Кіріспе
Акция нарығының құлдырауын болдырмауға арналған реттеуші құрал. Сауда-саттықты шектеу (Уолл-стрит терминологиясында "айналма бұзау" деп те аталады) – акция нарығының құлдырауын болдырмау үшін қолданылатын қаржылық реттеуші құрал және оны тиісті қор биржасы ұйымы іске асырады. Олар пайда болғаннан бері, айналма бұзаулар қысқа мерзім ішінде спекуляциялық табыстар мен күрт шығындардың алдын алу үшін өзгертілді. Іске қосылған кезде, айналма бұзаулар сауда-саттықты қысқа мерзімге тоқтатады немесе нарық жасаушылар арасында дәл ақпарат ағынына және институционалдық трейдерлерге өздерінің позицияларын бағалап, рационалды шешімдер қабылдауға мүмкіндік беру үшін сауда-саттықты ертерек жабуға мүмкіндік береді.
A trading curb (also known as a circuit breaker in Wall Street parlance) is a financial regulatory instrument that is in place to prevent stock market crashes from occurring, and is implemented by the relevant stock exchange organization. Since their inception, circuit breakers have been modified to prevent both speculative gains and dramatic losses within a small time frame. When triggered, circuit breakers either stop trading for a small amount of time or close trading early in order to allow accurate information to flow among market makers and for institutional traders to assess their positions and make rational decisions.
Негізін қалау
1987 жылы 19 қазандағы қор нарығының құлдырауынан кейін АҚШ президенті Рональд Рейган құлдыраудың себептерін зерттеу үшін «Нарық механизмдері жөніндегі топ» деп аталған, Брейди комиссиясы ретінде белгілі болған арнайы топты құрды. Брейди комиссиясының баяндамасында төрт негізгі тұжырым жасалды, олардың бірі акция нарығын бақылауға таңдалған реттеуші орган «құлыптағыштар» деп аталатын баға шектеу жүйелерін әзірлеуге және енгізуге жауапты болуы керек деді. Құлыптағыштардың бастапқы мақсаты бағаның күрт, бірақ әділ өзгерісін болдырмау емес, саудагерлер мен брокерлер арасында қарым-қатынас үшін жеткілікті уақыт беру болды. Құлдырауға дейін бағалар күрт өзгерді, бірақ дағдарысқа ұласпады. Дегенмен, «Қара дүйсенбіде» құлдыраудың себебі нарықтардағы ақпарат ағынының жетіспеушілігі болды, сондай-ақ әртүрлі нарықтардағы бірыңғай маржалық сауда ережелерінің болмауы сияқты басқа да келеңсіздіктер де себепкер болды.
Пайдалану жағдайлары
1997 жылдың 27 қазанында қолданыста болған сауда-саттық шектеу ережелеріне сәйкес, Нью-Йорк қор биржасындағы сауда-саттық Доу Джонс индустриялық орташа көрсеткіші 550 пунктке төмендегеннен кейін мерзімінен бұрын тоқтатылды. Бұл АҚШ қор нарықтарының саудаға шектеулердің салдарынан алғаш рет ерте жабылуы болды. 1997 жылдан бері, «қорғағыштар» (circuit breakers) Доу Джонс индустриялық орташа көрсеткішінің пункттеріне негізделген жүйеден S&P 500 индексінің проценттік өзгерісін қадағалайтын жүйеге өтті. Сол кездегі SEC төрағасы Артур Левитт-младший мұндай шараның қажетсіз болғанын айтты, өйткені «қорғағыштар» енгізілгеннен бері нарықтық баға деңгейі күрт өскендіктен, пункттік жүйе дағдарыс деңгейіне жетпеген төмендеуді де тоқтатты. Кейбір сарапшылар, мысалы Роберт Р. Глаубер, «қорғағыштың» іске қосылғаннан кейін триггерлік деңгейлерді жоғарылатуды және оларды жыл сайын автоматты түрде формула бойынша қайта есептеуді ұсынды. 18 наурызда сағат 13:00-де, сауда ашылғаннан кейін бірнеше сағат өткен соң, «қорғағыш» тағы да іске қосылды.
Бағдарлама саудасының шектеулері
NYSE бұрын белгілі бір жағдайларда бағдарламалық саудаға шектеулер қойған. NYSE бағдарламалық сауданы S&P 500 индексіне кіретін, кемінде 15 акциядан тұратын немесе құны кемінде 1 миллион доллар болатын акциялар жиынтығы деп анықтайды. Мұндай саудалар көбінесе автоматтандырылған болады. Іске қосылған кезде, шектеулер бағдарламалық сауданы баға жоғарылағанда ғана сатуға және баға төмендегенде ғана сатып алуға шектеді. Сауда шектеулері NYSE Composite Index 190 пунктқа немесе Dow Jones Industrial Average 2%-ға өзгерген кезде қолданысқа енгізілетін. Олар сауда күнінің соңына дейін немесе NYSE Composite Index 90 пунктқа немесе Dow Jones Industrial Average 1%-ға жақынға келгенше күшінде болады. NYSE-дегі барлық саудалардың 50%-дан астамы бағдарламалық сауда болғандықтан, бұл шектеу оң кері байланыс арқылы акция бағасын төмендетуге бейімделген автоматтандырылған саудалардың әсерін азайту арқылы құбылмалылықты төмендетуге бағытталған. Бұл шектеу жиі қолданылатын, ал CNBC сияқты қаржылық телеарналар оны «шектеулер» деп атап көрсетуші еді. 2007 жылдың 7 қарашасында NYSE биржасы бұл ережені 2007 жылдың 2 қарашасынан бастап күштен шығарғанын растады. Ереже жойылғанының себебі – оның 1987 жылғы қор нарығының құлдырауынан кейін қабылданғаннан бері нарық құбылмалылығын шектеу мақсатында тиімсіздігі болды, себебі оның тағы бір ауқымды құлдыраудың алдын алуға көмектесуі мүмкін деген сенім болған.
