаулық сақтау қызметкерлерін осындай мәселелер және оларды азайту жолдары туралы біліммен қамтамасыз ете алады. Ұлыбританияда патологиялық пәндердегі клиникалық ғалымдардың саны көбінесе көп, онда медициналық біліктілігі аз патологтар кеңесшілер ретінде оқытылады. Клиникалық биохимия, клиникалық иммунология және геномдық медицина – Ұлыбританиядағы клиникалық ғалымдардың көптеп кездесетін мамандықтары және олардың рөлі жақсы орнатылған. Ұлыбританиядағы инфекциялық қызметтерді көбінесе медициналық біліктілігі бар микробиологтар жүзеге асырады, олар инфекцияны алдын алу және бақылау міндеттерімен қатар зертханалық қызметтерге жалпы жауапкершілікке ие болуы мүмкін және палаталар мен пациенттерге арналған клиникаларға үлес қосуы мүмкін. Сондықтан Корольдік патологтар колледжі мен Корольдік дәрігерлер колледжі біріктірілген инфекциялық оқытуды әзірледі[10], онда медициналық стажерлер пациентке бағытталған тәжірибе алады және патологиялық оқудан басқа дәрігерлік емтихандар тапсырады. Нәтижесінде бірнеше аймақтық медициналық деканаттар енді медициналық дәрігерлерге микробиология немесе вирусология бойынша жеке мамандық ретінде оқытуға рұқсат бермейді, оның орнына жұқпалы аурулар / микробиология немесе жұқпалы аурулар / вирусология [11] ретінде екі мамандыққа бағытталған оқытуды қолдайды. Сонымен қатар, микробиология бойынша жоғары мамандандырылған ғалымдардың санының артуы дәрігерлердің зертханалық және ғылыми жауапкершілігінің көп бөлігін клиникалық ғалымдар өздеріне алуына мүмкіндік береді, ал дәрігерлер пациенттермен тікелей жұмыс істеуге көбірек бейімделеді деп күтіледі. Микробиологиядағы ерекшелік – вирусологияның кіші саласы, ол клиникалық ғалымдардың біліміне сәйкес келеді, өйткені ол озық ғылыми әдістерге, мамандандырылған генетикалық технологияларды кеңінен қолдануға және вирустың биологиясын техникалық тұрғыдан түсінуге сүйенуге негізделген, ал микробиологияға қарағанда пациенттерді басқаруға көңіл аз бөлінеді[12]. Сондықтан Ұлыбритания ауруханаларындағы көптеген пациенттер пациентпен тікелей жұмыс істейтін клиникалық ғалымдармен байланысқа түсуі мүмкін, олар өздерінің рөлінің күрделілігіне байланысты дәрігерлермен шатасуы мүмкін.
Білім беру талаптары
Білім беру және лицензиялау талаптары әр елде практикалау ауқымының және заңнамалық ережелердің өзгешелігіне байланысты өзгеріп отырады.
Австралия
Австралияда медициналық зертхана ғалымдары медициналық ғылым, медициналық зертхана ғылымы немесе зертханалық медицина саласы бойынша төрт жылдық бакалавриат білім беру бағдарламасын аяқтайды. Осы бағдарламалар Австралия Медициналық және Клиникалық Ғылымдар Институты (AIMS) аккредиттеуі керек.
Канада
Канадада үш жылдық колледж немесе техникалық мектеп бағдарламалары ұсынылады, оның ішінде жеті семестр бар, олардың екеуі төленбеген тәжірибеден тұрады. Студент стандартты емтихан тапсырудан бұрын (мысалы, Канадалық медициналық зертханалық ғылымдар қоғамы немесе CSMLS емтиханы) медициналық зертханалық технолог ретінде біліктілік алу үшін бітіреді. Көптеген МЛТ-лар медициналық зертханалардағы кадр тапшылығының күшейіп бара жатқан мәселесімен қазір Канадада бетпе-бет келеді.
Canada is currently experiencing an increasing problem with staffing shortages in medical laboratories.
