Кіріспе

17 ғасырдағы протестанттық діни қауым қозғалысы

Лабадистер – француз пиетисі Жан де Лабади (1610–1674) құрған 17 ғасырдағы протестанттық діни қауым қозғалысы. Қозғалыс атауын негізін қалаушысының есімінен алған.

Жан де Лабадидің өмірі

Жан де Лабади (1610–1674) Бордо қаласына жақын аймақтан шыққан. Өмірінің басында ол римдік католик және иезуит болған. Алайда, сол кезде иезуиттер айқын рухани көріністерге күдікпен қарағандықтан, Лабади, өзі жиі көріністер мен ішкі рухани оянуды бастан өткерген, қанағаттанбады және 1639 жылы орденді тастап кетті. Ол қысқа ғана уақытқа Ораториймен, содан кейін янсенизммен байланысқа түсті (Порт-Рояльдың усақ-түйекке бөлінгендерімен араласып, сол кезде оларды қабылдаған, бірақ кейіннен олардан алшақтауға тырысқан). Лабади Францияның оңтүстігіндегі Тулуза және Базас епархияларында дін қызметкері және жаңарушы болып қызмет етті, әлеуметтік әділдік, жаңа өмірге келу және әлемдік тірліктерден бойын аулақ ұстауды уағыздады. Оның ішкі құдайшылдықты және жеке рухани тәжірибені насихаттауы діни басшылықтан қарсылық пен қауіп-қатерлерді тудырды. Римдік католицизмге көңілі толмаған Лабади 1650 жылы Монтобанда кальвинист болып қайта құрылды. Сол қалада және кейін Оранж княздығында ол Луи XIV-нің оларға қарсы қабылдаған күшейе берген заңдарына қарсы тұрып, протестант азаматтарының құқықтарын қорғады (бұл 1685 жылы Фонтенбло эдиктымен аяқталады). Лабади содан кейін Женеваға көшті, онда оны "екінші Кальвин" деп атады. Онда ол орнықты христиан дінінің мәңгілік күшіне күмәндана бастады. Ол Киелі кітапты зерттеу және бірлесу үшін үй топтарын ұйымдастырды, бұл үшін ол сынға ілікті. 1666 жылы Лабади және бірнеше шәкірттері Нидерландыға, Мидделбургтегі француз тілінде сөйлейтін валлон қауымына көшті. Мұнда ол бұрынғысынша практикалық шәкірттік, Киелі кітапты зерттеу, үй жиналыстары және сол кездегі реформаланған шіркеу үшін жаңа болған көптеген басқа да нәрселер арқылы шіркеуді жаңартуға ұмтылды. Ол сол кездегі рухани және реформаторлық айналымдардың жетекші тұлғаларымен, мысалы Ян Амос Комени және Антуанетта Бурнионмен де байланыс жасады. Лабади, сол кезең үшін ерекше көңілді болғандықтан, 1667 жылы Шаббатай Зевидің айналасындағы мессиандық қозғалыстағы көптеген еврейлер арасындағы тәубе мен жаңа құлшынысқа мейіріммен және сақтықпен қарады. Соңында, 1669 жылы 59 жасында Лабади барлық орнаған діни ұйымдардан бөлініп, Амстердамда христиан қауымын құрды. Үш үйдің бірігіп орналасқан жерінде Лабадидің ілімін ұстанатын алпысқа жуық адам тұрды. Олар Жаңа өсиеттегі Елшілердің істері кітабында сипатталғандай, шіркеу үлгісіне сәйкес мүлкін бөлісті. Қудалау салдарынан бір жылдан кейін олар кетіп, Германиядағы Герфорд қаласына көшті. Мұнда қауым соғыс оларды Алтонаға (сонда Данияда, қазір Гамбург қаласының маңындағы қалашықта) көшкенше нығайып, дамыды, онда Лабади 1674 жылы қайтыс болды. Лабадидің ең ықпалды еңбегі – «La Réformation de l'Eglise par le Pastorat» (1667).

