Кіріспе

Жозеф Роттың 1932 жылғы "Радецкий маршы" (Radetzkymarsch) романы – Жозеф Роттың 1932 жылғы отбасылық сағасы, ол Тротта отбасының тарихы арқылы Австро-Мажар империясының құлдырауын суреттейді. "Радецкий маршы" тарихи тұлғаның қайта-қайта пайда болатын романдардағы алғашқы мысалы болып табылады, осы жағдайда ол – Австрия императоры Франц Иосиф I (1830–1916). Рот Тротта отбасының тарихын "Императордың мазары" (Kapuzinergruft, 1938) еңбегінде Аншлюсқа дейінгі кезеңге дейін жалғастырады. Романның ағылшын тіліне аудармаларын Джеффри Данлоп 1933 жылы, Жоахим Нейгрошель 1995 жылы және Майкл Хофман 2003 жылы жариялаған.

Сюжет

Радецкий Маршы Тротта отбасының үш буынының, кәсіби австро-венгрлік әскерлердің және словен текті мансапты бюрократтардың тарихын баяндайды – империяның гүлденген шағынан бастап, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін осы әлемнің құлдырауына дейін. 1859 жылы Австрия империясы (1804–67) екінші итальян тәуелсіздік соғысына (29 сәуір – 11 шілде 1859) қарсы күресті, қарсыластары – Франция императоры III Наполеон және Пьемонт-Сардиния Корольдігі. Солтүстік Италияда, Солферино шайқасы (24 маусым 1859) кезінде, ізгі ниетті, бірақ қателік жіберген император Франц Иосиф I-нің өміріне қауіп төнеді. Снайперлерді тойтару үшін, жаяу әскер лейтенанты Тротта императорды жылқысынан құлатып жібереді. Император лейтенант Троттаға Мария Тереза орденін сыйлап, оны ақсүйек етеді. Ақсүйек атануы Тротта отбасының құлдырауына соқтырады, бұл Австро-Венгрия империясының (1867–1918) құлауымен паралель жүреді. Әлеуметтік жағдайы көтерілген соң, енді барон Тротта фон Сиполье отбасымен, тіпті әкесімен де жоғары сапалы адам ретінде қарастырылады. Ол жоғары мәртебелі адамның кейпін көрсетпесе де, жаңа баронның бұрынғы өмірінен таныс барлық адам оны өзгере бастаған, ақсүйек адам ретінде қабылдайды. Қоғамның пікірлері мен күтулері оны теріс ниетпен аристократияға, оның ішінде өзін ыңғайсыз сезінетін топқа енуге мәжбүр етеді. Әке ретінде, бірінші барон фон Тротта ұлттық мектеп жүйесінің ұлының буынына үйретіп отырған тарихи ревизионизмге наразы болады. Мектеп тарихында оның императорды шайқаста құтқарғаны туралы аңыз баяндалады. Ол ең қатты наразы болатыны – жаяу әскер лейтенанты Троттаның атты әскер офицері болғаны туралы бұрмаланған мәлімет. Барон мектеп кітабын түзетуді сұрап императорға жүгінеді. Бірақ император мұндай шындық австро-венгрлік патриотизміне пайдасыз, әсерсіз тарихқа айналады деп санайды. Сондықтан, тарих оқулықтарында лейтенант Троттаның шайқастағы ерлігі аңыз ретінде немесе факт ретінде баяндалса да, ол осы оқиғаны Австрия-Венгрияның ресми тарихынан алып тастауға бұйрық береді. Тротта отбасының келесі буындары ескі буынның лейтенант Троттаның императорды құтқарғаны туралы аңызға деген құрметін түсінбейді және өздерін заңды ақсүйектер деп санайды. Көңілі толмаған барон Тротта ұлының әскери мансапқа ұмтылысына қарсы шығып, оны үкімет қызметкері болуға дайындауды талап етеді, Австрия империясындағы ең беделді екінші мансап. Дәстүр бойынша, ұл әкесінің сөзін орындауға тиіс еді. Ұлы ақырында Моравиядағы шағын қаланың аудандық әкімшісі болады. Әке ретінде, екінші барон Тротта (соғыстағы батыры әкесінің әскери амбицияларын неге тоқтатып қойғанын әлі де білмейді) өзінің ұлын атты әскер офицері болуға жібереді; осылайша, атасының аңызы немересінің өмірін анықтайды. Үшінші барон Троттаның атты әскер офицері қызметі Австро-Венгрия империясының аймақтарындағы қызметтерді және бейбіт уақыттағы әскери офицерлер класына тән, шарап, әйелдер, ән, құмар ойындары және дуэльдер сияқты ойын-сауықтарды қамтиды. Қайғылы дуэльден кейін жас Тротта әлеуметтік элиталық улан полкінен беделі төменгі егер полкіне ауысады. Барон Троттаның жаяу әскер бөлімі гарнизондық қаладағы өнеркәсіптік ереуілді басады. Оның кәсіби қатыгездігінің салдарынан лейтенант фон Тротта империяға деген көңілінің толуын сезіне бастайды. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы күндерінде орыс әскерлерімен болған ұсақ шайқаста батыл, бірақ мағынасыз қаза табады. Оның жалғыз және қайғыға батқан әкесі, аудандық комиссар, Франц Иосифтің қайтысынан екі жыл өткен соң дүние салады. Қорқынышпен жерлеу рәсіміне қатысқан екі адам екінші фон Тротта да, ескі император да құлдырап бара жатқан империядан аман қалмайды деген қорытындыға келеді.