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландияда медициналық зертхана ғалымы Жаңа Зеландияның Медициналық ғылымдар кеңесі мойындаған медициналық зертхана ғылымы немесе биологиялық немесе химиялық ғылымдар бакалавр дәрежесін аяқтауы тиіс. Осы дәрежеге кіретін міндетті бөлік – клиникалық тәжірибеден өту. Бітіргеннен кейін кем дегенде алты ай тәжірибелі басшылық астында жұмыс істеуі, Жаңа Зеландияның Медициналық ғылымдар кеңесінде тіркелуі және қолданыстағы Жылдық практика куәлігі болуы керек.
Гана
Ганада медициналық зертхана ғылымының докторы (MLS. D) – медициналық зертхана ғылымы саласында алты жылдық кәсіби докторлық дипломға ие маман. Медициналық зертхана ғылымының маманы (MLS) медициналық зертхана ғылымы саласында төрт жылдық бакалавр дипломға ие, ал медициналық зертхана техниктері (MLT) медициналық зертхана ғылымы саласында үш жылдық диплом алады. Оқу бағдарламасына тағылымдамалар кіреді, олар студенттерге зертхананың әр саласында тәжірибе жинауға және бақылауда толыққанды жұмыс істейтін зертханада диагностикалық тестілеулер жүргізуге мүмкіндік береді.
Үндістан
Үндістанда медициналық зертханалық ғылым білімі орта, орта білімнен кейінгі, бакалавриат және магистратура деңгейлеріне бөлінеді. Курстарды көптеген штаттық кәсіптік білім беру басқармалары, штаттық техникалық білім беру басқармалары және UGC-ге бағынышты әртүрлі университеттер ұсынады. Кейбір университеттерде кәсіптік білім беру бакалавры (B. Voc MLT) және кәсіптік білім беру магистрі (M. Voc MLT) деген қысқартылған атаулары бар кәсіптік дәрежелер бар. Медициналық зертхана технологтары мен техниктерінің тіркеуі штаттық деңгейде жүзеге асырылады. Мемлекеттік тіркеулерді орталық тіркеулермен алмастыру үшін Ұлттық денсаулық сақтау және одақтас кәсіптер жөніндегі комиссия (NCAHP) құрылатын болады, ол NCAHP тарапынан күшіне енгізіліп, бақыланатын болады. Орта білімнен кейін (10+) алынатын білім DMLT деп аталады; ол тиісті штаттардың кәсіптік басқармалары ұсынатын 2 жылдық курс. Орта білімнен кейінгі білімнен кейін (12+) де тиісті штаттардың кәсіптік басқармалары ұсынатын 2 жылдық DMLT курсы бар. Университеттерде МЛТ бакалавриат дәрежесін алуға 3 немесе 4 жыл кетеді. Штаттық техникалық білім беру басқармалары (мысалы, MSBTE) университеттер ұсынатын медициналық зертханалық технология бойынша аспирантуралық дипломға (PGDMLT) тең 2 жылдық жоғары дипломды ұсынады. МЛС бойынша магистратураны университеттер 2 жыл бойы ұсынады. Карнатакада Техникалық білім департаменті (Ражив Ганди денсаулық сақтау ғылымдары университеті) медициналық зертханалық технология бойынша 2 жылдық жоғары дипломды (DMLT) ұсынады, ол университеттер ұсынатын медициналық зертханалық технология бойынша аспирантуралық дипломға (PGDMLT) тең. Ражив Ганди денсаулық сақтау ғылымдары университетінің барлық Карнатакадағы жоғары оқу орнынан кейінгі білім алу үшін 2 жылдық MSc MLT сияқты жоғарылатылған дипломдық бағдарламалары бар. Орта білімнен кейінгі білімнен кейін (12+) студенттер 3-4 жылдық ғылым бакалавры (B.Sc.) Медициналық зертханалық технология (МЛТ) мамандығы бойынша білім ала алады.
