Кіріспе
Жапониядағы бұрынғы кеніш – Ашио мыс кеніші (足尾銅山) – Жапонияның солтүстік Канто аймағындағы Ашио қаласында (қазір Точиги префектурасы, Никко қаласының бір бөлігі), орналасқан мыс кеніші. 1880 жылдары Жапониядағы ең ірі ластану апаты осы жерде болды, сондай-ақ 1907 жылғы кеншілер көтерілісінің куәсі болды. Бұл апат Жапониядағы экологиялық қозғалыстың тууына және 1897 жылғы үшінші кеніш ластануын алдын алу туралы жарлыққа әкелді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кеніште соғыс тұтқындары мәжбүрлеп жұмыс істеді.
The Ashio Copper Mine (足尾銅山) was a copper mine located in the town of Ashio, Tochigi (now part of the city of Nikkō, Tochigi), in the northern Kantō region of Japan. It was the site of Japan's first major pollution disaster in the 1880s and the scene of the 1907 miners' riots. The pollution disaster led to the birth of the Japanese environmental movement and the 1897 Third Mine Pollution Prevention Order. During World War II the mine was worked by POW forced labour.
Тарих
Бұл аймақта мыс кен орындары шамамен 1550 жылы табылды, бірақ кенді өндіру 1610 жылы екі жергілікті шаңырау шахта ашуға ресми рұқсат алғаннан кейін ғана басталды. 1611 жылы осы кен орнынан алынған мыс шогунаттың шенеуніктеріне ұсынылды, содан кейін Ашио Токугава шогунатына қарасты мыс кені ретінде ресми тізілді. Мыс, оның ішінде Ашио кенішінде өндірілген мыс, 1600 жылдардың басында Токугава билігін бекітуде маңызды рөл атқарды, ал 1685 жылдан кейін Жапонияның басты металл экспорты болды. 1877 жылы ол Фурукава Ичибейге тиесілі болды, ол Шибусава Эйичидің қаржылық қолдауымен және мыстың жаңа кендерін табу арқасында кен орнын заманауи технологиямен және шетелдік тау-кен инженерлік білімімен жаңғыртуға және кеңейтуге қол жеткізді. 1880 жылдары өндіріс күрт өсіп, 1884 жылы 2286 тоннаға жетті, бұл Жапонияның мыс өндірісінің 26 пайызын құрады. Келесі жылы кен орнында 9 миллион тоннадан астам мыс өндірілді, ғасыр соңына қарай Жапонияның мыс өндірісінің 40 пайызы осы кен орнының үлесіне тиді.
Ашио мыс шахтасы оқиғасы
足尾暴動事件 - XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Ашио кенішіндегі жұмыстардың салдарынан болған экологиялық апат. Айналасындағы тұрғындар да көптеген денсаулық проблемаларына тап болды, оның ішінде ластанған су немесе топыраққа тигенде пайда болатын жаралар, созылмалы мырыштан улану, ерте өлім-жұлымның жоғары деңгейі, туу көрсеткішінің төмендеуі және көптеген әйелдерде сүт өндіруде қиындықтар.
1907 жылғы Ашио көтерілісі
1907 жылғы Ашио көтерілісі 4-6 ақпан аралығында болды, онда жалақыны арттыруды талап еткен шахтерлер қатысты және көбінесе инфрақұрылым мен төменгі дәрежедегі кеншілерді нысанаға алды. Көтеріліс нәтижесінде жалақылар өсті, сондай-ақ ұқсас салалардағы басқа да ереуілдер мен көтерілістерге ықпал етті.
Кен орнын ұйымдастыру
Кен орындарындағы жұмысты тікелей бақылайтын бөлім – Кен орындары бөлімі болды. Кен орындары бөлімі төрт бөлімге бөлінді: үшеуі Хонзан, Цудо және Кодакидегі кен орындары үшін, ал біреуі – қалған үш бөлімнің статистикасын жинаумен айналысатын зерттеу кеңсесі үшін. Әрбір кен орыны үш бөлімге бөлінді: кен шығару, байыту және басқару, және әр бөлімнің жеке бақылаушысы болды. Кен орындарының ішінде олар 7 немесе 8 ауданға бөлінді, әрбір 1-2 ауданға бір күзет бекеті орналастырылды.
1907 жылдың 4 ақпаны
Көтеріліс 4 ақпанның таңында шахта ішінде басталды, онда шахтерлер тобы Цудо шахтасының 3 және 4-ші учаскелеріндегі бригадир кабинасын қиратты. Содан кейін, көбірек шахтерлер қосылып, 1 және 2-ші учаскелердегі инфрақұрылымды бұзды. Шахтерлер топ-топ болып шахтадан шығып, кіреберістегі кабинаның алдына жиналды. Жер астында қалған шахтерлер кешке дейін Цудо кеңсесінің алдына шығып, терезелерге тас лақтырып, содан кейін көтеріліс аяқталды. Осы уақытта, жергілікті полиция облыстық полициядан көтеріліске қарсы көмек сұрады және шахта басшыларына шахтерлерін бақылауға бұйрық берді. Полиция шахтерлермен қашықтықтан келіссөздер жүргізді, ал басшылар өзіне де шабуыл жасалуы мүмкін деп қорқып, жай ғана бақылап отырды.
