Кіріспе

Биологиялық сигналдық зат. Семиохимиялық заттар, грекше σημεῖον (semeion) сөзі "сигнал" деген мағынаны білдіреді, – бұл организмдердің басқа даралардың мінез-құлқына әсер ететін химиялық заттары немесе қоспалары. Семиохимиялық коммуникацияны екі негізгі классқа бөлуге болады: бір түрдің өкілдері арасындағы (интраспецификалық) немесе әртүрлі түрлер арасындағы (интерспецификалық) коммуникация. Химиялық экология саласында бұл термин феромондарды, алломондарды, кайромондарды, тартымды заттар мен репелленттерді қамтиды. Көптеген жәндіктер, оның ішінде паразиттік жәндіктер, семиохимиялық заттарды пайдаланады. Феромондар – жұптасуға, тамақ пен мекенжай табуға, жаулардан ескертуге және бәсекелестіктен қашуға көмектесетін түр ішіндегі сигналдар. Алломондар мен кайромондар деп аталатын түрлер аралық сигналдардың да қызметтері ұқсас.

Феромон

Феромон (грекше phero – "алып жүру" + гормон грекше – "қозғау") – бір түрдің мүшелерінде әлеуметтік реакцияны тудыратын секрецияланатын немесе шығарылатын химиялық фактор. Феромондар – бұл секрециялайтын организмнің сыртында әрекет етіп, қабылдаушы организмнің мінез-құлқына әсер ететін химиялық заттар. Төтенше жағдай феромондары, тамақ іздеу феромондары, жыныстық феромондары және тағы да басқалары мінез-құлыққа немесе физиологияға әсер етеді. Олардың жәндіктер арасында қолданылуы ерекше жақсы зерттелген. Сонымен қатар, кейбір омыртқалы жануарлар мен өсімдіктер де феромондарды пайдалана отырып қарым-қатынас жасайды. Жәндіктерде жыныстық дайындықты көрсету үшін феромонды пайдаланудың айқын мысалы – Доусонның жерқазғы арасындағы аналықтары, олар жұптасуға дайын екенін көрсету үшін нақты бір құрамы бар тері көмірсутектерін пайдаланады, ал кейін жыныстық қызығушылықтың жоқтығын көрсету үшін басқа құрамды қолданады. Бұл көмірсутектер, Дюфур безінде өндірілетін басқа химиялық сигналдармен бірге, еркектерді ығыстыру сигналдауына да қатысады. "Феромон" термині 1959 жылы Питер Карлсон мен Мартин Люшер грек сөздері pherein ("тасымалдау") және гормон ("қоздыру") негізінде енгізді. Олар кейде экто гормондар деп те жіктеледі. Неміс биохимигі Адольф Бутенандт алғашқы осындай химиялық затты – бомбиколды (жібек құртының аналықтары жұптасу үшін тартатын химиялық жағынан жақсы сипатталған феромонды) анықтады.

Аломон

Алломон – бір түрдің жеке дарабы шығаратын, басқа түрдің дарабының мінез-құлқына әсер ететін, бірақ қабылдаушыға емес, шығарушыға пайда әкелетін кез келген химиялық зат. Алломондарды өндіру – өсімдіктердің жәндіктерден немесе түрлердің жыртқыштардан қорғануының кең таралған түрі. Кейде түрлер өздері жейтін немесе тозаңдауға пайдаланатын организмдердің жыныстық феромондарын шығарады (мысалы, бола жәндіктері мен кейбір орхидеялар). Дацини жеміс шыбынының еркек жыныстық феромоны, лек құруға қатысты агрегациялық феромон ретінде әрекет ететін болса, сонымен қатар кесірткелердің жыртқыштығын болдырмау үшін алломон қызметін де атқарады. "Алломон" терминін Браун, Эйснер және Уиттакер эмитентке артықшылық беретін заттарды атау үшін ұсынған.

Каиромон

Кайромон – бұл организмдер шығаратын, оны қабылдаған басқа түрдің жекелеген өкіліне пайда келтіретін, бірақ шығарушыға ешқандай пайда тигізбейтін семиохимиялық зат, ол түрлер аралық өзара әрекеттесуді қамтамасыз етеді. Каиромондар екі негізгі экологиялық сигнал береді; олар әдетте қабылдаушы үшін тамақ көзін көрсетеді немесе хищниктің болуы туралы ескертеді. Көбінесе феромонды хищник немесе паразитоид шығарушы организмді табу үшін кайромон ретінде пайдаланады.

Синомон

Синомон – өзара әрекеттесетін организмдердің екеуіне де – сәуле шығарушыға және қабылдаушыға да пайдалы болатын интерспецификалық семиохимиялық зат, мысалы, белгілі бір Bulbophyllum түрлерінің (Orchidaceae) гүлдік синомоны жеміс шыбығының еркектерін (Tephritidae: Diptera) тозаңдаушылар ретінде тартады, сондықтан оны тартымды зат ретінде жіктеуге болады. Бұл нағыз өзара тиімді қарым-қатынаста екі организм де өздерінің жыныстық көбею жүйелерінде пайда көреді – яғни, орхидея гүлдері тозаңдалады, ал Dacini жеміс шыбығының еркектері жыныстық феромонның алдын ала түйінделуімен немесе күшейткішімен сыйланады. Гүлдік синомон, сонымен қатар тозаңдаушыларға сыйлық ретінде де әрекет етеді және ол фенилпропаноид (мысалы, метил-евгенол) немесе фенилбутаноид (мысалы, малина кетоны және зингерон) түрінде болуы мүмкін.