Пәкістан
Пәкістанда Ұлттық денсаулық сақтау институты (NIH) Исламабадта лабораториялық ғылымдардың алғашқы мекемесі болып табылады. NIH-тің Медициналық зертханалық технология колледжі (CMLT) Медициналық зертханалық технология (MLT) мамандығы бойынша екі жылдық F. Sc дәрежесін ұсынады. Бұрынғы екі жылдық B. Sc. MLT бағдарламасы тоқтатылып, оның орнына төрт жылдық Медициналық зертханалық ғылымдар бакалавры (MLS) бағдарламасы енгізілді. Лахордағы Денсаулық сақтау ғылымдары университеті де бекітілген колледждер арқылы MLS мамандығы бойынша төрт жылдық бакалавр бағдарламасын ұсынады. Лахор университеті, Фейсалабад университеті, Саргода университеті және Лахордағы Superior университеті бес жылдық Медициналық зертханалық ғылымдарының докторы (DMLS) бағдарламасын ұсынады. Төрт жылдық B. Sc. MLS және бес жылдық DMLS бағдарламасына қабылдану үшін F. Sc. Медициналық мамандықтарының бітірушілері қабылданады.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та медициналық зертхана ғалымы (MLS), медициналық технолог (MT) немесе клиникалық зертхана ғалымы (CLS) әдетте медициналық зертхана ғылымы, клиникалық зертхана ғылымы немесе медициналық технология бойынша бакалавр дәрежесін алады. Басқа жолдар биомедициналық ғылымдар немесе өмір / биологиялық ғылымдар (биология, биохимия, микробиология және т.б.) бойынша білім алуды қамтиды. Екі жол да MLS/MT/CLS-тен ұлттық сертификаттау кеңесінен (AAB, AMT немесе ASCP) сертификат алуды талап етеді, себебі көптеген зертханалар Клиникалық зертхананы жақсартуға енгізілген түзетулер (CLIA) бойынша белгіленген федералды ең төменгі талаптардан асып түседі. Жалпы кешенді медициналық зертхана ғалымы бағдарламалары бірнеше түрлі жолмен құрылады. 3+1 бағдарламасында студенттер үш жыл бойы сабақ залында оқиды және соңғы оқу жылында клиникалық ротацияны аяқтайды. 2+2 бағдарламасында студенттер төменгі буын курстарын аяқтап, соңғы екі жылды CLS бағдарламасында оқуды аяқтауға оралады. 4+1 бағдарламасында бакалавриат бағдарламасын аяқтаған студенттер бір жылдық медициналық зертханалық оқуды аяқтауға оралады. Оқу әдетте колледж емес, клиникалық орында аяқталады. Медициналық технологиядағы негізгі оқу бағдарламасы клиникалық химиядан 20 кредит, гематологиядан 20 кредит және клиникалық микробиологиядан 20 кредиттен тұрады. Клиникалық ротациялар кезінде студент зертхананың әр саласы бойынша тәжірибелік білім алады және бақылаумен жұмыс істейтін зертханада диагностикалық тестілеу жүргізеді. Клиникалық кезеңдегі оқушы 20 аптадан 52 аптаға дейін аптасына 40 сағат жұмыс істейді. АҚШ-тағы кейбір бағдарламалар студенттердің клиникалық ротацияны аяқтау уақытын қысқартты. Мысалы, 2015 жылы Миннесота университетінің MLS бағдарламасы бағдарламаның клиникалық ротациялық бөлігін 22 аптадан 12 аптаға дейін қысқартты. АҚШ-та екі жылдық академиялық бағдарлама (ассоциированная дәреже) түлектерді медициналық зертханашы (MLT) ретінде жұмыс істеуге дайындайды. MLT-лер зертханалық ғылымдарда, MLS бағдарламаларында көбінесе талап етілетін негізгі ғылым курстарысыз білім алады; алайда, көптеген MLT оқу бағдарламалары клиникалық практикаға кірмес бұрын негізгі дидактикалық ғылым курстарын қажет етеді. Клиникалық практика, көп жағдайда, MLS студенттерінікіне ұқсас. Бұл жұмыс күшіне қажетті біліммен және тәжірибелік дағдылармен жабдықталған MLT-лерді дайындауға мүмкіндік береді. Ұзақ оқу мерзімі көптеген студенттер үшін тартымды болуы мүмкін, бірақ бұл жолдың кемшіліктері де бар. MT, MLS және CLS әдетте MLT-лерге қарағанда жоғары жалақы алады және көбірек жауапкершілікке ие. 2018 жылы медициналық зертхана мамандарының орташа жалақысы 51 219 доллар, ал медициналық зертхана ғалымдары 67 888 доллар жалақы алды. MLT-лер үшін қосымша кемшілік - кейбір мекемелер тек MLS-ті ғана жұмысқа алады, бірақ бұл практика соңғы уақыттағы шығындарды азайту бойынша күш-жігерді және кадр тапшылығын ескере отырып, өзгеруде. Іс жүзінде, медициналық зертханашы термині жабдықты пайдалану және сынақтарды жүргізу үшін, әдетте, сертификатталған медициналық технолог немесе зертхана ғалымы бақылауымен оқытылған адамдарға қолданылады. Жұмыспен қамтуды қамтамасыз ететін штатқа байланысты MLS және MLT арасындағы жұмыс міндеттері ұқсас немесе әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, Флоридада MLT тек клиникалық зертхана технологының, клиникалық зертхана жетекшісінің немесе клиникалық зертхана директорының тікелей қадағалауымен өте күрделі сынақтарды ғана жүргізе алады. Бұл Флоридадағы қан банкінде MLT-нің заңды түрде жұмыс істеуін қиындатады. Калифорнияда да осындай шектеулер бар. Калифорнияның шектеулерін ескере отырып, Америка биоанализшілер қауымдастығы (AAB) Калифорния лицензиясы үшін жеке сертификаттау емтиханын әзірледі. Алайда, бұл емтиханға иммуногематология немесе микроскопия салаларын қамтитын материал кірмейді. Көптеген MLT-лер үшін типтік кіріс деңгейі академиялық талап - ассоциация дәрежесі, ал 60 кредиттік сертификат бағдарламасы әскери оқу бағдарламалары арқылы қол жетімді; мысалы, АҚШ армиясының 68K әскери кәсіптік мамандығы. Басқа елдердегідей, АҚШ-тағы көптеген клиникалық зертханаларда кадр тапшылығы үлкен мәселеге айналды. Зейнеткерлікке шыққандардың санының өсуі және жұмысқа қабылдау мен ұстап тұрудың жеткіліксіздігі сияқты бірнеше факторларға байланысты медициналық зертхана жұмыскерлерінің саны азайып барады. 2010–2020 жылдар аралығында жұмыс күшінің қажеттілігі 13%-ға өседі деп күтілуде. Бұл жыл сайын толтырылуы керек шамамен 11 300 орынға тең, ал түрлі бағдарламалардан жыл сайын шамамен 5000 түлек шығады. 2025 жылға қарай АҚШ-та медициналық зертхана мамандарының тапшылығы 98 700-ге жетеді деп болжануда.
