Кіріспе

Ежелгі Арменияның 189 ж.б.д. - 12 ж.б.д. аралығында билеген әулеті, ежелгі Арменияны билеген патшалық әулет.

Артаксияд әулеті (сондай-ақ Арташесидтер) 189 ж.б.д. - 12 ж.б.д. римдіктермен құлатылғанға дейін Армения патшалығын биледі. Олардың иелігіне Үлкен Армения, Софене және Месопотамияның ара-туралы аймақтары кірді. Олардың басты жаулары – римдіктер, селевкидтер және парфтар болды, оларға қарсы армяндықтар көптеген соғыстар жүргізді. Артаксияд патшасы Тигран Ұлы тұсында Армения патшалығы ең үлкен аумағына жетіп, қысқа мерзімге Каспий теңізінен Жерорта теңізіне дейін созылды.

Шығу тегі

Географ Страбонның мәліметінше, Артаксий мен Зариадр – Селевкид империясының Ұлы Армения және Софен провинцияларын билеген екі сатрабы болған. 190 жылғы Магнезия шайқасында Селевкидтер жеңілгеннен кейін, Арташ әулеті төңкеріс жасап, Оронтидтер әулетін құлатты және тәуелсіздік жариялады. 188 жылы Артаксий Арменияның Артаксиад әулетінің тұңғыш патшасы атанды. Ғалымдар Артаксий мен Зариадрдың шетелдік генералдар емес, олардың иран-армян (грек емес) есімдері көрсеткендей, бұрынғы Оронтид әулетімен байланысты жергілікті тұлғалар болғанын айтады. Тарихшы Нина Гарсоянның пікірінше, Артаксиадтар – Ираннан шыққан Оронтид әулетінің бір тармағы, олардың Арменияны кем дегенде б.з.д. 5 ғасырынан бері билегендігі мәлім.

Эллиндік ықпал

Үлкен Армения Александр Македонскийдің жаулауларынан тек беткей ғана әсер көргенімен, 3-ші ғасырда Оронтидтер тұсында ел эллиндік әлемнің ықпалына түсе бастады, ал бұл процесс Артаксиадалар тұсында, әсіресе Ұлы Тигран патша кезінде ең жоғары деңгейге жетті. Осы кезеңде армян билеушілері көптеген грек элементтерін қабылдады. Бұл туралы куәлік ететін нәрсе – қазіргі армян монеталары (алғаш рет Оронтидтер тұсында пайда болған). Олар грек үлгілерімен жасалған және грек тілінде жазулары бар. Кейбір монеталарда армян патшалары «филеллендер» («грек мәдениетін жақтаушылар») деп сипатталған. Арменияда грек тілінің таралуын сақталған парқшалар мен тасқа қашалған жазулар да көрсетеді. Ұлы Тигранның әйелі Клеопатра гректерді, мысалы, ритор Амфикратты және Скепсистік Метродор тарихшысын армян сарайына шақырды, ал Плутархтың айтуынша, римдік қолбасшы Лукулл армян астанасы Тигранокертаны басып алғанда, Тигран үшін қойылымдар қоюға келген грек актерлерінің труппасын тапты. Тигранның ізбасары Артавасдес II тіпті өзі грек трагедияларын жазған. Дегенмен, армян мәдениеті діни мәселелерде әсіресе, күшті ирандық элементтерін сақтап қалды.

Өнер және сәулет

Артаксий Севан көлінің айналасына жерлерді шекаралау үшін Ахеменид үлгілерін еске түсіретін шекара тастары (стелалар) орнатты. Арамей жазуымен жазылған бұл шекара тастары патшалық билікке деген талабын білдіріп, Ахеменидтердің тәжін және оның "жаңа парсылық" патшалығын көрсетеді. Стеллалар Артаксий есімінің Ахеменидтер әулетіне қатысты екенін баса көрсетеді. Мысалы, "QTRbr" сияқты кейбір сөздер орта парсының *tāgabar, 'диадем тағушы', 'патша' деген сөздерімен байланысты болуы мүмкін, және бұл сөз ескі армян тіліндегі 'патша' (տագավոր) сөзімен салыстырылады, армян патшалық мәдениетінің парсылық тегін көрсетеді.