Лабадистік қауым

Лабадист қауымдастығында табыс табуға мүмкіндік беретін қолөнершілер болды, бірақ барынша көп ер адамдар көршілес қалаларға насихаттау үшін жіберілді. Балалар бірігіп оқытылды. Әйелдер дәстүрлі түрде үй шаруасын жүргізді. Лабади мен оның әріптестерінің көптеген еңбектерін тарату мақсатында баспахана құрылды. Лабадист еңбектерінің ең танымал туындысы Лабадиге емес, Анна ван Шурманға тиесілі болды, ол христиандық қауымда өмір сүру үшін даңқ пен атақтан бас тартуын негіздеді. Ван Шурман өз заманында «Утрехт жұлдызы» деп белгілі болды және өзінің қабілеттері үшін құрметке ие болды: ол бес тілде сөйлеп, жазды, эфиопиялық сөздік жасады, бірнеше музыкалық аспапта ойнады, шыныға ою жасады, сурет салды, кесте тікті және өлеңдер жазды. 62 жасында ол барлығынан бас тартып, Лабадистерге қосылды. Лабади қайтыс болғаннан кейін, оның ізбасарлары Нидерландыға оралды, онда Фризеландтағы Виувердте орналасқан Валта сарайында қауым құрды, ол үш Ван Эрсен ван Соммельдиек әпкесіне тиесілі болды, олар оның жақтастары болған. Бұл жерде баспа және көптеген басқа да кәсіптер, соның ішінде егіншілік және диірмендер жұмыс істеді. Химия және медицина саласында білімі бар Хендрик ван Девентер үйде зертхана құрып, көптеген адамдарды, соның ішінде Дания королі Кристиан V-ті емдеді. Ол Нидерландының алғашқы босандыру дәрігерлерінің бірі ретінде танылды. Лабадист қауымына келген бірнеше белгілі тұлғалар сапарлары туралы естеліктер қалдырды. Олардың бірі – Ұлыбритания королі I Георгтің анасы Ганновердің Софиясы; екіншісі – АҚШ-тың Пенсильвания штатына атын берген квакерлердің негізін қалаушы Уильям Пенн; үшіншісі – ағылшын философы Джон Локк. Бірнеше реформатор пасторлар өздерінің приходтарын тастап, Виувердтегі қауымда өмір сүру үшін келді. Өркендеген кезеңінде қауым шамамен 600 адамды құрады, ал одан да алыс аймақтарда одан да көп жақтастары болды. Англия, Италия, Польша және басқа елдерден келушілер келді, бірақ олардың барлығы қатаң тәртіпке келіспеді. Мақтаншыл мінезді адамдарға ең төмен дәрежелі жұмыс тапсырылды. Тамаққа қатысты талаптар жойылды, себебі барлығына алдарына қойылған тамақты жеу талап етілді. Жаңа әлемде еншілес қауымдар құрылды. Суринамдағы Комевинье өзеніндегі Ла Провиденс еншілес колониясы сәтті болмады. Лабадистер джунглидегі аурулармен күресе алмады, ал Нидерландыдан келген жабдықтарды жиі қарақшылар тонап алып жатты. Фризеландтағы Лабадист колониясында бірнеше жыл тұрған энтомологиялық суретші Мария Сибилла Мериан 1700 жылы Суринамға барып, Ла Провиденс Лабадист плантациясындағы классикалық «Метаморфоз инсекторум Суринамэнсиум» еңбегі үшін бірнеше суреттер салды.

Богемиялық сарай

Фризелян провинциясынан аналық колония жер сатып алу үшін екі елші, Яспер Данкертс және Питер Шлютер (немесе Слюйтер) жіберді. Тәжірибелі теңізші Данкертс сақталған және жарияланған күнделікті жазды. Бұл 1679–1680 жылдардағы Жаңа Нидерландта (кейін Нью-Йорк), Чесапик және Делавэр аймандарындағы отаршылдық өмірдің құнды ертедегі есебі және бірнеше қол суреттері мен карталарын қамтиды. Данкертс пен Шлютер Нью-Йоркте Мэриленд штатының сәтті кәсіпкері Августин Германның ұлымен кездесті және ол оларды 1679 жылы әкесімен таныстырды. Герман бұл адамдар мен олардың тобына әсерлі болды. Бастапқыда Герман оларға жер беруге ниеттенбеді, тек Лабадистердің қоныстануына рұқсат берді, бірақ 1683 жылы заңдық мәселелерге байланысты, өзінің 15 км² жеріндегі Богемия Манор жерін оларға берді. Топ тез арада 100-200 мүшеден тұратын колония құрды. 1690 жылдары біртіндеп құлдырау басталды және ақырында ортақ мүлікті пайдалану практикасы тоқтатылды. Сол сәттен бастап Лабадистер азайып, Мэрилендте де, ол 1720 жылдан кейін тоқтатылды.