Нигерия
Нигерияда медициналық зертханалық ғылым – Нигерия Федерациясының 2003 жылғы 11-ші заңымен бекітілген жоғары білікті мамандық. Бағдарламаны тәмамдаған түлектерге, басқа медициналық бағдарламалар сияқты, Медициналық зертханалық технология/ғылым институтының серіктес (AIMLT/AIMLS) дипломы беріледі. Нигерияда медициналық зертханалық ғылым практикасын реттейтін Нигерияның Медициналық зертханалық ғылым кеңесі (MLSCN) 2004 жылғы 114-бап, Нигерия Федерациясының заңдарымен құрылған. Нигерияда Медициналық зертханалық ғылым бағдарламасы – Медициналық зертханалық ғылым бакалавры (BMLS), оны Ұлттық университеттер комиссиясы (NUC) және Нигерияның Медициналық зертханалық ғылым кеңесі (MLSCN) реттейді. Бірінші курс (100-деңгей) студенттері Ғылым факультетіндегі базалық ғылымдар және Өнер, менеджмент және әлеуметтік ғылымдар факультетіндегі жалпы білім беру және кәсіпкерлік пәндерін оқиды. Екінші курс студенттеріне негізгі медициналық ғылымдар оқытылады және олар Медициналық зертханалық ғылыммен таныстырылады. Бағдарламаның үшінші жылы кәсіби оқудың басталуын көрсетеді, студенттер лекцияларды сыныпта тыңдайды, сондай-ақ аурухана зертханасында кәсіби немесе практикалық оқудан өтеді. Төртінші курс студенттеріне Медициналық зертханалық ғылымның барлық мамандану салалары бойынша негізгі білім беріледі. 400-деңгейлі бағдарламаны сәтті аяқтаған студенттер Нигерияның Медициналық зертханалық ғылым кеңесі ұйымдастыратын бірінші кәсіби емтиханға жіберіледі. Бесінші жылы студенттер Медициналық зертханалық ғылымның 4 негізгі немесе мамандандырылған саласына бөлінеді: медициналық микробиология/паразитология, химиялық патология/иммунология, гематология/қан құю ғылымы және гистопатология/цитопатология. Бесінші жылдың соңында лайықты студенттер Нигерияның Медициналық зертханалық ғылым кеңесі ұйымдастыратын соңғы кәсіби емтиханға жіберіледі.
The Medical Laboratory Science Council of Nigeria, which was established by Act. 2004 Cap 114 Laws of the Federation of Nigeria, regulates the practice of Medical Laboratory Science in Nigeria. In Nigeria, the Medical Laboratory Science programme is Bachelor of Medical Laboratory Science (BMLS), regulated by National Universities Commission (NUC) and by the Medical Laboratory Science Council of Nigeria (MLSCN). Students at their first year (100 level) are trained under the Faculty of Science in Basic Sciences and Faculty of Arts, Management and Social science in General studies and Entrepreneurship. At the 200 level, students are taught basic medical sciences and are introduced to Medical Laboratory Science. The third year of the programme marks the beginning of the professional training as students are engaged in the classroom for lectures as well as in the Hospital laboratory for the professional or practical training. At the fourth year, students are taught the basics in all the special areas of Medical Laboratory Science. At the end of 400 level programme, successful students are presented for the First professional examination, to be moderated by the Medical Laboratory Science Council of Nigeria At the fifth year, students break into 4 core or specialized areas of Medical Laboratory Science, namely: medical microbiology/parasitology, chemical pathology/immunology, haematology/blood transfusion science and histopathology/cytopathology. At the end of the fifth year, suitable students are presented for final professional examination by the Medical Laboratory Science Council of Nigeria.
