Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жозеф Роттың 1932 жылғы "Радецкий маршы" (Radetzkymarsch) романы – Жозеф Роттың 1932 жылғы отбасылық сағасы, ол Тротта отбасының тарихы арқылы Австро-Мажар империясының құлдырауын суреттейді. "Радецкий маршы" тарихи тұлғаның қайта-қайта пайда болатын романдардағы алғашқы мысалы болып табылады, осы жағдайда ол – Австрия императоры Франц Иосиф I (1830–1916). Рот Тротта отбасының тарихын "Императордың мазары" (Kapuzinergruft, 1938) еңбегінде Аншлюсқа дейінгі кезеңге дейін жалғастырады. Романның ағылшын тіліне аудармаларын Джеффри Данлоп 1933 жылы, Жоахим Нейгрошель 1995 жылы және Майкл Хофман 2003 жылы жариялаған.
1932 novel by Joseph Roth
Radetzky March (Radetzkymarsch) is a 1932 family saga novel by Joseph Roth chronicling the decline and fall of Austria Hungary via the story of the Trotta family. Radetzkymarsch is an early example of a story that features the recurring participation of a historical figure, in this case the Emperor Franz Joseph I of Austria (1830–1916). Roth continues his account of the Trotta family to the time of the Anschluss in his The Emperor's Tomb (Kapuzinergruft, 1938). The novel has been published in English translations by Geoffrey Dunlop in 1933, Joachim Neugroschel in 1995 and Michael Hofmann in 2003.
Сюжет
Радецкий Маршы Тротта отбасының үш буынының, кәсіби австро-венгрлік әскерлердің және словен текті мансапты бюрократтардың тарихын баяндайды – империяның гүлденген шағынан бастап, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін осы әлемнің құлдырауына дейін. 1859 жылы Австрия империясы (1804–67) екінші итальян тәуелсіздік соғысына (29 сәуір – 11 шілде 1859) қарсы күресті, қарсыластары – Франция императоры III Наполеон және Пьемонт-Сардиния Корольдігі. Солтүстік Италияда, Солферино шайқасы (24 маусым 1859) кезінде, ізгі ниетті, бірақ қателік жіберген император Франц Иосиф I-нің өміріне қауіп төнеді. Снайперлерді тойтару үшін, жаяу әскер лейтенанты Тротта императорды жылқысынан құлатып жібереді. Император лейтенант Троттаға Мария Тереза орденін сыйлап, оны ақсүйек етеді. Ақсүйек атануы Тротта отбасының құлдырауына соқтырады, бұл Австро-Венгрия империясының (1867–1918) құлауымен паралель жүреді. Әлеуметтік жағдайы көтерілген соң, енді барон Тротта фон Сиполье отбасымен, тіпті әкесімен де жоғары сапалы адам ретінде қарастырылады. Ол жоғары мәртебелі адамның кейпін көрсетпесе де, жаңа баронның бұрынғы өмірінен таныс барлық адам оны өзгере бастаған, ақсүйек адам ретінде қабылдайды. Қоғамның пікірлері мен күтулері оны теріс ниетпен аристократияға, оның ішінде өзін ыңғайсыз сезінетін топқа енуге мәжбүр етеді. Әке ретінде, бірінші барон фон Тротта ұлттық мектеп жүйесінің ұлының буынына үйретіп отырған тарихи ревизионизмге наразы болады. Мектеп тарихында оның императорды шайқаста құтқарғаны туралы аңыз баяндалады. Ол ең қатты наразы болатыны – жаяу әскер лейтенанты Троттаның атты әскер офицері болғаны туралы бұрмаланған мәлімет. Барон мектеп кітабын түзетуді сұрап императорға жүгінеді. Бірақ император мұндай шындық австро-венгрлік патриотизміне пайдасыз, әсерсіз тарихқа айналады деп санайды. Сондықтан, тарих оқулықтарында лейтенант Троттаның шайқастағы ерлігі аңыз ретінде немесе факт ретінде баяндалса да, ол осы оқиғаны Австрия-Венгрияның ресми тарихынан алып тастауға бұйрық береді. Тротта отбасының келесі буындары ескі буынның лейтенант Троттаның императорды құтқарғаны туралы аңызға деген құрметін түсінбейді және өздерін заңды ақсүйектер деп санайды. Көңілі толмаған барон Тротта ұлының әскери мансапқа ұмтылысына қарсы шығып, оны үкімет қызметкері болуға дайындауды талап етеді, Австрия империясындағы ең беделді екінші мансап. Дәстүр бойынша, ұл әкесінің сөзін орындауға тиіс еді. Ұлы ақырында Моравиядағы шағын қаланың аудандық әкімшісі болады. Әке ретінде, екінші барон Тротта (соғыстағы батыры әкесінің әскери амбицияларын неге тоқтатып қойғанын әлі де білмейді) өзінің ұлын атты әскер офицері болуға жібереді; осылайша, атасының аңызы немересінің өмірін анықтайды. Үшінші барон Троттаның атты әскер офицері қызметі Австро-Венгрия империясының аймақтарындағы қызметтерді және бейбіт уақыттағы әскери офицерлер класына тән, шарап, әйелдер, ән, құмар ойындары және дуэльдер сияқты ойын-сауықтарды қамтиды. Қайғылы дуэльден кейін жас Тротта әлеуметтік элиталық улан полкінен беделі төменгі егер полкіне ауысады. Барон Троттаның жаяу әскер бөлімі гарнизондық қаладағы өнеркәсіптік ереуілді басады. Оның кәсіби қатыгездігінің салдарынан лейтенант фон Тротта империяға деген көңілінің толуын сезіне бастайды. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы күндерінде орыс әскерлерімен болған ұсақ шайқаста батыл, бірақ мағынасыз қаза табады. Оның жалғыз және қайғыға батқан әкесі, аудандық комиссар, Франц Иосифтің қайтысынан екі жыл өткен соң дүние салады. Қорқынышпен жерлеу рәсіміне қатысқан екі адам екінші фон Тротта да, ескі император да құлдырап бара жатқан империядан аман қалмайды деген қорытындыға келеді.