Жапония
Жапонияда акция саудасы, егер тізбекті бұзу шарты орындалса, тоқтатылады. Сауда тоқтау уақыты 10 минутты құрайды.
Қытай
2016 жылдың 1 қаңтарында "қор саудасын тоқтату" механизмі сынаққа түсті. Егер CSI 300 индексі сағат 14:45-ке дейін (қалыпты жабылу уақытынан 15 минут бұрын) 5%-ға өсіп немесе төмендесе, акциялық сауда 15 минутқа тоқтатылады. Егер бұл 14:45-тен кейін немесе Индекс кез келген уақытта 7%-ға өзгеретін болса, сауда күні дереу жабылады. 2016 жылдың 4 және 7 қаңтарында "толық тоқтату" күшіне енді. 8 қаңтардан бастап қор саудасын тоқтату механизмі қолданыстан шығарылды.
Филиппин
Филиппин қор биржасы (PSE) 2008 жылдың қыркүйегінде автоматты тоқтату механизмін енгізді. Бұл механизм бойынша, (PSE) индексі өткен күнгі жабылу көрсеткішіне қарағанда кем дегенде 10%-ға төмендесе, қор саудасы 15 минутқа тоқтатылуы мүмкін. Бір сауда сессиясында сауда-саттық бір рет қана тоқтатылуы мүмкін, және ол түскі уақытқа дейін 30 минут қалғанда немесе сауда-саттық жабылуға дейін тоқтатылмайды. Сауда-саттық бар болғаны екі рет тоқтатылды. Алғашқы рет 2008 жылдың 27 қазанында болды, ол кезде әлемдік қаржы дағдарысы кезінде PSE индексі 10,33%-ға төмендеді. Екінші рет 2020 жылдың 12 наурызында коронавирус пандемиясының салдарынан туындаған белгісіздік себебінен тоқтатылды.
Тиімділігі
Нарықтық автоматты тоқтатулардың мақсаты сауда-саттықты уақытша тоқтату арқылы саудагерлерге жаңа ақпаратты талдап, ойлануға мүмкіндік беру болғанымен, баға деңгейі тоқтату шегіне жақындағанда сауда көлемінің артатынын көрсететін көптеген тексерілген теориялар бар. Сондай-ақ, тоқтатудан кейін сауда-саттық жалғасқанда одан беймасыл нарықтық жағдайлардың қалыптасуына жағдай жасалады. Бұл жүйелік қателіктерге бейімділікті тудыратын институционалдық бағытталғандық деп саналады, себебі ірі банктердің, хедж-фондтардың және тіпті кейбір зейнетақы қорларының Нью-Йорк қор биржасында (NYSE) тоқтату кезінде де сауда-саттық жүргізе алатын өкілдері болған. Алайда, едендегі трейдерлердің қолданылуы төмендегенімен және сауданың басым бөлігі компьютерлік алгоритмдер арқылы жүзеге асырылатын болғандықтан, бұл аргумент уақыт өте келе маңыздылығын жоғалтуда.
Бағаны анықтау
Бағаны анықтау акцияларға қатысты болғанда, бұл бағалы қағаздың нарықтық құны сатып алушылар мен сатушылардың мәміле жасауға жеткілікті деп санаған бағаға келісу арқылы айқындалатын процесс. Тек Нью-Йорк қор биржасында бір күніне 1,5 триллион доллардан астам акциялар сатылуы мүмкін. Күн сайын жүзеге асырылатын транзакциялардың көптігіне байланысты, тәжірибелі трейдерлер мен алгоритмдік сауда қолданатын компьютерлер бағаның ең кішкентай өсімдері мен төмендеулеріне, сондай-ақ сұраныс пен ұсыныс арасындағы айырмашылықтың ұсақ өзгерістеріне сүйене отырып сауда жасайды. Сауда қандай да бір уақытқа тоқтатылғанда, нарықтық белсенділіктің төмендеуіне байланысты ақпарат ағыны азаяды, бұл бағаны анықтау процесін баяулататын, қалыптыдан жоғары сұраныс-ұсыныс айырмашылығына алып келеді. Баспасөз хабарламаларын жариялау мақсатымен нақты акциялардың саудасы тоқтатылған кезде, нарық жаңа ақпараттың негізгі активтің құнына қалай әсер ететінін тез бағалауға мәжбүр болады, нәтижесінде сауда көлемі мен құбылмалылығының жоғарылауына себеп болады.