Дін

Тарихшы Джеймс Р. Расселл айтқандай: "Артаксиада монархтарының өздерін гректердің жақтастары (филогректер) деп жариялауы заңды болды, алайда олардың діни сенімдері ежелгідей қалғанын – мызғымас зороастризмді ұстанғанын естен шығармау керек". Дэвид Маршалл Лангтың қосымша айтуынша, эллинистік дін және классикалық құдайлар пантеоны, әрине, Артаксиада дәуірінің соңында жоғарғы топтардың арасында кең тараған.

Армения империясы

Ұлы Тигранның билігі тұсында (б.з.д. 95–55 жж.) Армения патшалығы өкіметінің ең биік нүктесіне жетті және қысқа мерзімге Римнің шығысындағы ең қуатты мемлекетке айналды. Артаксий және оның ізбасарлары Тигран империясын құру үшін базаны қалыптастырған еді. Дегенмен, Арменияның аумағы таулы болғандықтан, орталық биліктен тәуелсіздігі жоғары нахарарлар басқарды. Тигран патшалықтағы ішкі қауіпсіздікті нығайту үшін оларды біріктірді. Арменияның шекарасы Каспий теңізінен Жерорта теңізіне дейін созылды. Сол кезде армяндардың ықпалы соншалықты кеңейді, оларды жеңу үшін римдіктер мен парфтар бірігіп күш салуға мәжбүр болды. Тигран өзінің иелігіндегі орталық қала тауып, оны Тигранокерта деп атады. Парфтардан кең аумақтар тартып алынды, олар Тигранмен достық шартқа қол қоюға міндеттелді. Иберия, Албания және Атропатена да аумақтарын жоғалтып, олардың қалған патшалықтары тәуелді мемлекеттерге айналды. Селевкид империясындағы гректер Тигранға б.з.д. 83 жылы Селевкидтер тәжін ұсынды, содан кейін Армения империясы қазіргі Израильдегі Акра қаласына дейін оңтүстікке қарай кеңейді, бұл Хасмонейлермен қақтығысқа әкелді.

Құлдырау

Римдіктердің Кіші Азияға араласуы Тигран империясының құлауына әкелді. Тигран Римнің үлкен қарсыласы Митридат Ұлымен, Понт патшасымен одақтасып, үшінші Митридат соғысы кезінде б.з.д. 69 жылы Люкулл басқарған рим әскері Армения империясына шапқындап кірді және Тигранокертаның сыртында Тигранға жеңіс тікелей сыйлады. 66 жылы Люкуллдың ізбасары Помпей, Тигранның бағынуына мәжбүр етті. Помпей Арменияны бұрынғы шекараларына дейін қысқартты, бірақ Тигранға Римнің одақтасы ретінде тағында қалуға рұқсат берді. Осыдан бастап Армения Рим мен Парфияның арасындағы бейтарап мемлекетке айналды. Тигранның мұрагері Артавасдес II Риммен одақты сақтап, римдік генерал Марк Лициний Крассқа парфтарға қарсы жорығында пайдалы кеңес берді, бірақ бұл кеңеске құлақ аспай, Карра шайқасында Красс апатты жеңіліске ұшырады. Марк Антоний Римнің шығыс провинцияларының билеушісі болғанда, ол Артавасдес II-нің адалдығына күмәндана бастады, ол парфиялық тәждің мұрагеріне әйелін ұсынған еді. Б.з.д. 35 жылы Антоний Арменияға шапқындап кірді және Артавасдесті Мысырға тұтқын ретінде жіберді, онда ол кейін өлім жазасына кесілді. Антоний өзінің алты жасар ұлы, Клеопатраның ұлы Александр Гелиосты Армения тағына отырғызды. Артавасдестің ұлы Артаксий II парфтардан көмек алып, тақты қайтарып алды және Армениядағы рим гарнизондарын талқандады, бірақ он жылдан кейін ол өлтірілді. Патшалық Рим мен Парфия тарапы арасындағы азаматтық соғысқа ұшырады, содан кейін император Августтың билігімен Римнің қарауына өтті. Артаксиад әулеті хаоста құлдырап, Арсакид әулеті олардың даусыз мұрагерлері ретінде пайда болғанға дейін көп уақыт өтті.