Radetzky March relates the stories of three generations of the Trotta family, professional Austro Hungarian soldiers and career bureaucrats of Slovenian origin — from their zenith during the empire to the nadir and breakup of that world during and after the First World War. In 1859, the Austrian Empire (1804–67) was fighting the Second War of Italian Independence (29 April – 11 July 1859), against French and Italian belligerents: Napoleon III of France, the Emperor of the French, and the Kingdom of Piedmont Sardinia. In northern Italy, during the Battle of Solferino (24 June 1859), the well intentioned, but blundering, Emperor Franz Joseph I, is almost killed. To thwart snipers, Infantry Lieutenant Trotta topples the Emperor from his horse. The Emperor awards Lt. Trotta the Order of Maria Theresa and ennobles him. Elevation to the nobility ultimately leads to the Trotta family's ruination, paralleling the imperial collapse of Austria Hungary (1867–1918). Following his social elevation Lt. Trotta, now Baron Trotta von Sipolje, is regarded by his family — including his father — as a man of superior quality. Although he does not assume the airs of a social superior, everyone from the new baron's old life perceives him as a changed person, as a nobleman. The perceptions and expectations of society eventually compel his reluctant integration into the aristocracy, a class amongst whom he feels temperamentally uncomfortable. As a father, the first Baron von Trotta is disgusted by the historical revisionism that the national school system is teaching his son's generation. The school history textbook presents as fact a legend about his battlefield rescue of the Emperor. He finds especially galling the misrepresentation that infantry lieutenant Trotta was a cavalry officer. The Baron appeals to the Emperor to have the school book corrected. The Emperor considers however that such a truth would yield an uninspiring, pedestrian history, useless to Austro Hungarian patriotism. Therefore, whether or not history textbooks report Infantry Lt. Trotta's battlefield heroism as legend or as fact, he orders the story deleted from the official history of Austria Hungary. The subsequent von Trotta family generations misunderstand the elder generation's reverence for the legend of Lt. Trotta's saving the Emperor's life and consider themselves rightful aristocrats. The disillusioned Baron Trotta opposes his son's aspirations to a military career, insisting he prepare to become a government official, the second most respected career in the Austrian Empire; by custom, the son was expected to obey. The son eventually becomes a district administrator in a Moravian town. As a father, the second Baron Trotta (still ignorant of why his war hero father thwarted his military ambitions) sends his own son to become a cavalry officer; thereby grandfather's legend determines grandson's life. The cavalry officer's career of the third Baron Trotta comprises postings throughout the Austro Hungarian Empire and a dissipated life of wine, women, song, gambling, and dueling, off duty pursuits characteristic of the military officer class in peace time. Following a fatal duel the young Trotta transfers from the socially elite Uhlans to a less prestigious Jäger regiment. Baron Trotta's infantry unit then suppresses an industrial strike in a garrison town. Awareness of the aftermath of his professional brutality begins Lieutenant von Trotta's disillusionment with empire. He is killed, bravely but pointlessly, in a minor skirmish with Russian troops during the opening days of World War I. His lonely and grieving father, the District Commissioner, dies after Franz Joseph two years later. Two mourners at the funeral conclude that neither the second von Trotta nor the old Emperor could have survived the dying Empire.