Америка Құрама Штаттары
Қазіргі уақытта Америка Құрама Штаттарында клиникалық зертхана ғалымдары үшін үш негізгі сертификаттау агенттігі бар. Олар – Америкалық биоанализшілер қауымдастығы (AAB), Америкалық медициналық технологтар (AMT) және Америкалық клиникалық патология қоғамы (ASCP). Клиникалық зертхана ғылымдары бағдарламалары Ұлттық клиникалық зертхана ғылымдары аккредиттеу агенттігі (NAACLS) аккредиттеуін алуға мүмкіндік алады. NAACLS аккредиттеуі студенттерге бағдарламаны аяқтағаннан кейін сертификаттауға түсуге және бағдарлама сапасының белгісі болуға мүмкіндік береді. Үш ұлттық аккредиттеу агенттігі де клиникалық зертханадағы ғалымдарды жалпы мамандықтар бойынша (химия, гематология, иммунология, иммуногематология/қан банкі және микробиология) сертификаттайды. Америкалық биоанализшілер қауымдастығы мен Америкалық медициналық технологтар сертификаттары дәстүрлі түрде Медициналық технолог (MT) деген атауды қолданады, ал Америкалық клиникалық патология қоғамы Медициналық зертхана ғалымы (MLS) деген атауды қабылдады. Атауларына қарамастан, бұл жоғары білікті мамандар клиникалық зертханада ғалым ретінде қызмет етеді. Клиникалық зертхана ғалымдарының біліктілігін бағалауға бұрын қатысқан тағы екі ұйым бар. Біріншісі – АҚШ Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаменті. Екіншісі – Лабораториялық персоналды аккредиттеу жөніндегі ұлттық агенттік (NCA). 2009 жылы NCA Америкалық клиникалық патология қоғамына біріктіріліп, дереу таратылды. АҚШ-та Клиникалық зертхананы жақсарту туралы түзетулер (CLIA '88) әртүрлі күрделілік деңгейіндегі сынақтарды жүргізуге қажетті біліктілік деңгейін анықтайды. Клиникалық зертхана ғалымдары, Медициналық технологтар және Медициналық зертхана ғалымдары жалпы тестілеу персоналы арасында ең жоғары біліктілік деңгейіне жақын және әдетте ең күрделі клиникалық тестілерді, соның ішінде HLA тестілеуін (тін типтеуі деп те аталады) және қан тобының анықтамалық тестілеуін жүргізуге білікті. Дәрігерлер жүргізетін микроскопия (PPM) және цитология қосымша талаптарға ие. Ұлттық сертификаттан басқа, 11 штат (Калифорния, Флорида, Джорджия, Гавайи, Луизиана, Монтана, Невада, Солтүстік Дакота, Род-Айленд, Батыс Вирджиния және Нью-Йорк) мен Пуэрто-Рико да штаттық лицензия талап етеді. Пуэрто-Рико штаттық лицензия беру үшін жергілікті кеңестің штаттық емтиханмен бірге сертификаттауын немесе ASCP және NCA сертификаттарының кез келгенін талап етеді. Миннесота, Техас, Иллинойс, Массачусетс, Мичиган, Вермонт, Вашингтон, Нью-Джерси, Айова, Юта, Огайо, Оңтүстік Каролина, Вайоминг, Пенсильвания, Вирджиния, Оңтүстік Дакота, Делавэр, Миссури және Аляска қазіргі уақытта лицензия алуға тырысуда. Барлық штаттар штаттық сертификат беру алдында кәсіби сертификаттау агенттігінен құжаттарды талап етеді. Штаттық сертификатқа өтініш беруші адамнан саусақ іздері, білім беру және оқыту туралы мәліметтер, сондай-ақ біліктілік туралы сертификат ұсынылуы мүмкін. Кейбір штаттар лицензияны беру немесе жаңарту алдында белгілі бір көлемде үздіксіз білім беру сағаттарын аяқтауды талап етеді. Лицензиялау кадр тапшылығы бар салаға бюрократиялық қабат қосатындықтан, даулы мәселе болып табылады. Тексеруші персоналдан ұлттық сертификат алуын және оны сақтауын талап ету, тексеруші персоналға қосымша шығынсыз, білікті персоналды қамтамасыз етуге көмектесер еді. Кейбір штаттар басқа штаттың лицензиясын тең немесе одан да қатаң болса мойындайды, бірақ қазіргі уақытта Калифорния басқа штаттың лицензиясын мойындамайды.