1907 жылдың 5 ақпаны
Келесі күні таңертең кеншілер Сунокобаши кен орнындағы кабиналарға шабуыл жасап, ондағы қызметкерлерді қорқытып, телефон желілерін кесіп тастады. Сонымен қатар, үлкен топ кеншілер Хонзан Арики кен орнына жиналды, онда кендегі электр жүк көліктері тоқтатылды және жер асты бөлімінің бір кабинасындағы бірнеше шенеуніктер жарақат алды. Қамалдың алғашқы екі күніндегі зиянға бірнеше кабиналар мен сарайлар, сегіз жүк көлігі, бірнеше бұрғы және жарақат алған шенеуніктер кірді.
1907 жылдың 6 ақпаны
Хонзан Арики кеніште жұмысшылар таңертең ерте жер астындағы бригадирлердің кабиналарын қиратты, содан кейін екі топқа бөлініп жер бетіне көтерілді. Олар кен орнындағы кеңселерді нысанаға алды, кейін компанияның дүкеніне және Ашио мыс кенішінің орталығындағы екі бөлімге өтті, онда дүкенді тонап, бөлімдердің терезелері мен есіктерін бұзды. Кен директоры Минами Тэйзо сол күні таңертең келгенде, жұмысшылар оған шабуыл жасады. Ол қашып құтылуға және жасырынуға үлкерді, бірақ көтерілісшілер оның үйіне шабуыл жасады, ал қашып кетуге тырысқанда тағы да шабуылға ұшырады. Содан кейін ол ауруханаға жеткізілді, ал жұмысшылар кетіп қалды. Осы уақытта жұмысшылар компания қызметкерлерін де нысанаға ала бастады. Көтеріліс қанағаттанбаған жандардың арасында да тарады, олар қызметкерлерге қарағанда тонауға көбірек қызығушылық танытты. Кешке қарай отын қоймасы өртенді. Ал жергілікті және облыстық полиция көтеріліске қалай ден қоюға болатынын білмей, ауданға қосымша полиция күштері шақырылды, ал облыс әкімі көтеріліске қарсы тұру үшін әскери көмек сұрады. Әскерлер 6-сы күні кешкісін Ашиоға аттанды және келесі күні түстен кейін жетті.
1907 жылдың 7 ақпаны
Көтеріліс тоқтағаннан кейін Ашиоға үш рота әскер келді. Олар келген соң, жергілікті полиция Хозандағы шахтерлердің лашықтарында тінтіру жүргізді, Хозан көтерілістің орталығы болған еді. 7 ақпаннан 9 ақпанға дейін 628 адам қамауға алынып, олардың 182-сі сотқа берілді.
1907 жылдың 10 ақпаны
10 ақпанның түстен кейін Хозан мен Цудо шахталарының басшылары кеншілер өкілдеріне компания екі шахтадағы барлық кеншілерді жұмыстан босататынын және ертеңге дейін қайта жұмысқа орналасу үшін өтініш беруді талап ететінін мәлімдеді. Пікір алмасудан кейін, кеншілердің көпшілігі компанияның талабын қабылдап, өтініштерді тапсырды. 12 ақпанның түстен кейін компания кімдерді қайта жұмысқа алғанын және кімдерді алмағанын жариялады. Кеншілердің көп бөлігі қайта жұмысқа алынды.
Жалақының өсуі
13 ақпанда кен жұмысы қайта басталғаннан кейін, көтеріліс болмаған жалғыз кен орны – Кодакидегі шахтерлер алаңдады. Олар көтеріліске қатыспағандықтарына қарамастан, оның салдарына неге ұшырап жатқанын білгісі келді. 26 ақпанда жаңа шахта директоры Кондо Рикусабуро Кодаки шахтасындағы шахтерлерге, олар көтеріліске қатыспағандықтары үшін бонус алатынын мәлімдеді. 27 және 28 ақпанда Кондо Рикусабуро Хозан және Цудо кен орындарына барып, шахтерлерге жалақының өсетінін және көтеріліске қатыспаған шахтерлерге бонус төленетінін хабарлады. Жалақының өсуі 1 наурызда ресми түрде жарияланды, ол орташа есеппен 19,4 пайызға жалақыны көтеруді және жарақат немесе ауруға байланысты жұмыстан босатылған жағдайдағы қаржылық қолдауды жақсартуды қамтыды.
Басқа тау-кен саласындағы даулар
Ашио мыс кенішінде болған көтеріліс, басқа кеніштерде де, оның ішінде 1907 жылдың мамырындағы Хоронаи кенішінде, 1907 жылдың маусымындағы Бесси кенішінде және шілде айына дейін тағы да бірнеше кеніштерде наразылықтар мен ереуілдерге алып келді.