Әдеби маңызы
Радецкий маршы – Джозеф Роттың ең танымал туындысы. Ол 1932 жылы неміс тілінде жарық көргеннен кейін, 1933 жылы ағылшын тіліне аударылып, сыншылардың жоғары бағасын алды. 2003 жылы неміс әдебиетін зерттеуші Марсель Райх-Раникки оны неміс тіліндегі ең маңызды әдеби романдардың қатарына жатқан "Канон" ("Der Kanon") атты жинаққа енгізді. Бұл – бір отбасы мен империяның құлдырауына себеп болған, жақсы ниетпен жасалған әрекеттердегі ирония мен юмор туралы роман. Австрия-Мажарстан императоры Франц Иосиф I өзінің халқын осылай марапаттаудың күтпеген, жағымсыз салдарынан бейхабар болып, 1859 жылғы Солферино шайқасынан кейін лейтенант Тротта сияқты адамына үлкен сыйлықтар беруді жалғастырды. Романның атауы Иоганн Штраус ағаның (1804–1849) 1848 жылы жазған, Австрия фельдмаршалы Иосиф Радецкий фон Радецкиге (1766–1858) арналған Радецкий маршы, Op. 228 шығармасынан алынған. Бұл – Тротта отбасы тарихының шешуші сәттерінде естілетін символдық музыкалық туынды. 2001 жылғы қарашада АҚШ-тың "Charlie Rose" телешоуында сұхбат беру кезінде, перулік жазушы (кейіннен 2010 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығының иегері) Марио Варгас Льоса өзінің соңғы саяси романы "Ешкі мерекесі" ағылшын тілінде жарық көрген кезде "Радецкий маршын" ең үздік саяси роман деп атады. Уақыт өте келе, бірнеше буынды қамтитын "Радецкий маршы" отбасылық сағасы авторына "20 ғасырдың ең ұлы неміс тіліндегі жазушыларының бірі" деген атақ пен танылуды әкелді.
Radetzky March is Joseph Roth's best known work. It was critically acclaimed after being first published in German in 1932 and then translated to English in 1933. In 2003, the German literary critic Marcel Reich Ranicki included it in Der Kanon ("The Canon") of the most important German language literary novels. It is a novel of the ironies and humour inherent in the well intentioned actions that led to the decline and fall of a family and an empire; the Emperor Franz Josef I of Austria Hungary remains ignorant of the unintended, negative consequences of so rewarding his subjects, and he continues conferring great favors, as with Lt. Trotta, after the Battle of Solferino in 1859. The novel's title derives from the Radetzky March, Op. 228 (1848), by Johann Strauss Sr. (1804–49), which honors the Austrian Field Marshal Joseph Radetzky von Radetz (1766–1858). It is a symbolic musical composition heard at critical narrative junctures of the Trotta family history. During an interview on the United States TV show Charlie Rose in November 2001 on occasion of his own latest political novel, The Feast of the Goat, being published in English, Peruvian writer (and later 2010 Literature Nobel Prize winner) Mario Vargas Llosa, ranked The Radetzky March as the best political novel ever written. When time passed, the multi generation family saga Radetzky March brought its author an acclaim and recognition as "one of the greatest German language writers of the 20th century."
Жариялану тарихы
Романның алғашқы неміс басылымы, Radetzkymarsch, 1932 жылы Берлинде Verlag Kiepenheuer баспасында жарық көрді. 2010 жылы ол эпилог пен Вернер Беллманның түсініктемесімен қайта басылды, Штутгарт: Reclam, 2010 (540 бет). «Радецкий маршы» әртүрлі тілдерге аударылған. Джеффри Данлоп оны 1933 жылы ағылшын тіліне аударды. Соффи Топсое сол жылы дания тіліне, ал Хьюго Хюльтенберг швед тіліне аударды. 1934 жылғы француз тіліндегі басылымды Бланш Гидон аударды. 1939 жылы орыс тілінде, 1950 жылы испан тілінде, 1961 жылы чех тілінде, 1966 жылы румын тілінде, 1977 жылы поляк тілінде, 1980 жылы иврит тілінде, 1984 жылы португал тілінде, 1991 жылы хорват тілінде жарық көрді. 2003 жылы ақын Майкл Хофманның ағылшын тіліне жасаған көрнекті аудармасы жарық көрді, ол Джозеф Роттың көптеген басқа да шығармаларын аударған. Мұхаммед Хемматидің парсы тіліне аударған алғашқы нұсқасы 2016 жылы жарық көрді.
The first German edition of the novel, Radetzkymarsch, was published in 1932 by Verlag Kiepenheuer in Berlin. In 2010, it was re issued with epilogue and commentary by Werner Bellmann, Stuttgart: Reclam, 2010 (540 pages). Radetzky March has been translated into various languages. Geoffrey Dunlop translated it to English in 1933. Soffy Topsøe translated it into Danish in that same year, and Hugo Hultenberg into Swedish. The 1934 French edition was translated by Blanche Gidon. A Russian translation was published in 1939, a Spanish edition in 1950, Czech in 1961, Romanian in 1966, Polish in 1977, Hebrew in 1980, Portuguese in 1984, Croatian in 1991. A notable English translation was done by the poet Michael Hofmann in 2003, who has translated a number of other works by Joseph Roth. The first Persian translation by Mohammad Hemmati was published in 2016.
Бейімделулер
Телевизиялық қойылымдар 1965 және 1994 жылдары жарық көрді.