Әдеби маңызы

Радецкий маршы – Джозеф Роттың ең танымал туындысы. Ол 1932 жылы неміс тілінде жарық көргеннен кейін, 1933 жылы ағылшын тіліне аударылып, сыншылардың жоғары бағасын алды. 2003 жылы неміс әдебиетін зерттеуші Марсель Райх-Раникки оны неміс тіліндегі ең маңызды әдеби романдардың қатарына жатқан "Канон" ("Der Kanon") атты жинаққа енгізді. Бұл – бір отбасы мен империяның құлдырауына себеп болған, жақсы ниетпен жасалған әрекеттердегі ирония мен юмор туралы роман. Австрия-Мажарстан императоры Франц Иосиф I өзінің халқын осылай марапаттаудың күтпеген, жағымсыз салдарынан бейхабар болып, 1859 жылғы Солферино шайқасынан кейін лейтенант Тротта сияқты адамына үлкен сыйлықтар беруді жалғастырды. Романның атауы Иоганн Штраус ағаның (1804–1849) 1848 жылы жазған, Австрия фельдмаршалы Иосиф Радецкий фон Радецкиге (1766–1858) арналған Радецкий маршы, Op. 228 шығармасынан алынған. Бұл – Тротта отбасы тарихының шешуші сәттерінде естілетін символдық музыкалық туынды. 2001 жылғы қарашада АҚШ-тың "Charlie Rose" телешоуында сұхбат беру кезінде, перулік жазушы (кейіннен 2010 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығының иегері) Марио Варгас Льоса өзінің соңғы саяси романы "Ешкі мерекесі" ағылшын тілінде жарық көрген кезде "Радецкий маршын" ең үздік саяси роман деп атады. Уақыт өте келе, бірнеше буынды қамтитын "Радецкий маршы" отбасылық сағасы авторына "20 ғасырдың ең ұлы неміс тіліндегі жазушыларының бірі" деген атақ пен танылуды әкелді.

Жариялану тарихы

Романның алғашқы неміс басылымы, Radetzkymarsch, 1932 жылы Берлинде Verlag Kiepenheuer баспасында жарық көрді. 2010 жылы ол эпилог пен Вернер Беллманның түсініктемесімен қайта басылды, Штутгарт: Reclam, 2010 (540 бет). «Радецкий маршы» әртүрлі тілдерге аударылған. Джеффри Данлоп оны 1933 жылы ағылшын тіліне аударды. Соффи Топсое сол жылы дания тіліне, ал Хьюго Хюльтенберг швед тіліне аударды. 1934 жылғы француз тіліндегі басылымды Бланш Гидон аударды. 1939 жылы орыс тілінде, 1950 жылы испан тілінде, 1961 жылы чех тілінде, 1966 жылы румын тілінде, 1977 жылы поляк тілінде, 1980 жылы иврит тілінде, 1984 жылы португал тілінде, 1991 жылы хорват тілінде жарық көрді. 2003 жылы ақын Майкл Хофманның ағылшын тіліне жасаған көрнекті аудармасы жарық көрді, ол Джозеф Роттың көптеген басқа да шығармаларын аударған. Мұхаммед Хемматидің парсы тіліне аударған алғашқы нұсқасы 2016 жылы жарық көрді.

Бейімделулер

Телевизиялық қойылымдар 1965 және 1994 жылдары жарық көрді.