Қосымша білім беру
Көптеген денсаулық сақтау мамандықтарындағыдай, медициналық зертхана ғалымы өз мансабында білімін жетілдіруі немесе одан әрі мамандануы мүмкін. Магистратура, Бизнес-әкімшілік магистрі, Денсаулық сақтау әкімшілігі магистрі, медициналық зертхана ғылымдарының докторы – мамандықтар бойынша, білім беру және басқару лауазымдары үшін. Философия докторы – клиникалық зертханада басқару және директорлық лауазымдар үшін, сондай-ақ академиялық зерттеулер мен профессорлық қызмет үшін. Биологиялық ғылымдар саласындағы докторы және CLIA аккредиттеуін алған ұйымнан сертификатталған тұлғалар медициналық зертхана директоры лауазымына лайықты. Медицина докторы немесе Клиникалық зертхана ғылымдарының докторы – бұл лауазым жеке тұлғаға клиникалық зертханалардың көптеген түрлерін бақылауға немесе басқаруға мүмкіндік береді. АҚШ-тың CLIA заңдарына сәйкес, кем дегенде бір жылдық клиникалық зертхана тәжірибесі (кәз келген дәрігер) немесе патология бойынша интернатурадан өту қажет. Ұлыбританиядағы «Ғылыми мансапты жаңғырту» (MSC) бағдарламасы алғаш рет 50-ден астам түрлі ғылыми мамандықтарды қамтитын денсаулық сақтау саласының барлық қызметкерлері үшін кешенді оқу және мансаптық даму жоспарын ұсынады. Бағдарманың мақсаты – қолжетімді, үнемді және ғылыми-техникалық жетістіктерді қамтитын, сондай-ақ пациенттерге, қызметке және мамандарға жақсартылған нәтижелер беруге арналған тұжырымды құрылымды құру. Бағдарманың бастапқы маңызды аспектісі – талантты клиникалық ғалымдарды даярлау үшін оқытуды формализациялау және оларды сапалы мамандар даярлау бағдарламаларынан (HSST) өтуге дайындау, осылайша кеңесші клиникалық ғалымдар роліне дайындау. Консультант клиникалық ғалымдар өздерінің медициналық әріптестерімен және көп салалы клиникалық командалармен бірлесіп жұмыс істейді, сапаны жақсартуға, инновацияларға және пациенттер үшін әлемдік деңгейдегі нәтижелерге бағытталған клиникалық ғылыми практиканы қолдайды. Бұл ғылыми тәжірибе және көшбасшылық 21 ғасырда пациенттерге және қызметке маңызды пайда мен қосымша құндылық әкеледі. Бұл ғылымның көрешегін іске асырып, аудармалы және жеке медицина үшін ғылыми-техникалық жетістіктердің әлеуетін іске қосады. Жоғары мамандану бойынша оқыту жолы пәнге қарай өзгереді. Өмір ғылымдары саласында (иммунология, микробиология, вирусология, гематология, биохимия) оқу бағдарламасын және ресми емтихандарды Корольдік патологтар колледжі жүргізеді. Клиникалық ғалымдар үшін өмір ғылымдары бойынша оқыту жолы патология бойынша медициналық білікті мамандардың оқуымен ұқсас. Сондықтан клиникалық ғалымдар – медициналық емес денсаулық сақтау мамандарының жалғыз саласы, олар Корольдік медициналық колледжінің емтиханынан өтеді. Клиникалық ғалымдар 1-ші және 2-ші бөлімдердегі сертификаттарды алған жағдайда, Корольдік патологтар колледжінің (FRCPath) стипендиясын алады және кеңесші деңгейдегі ғалымнан күтілетін білім мен тәжірибеге ие деп есептеледі. Консультант клиникалық ғалымдар лауазымына үміткерлер FRCPath біліктілігін аяқтауы тиіс. Клиникалық ғалымдардың барлығы, еңбек өтіліне немесе мамандығына қарамастан, басқа да міндеттерді атқаруы мүмкін, соның ішінде академиялық қызмет, патологиялық қызмет бойынша клиникалық жетекші ретіндегі жауапкершілік немесе инфекцияны алдын алу және бақылау директоры немесе аурухананың ғылыми-зерттеу стратегиясы үшін жауапкершілік сияқты кең ауруханалық міндеттер. Жас клиникалық ғалымдар академиялық зерттеулерге қатысып, Ph.D. немесе DClinSci дәрежесін алуға жұмыс істей алады.
Жұмыстың атауы
Жұмыс атауларының ресми емес қысқартулары шатасу тудыруы мүмкін. АҚШ-та медициналық зертхана ғалымы (ASCP) және медициналық технологтар (AMT) немесе (AAB) көбінесе «медициналық технологтар» деп аталады (бұл атау олар «медициналық технологтар» деп белгілі болған кезеңге негізделген), бірақ бұл қысқартылған термин басқа да денсаулық сақтау қызметкерлерімен, соның ішінде фармацевт-технологтар, рентгенологтар (радиологиялық технологтар деп те аталады) және тыныс алу терапевттерімен ортақ. АҚШ-та МЛТ (Medical Laboratory Technician) мен МТ/МЛС (Medical Technologist/Medical Laboratory Scientist) арасында ресми айырмашылық бар. МТ/МЛС көбінесе бакалавр дәрежесіне ие, ал МЛТ – орта білім беру (associate degree) дәрежесіне ие. Дегенмен, тіркеу тақталары арасындағы ескі талаптар мен сертификаттау шарттарына байланысты, кейбір МТ/МЛС-те орта білім беру дәрежесі ғана болуы мүмкін. Ғалымдар мен технологтар, әдетте, техниктерге қарағанда жоғары жалақы алады, олардың жауапкершілігі артық және карьералық өсу мүмкіндіктері де көп. Ұлыбританияда клиникалық ғалым немесе биомедициналық ғалым ретінде кәсіби тіркеуге алып келетін анықталған оқу бағдарламалары бар. Бұл денсаулық сақтау ғалымдарының қызметтік міндеттемелерінің сипаттамалары өте әртүрлі, клиникалық ғалымдар көбінесе стандартты емес зерттеулер мен әзірлемелерді жүргізеді, сондай-ақ ғылыми біліктілікті пайдалана отырып, клиникалық қызметті жақсарту және ұсынумен айналысады. Ұлыбританиядағы биомедициналық ғалымдар жоғарыда сипатталған МЛТ және МТ/МЛС рөліне ұқсас және кәсіби реттеуге қатысты ұқсас талаптарға ие. Ұлыбританиядағы клиникалық ғалымдар кәсіби танылудың жетіспеушілігімен күресуі мүмкін. Бұл, ішінара, клиникалық физиологтар, медициналық физиктер және клиникалық биохимиктер сияқты көптеген лауазым атауларының болуына байланысты, нәтижесінде, қоғам және басқа да денсаулық сақтау қызметкерлері клиникалық ғалымдарды медициналық білімі бар дәрігерлер деп қабылдауы мүмкін, себебі рөлдің сипаты кейде күрделі болады.
Еңбекпен қамту
АҚШ-тағы медициналық мекемелерде медициналық зертхана ғылымы мамандарының саны азайды. 2030 жылға дейінгі медициналық зертхана қызметкерлерінің күтілетін саны медициналық қызметтерді тиімді қамтамасыз ету үшін жеткіліксіз. Бұл кемшілікке себептер: қазіргі мамандардың зейнеткерлікке шығуы, медициналық зертхана ғалымдары мен техниктеріне деген қазіргі сұраныстың артуы, жаңа технологиялық жетістіктердің (оларды пайдалануды үйрену үшін оқыту қажет) салдарынан тәжірибедегі өзгерістер, сондай-ақ медициналық зертхана бағдарламаларын бітірушілер санының бос орындар мен зейнеткерлік деңгейінен кем болуы. Қаржыландырудың жетіспеуі, төмен жалақы, дамыған мансаптық жолдың болмауы және жұмысқа қабылдау шарттарының анық болмауы жұмысқа алу процесін қиындатты. Соңғы бес жылда жаңа жұмысқа алу әрекеттері бітіруші мамандардың санын арттырды, бірақ бұл өсіп келе жатқан сұранысты қанағаттандыруға жеткіліксіз. Кейбір клиникалық ұйымдар жас мамандар мен студенттердің қызығушылығын арттыру үшін медициналық көмек саласындағы кәсіби даму бағдарламаларын жақсартуды ұсынады. Медицина институты жас мамандардың медициналық мамандықтарға құлшынысын арттыру үшін саясатты реформалау және жаңа жоспарлар мен ұсыныстарды қарастыру бойынша жұмыс жүргізуде. COVID-19 пандемиясы медициналық саладағы медициналық зертхана мамандарының жетіспеушілігін көрсетті, сондықтан Американдық клиникалық зертхана ғылымы қоғамы және Американдық клиникалық патология қоғамы сияқты ұйымдар бұл кемшілікті азайтудың және халықтың қажеттіліктерін қанағаттандырудың жаңа жолдарын іздеп табуда.