Лабадидің христиандық руханилыққа қатысты көзқарасы, бірақ оның басты шіркеулерден бөлінуімен байланысты қауымдық тәсілі Германиядағы пиетизм қозғалысына ұқсас болды. Оның көптеген жетекшілері, мысалы Филипп Якоб Спенер Лабадидің ұстанымын мақұлдады, бірақ өздері үшін қалыптасқан құрылымдарға сенуді жөн көрді. Дегенмен, кейбір пиетизмдік қоғамдық жобалар пайда болды. Халле университетінің профессоры Август Франке 1696 жылы Христиандық қауымдастық принциптерімен, теңдікпен және мүлікті бөлісумен жұмыс істейтін жетімдер үйін (Вайзенхаус) құрды. Бұл қозғалыс кең танылды және шетелде де мәлім болды. Оның мысалы ағылшын уағыздаушысы және жаңғыртушы Джордж Уайтфилдті Америкада осындай негіз құруға құштар етуге ықпал етті.

Лабадидің шығармалары

Лабадидің ең ықпалды еңбегі — «Пасторат арқылы шіркеу реформасы» (1667 ж.). «Introduction à la piété dans les Mystères, Paroles et ceremonies de la Messe», Амиен, 1642 ж. «Одес сакраль» («Сакрмент» қасиетті құрбандық үстелінің керемет әрі ұлы құпиясы), Амиен, 1642 ж. «Traité de la Solitude chrestienne, ou la vie retirée du siècle», Париж, 1645 ж. Жан де Лабадидің декларациясы, бұрынғы дін қызметкері, уағызшы және Амиен каноны, Рим шіркеуінің қауымын тастап, Реформаланған шіркеудің қауымына қосылуға оны мәжбүрлеген себептер, Монтабан, 1650 ж. Жан де Лабадидің Рим қауымының достарына арналған декларациясы туралы хаты, Монтабан, 1651 ж. «Les Elevations d'esprit à Dieu, ou Contemplations fort instruisantes sur les plus grands Mysteres de la Foy», Монтабан, 1651 ж. Күндізгі уақыттағы рухтың ойлары; адам өмірі, христиандық және оның мінез-құлқын реформалау қажеттілігі туралы маңызды ойлар, Монтабан, 1651 ж. «Le Bon Usage de l'Eucharistie», Монтабан, 1656 ж. «Practique des Oraisons, mentale et vocale», Монтабан, 1656 ж. Дәріс, мінез-құлық және христиандық ізгілік туралы маңызды қағидалар жинағы, Монтабан, 1657 (кейін Женева, 1659). Құдайды тану, оның құрметі, оның махаббаты және онымен жанның бірігуіне қатысты қасиетті онжылдықтар, Оранж, 1658 (кейін Женева, 1659, Амстердам, 1671). «La pratique de l'oraison et meditation Chretienne», Женева, 1660 ж. «Le Iûne religieus ou le moyen de le bien faire», Женева, 1665 ж. Яһудилердің қазіргі жағдайы туралы қайырымды және әділ үкім, Амстердам, 1667 ж. «Le Triomphe de l'Eucharistie, ou la vraye doctrine du St. Sacrement, avec les moyens d'y bien participer», Амстердам, 1667 ж. «Le Héraut du Grand Roy Jesus, ou Eclaircissement de la doctrine de Jean de Labadie, pasteur, sur le Règne glorieux de Jésus Christ et de ses saints en la terre aux derniers temps», Амстердам, 1667 ж. «L'Idée d'un bon pasteur et d'une bonne Eglise», Амстердам, 1667 ж. «Les Divins Herauts de la Penitence au Monde», Амстердам, 1667 ж. Пасторат арқылы шіркеу реформасы, Мидделбург, 1667 ж. «Le Veritable Exorcisme», Амстердам, 1667 ж. «Le Discernement d'une Veritable Eglise suivant l'Ecriture Sainte», Амстердам, 1668 ж. «La Puissance eclesiastique bornée à l'Ecriture et par Elle», Амстердам, 1668 ж. «Manuel de Pieté», Мидделбург, 1668 ж. Құдай және Иса Мәсіх шіркеуінің бірнеше мүшелерінің Вуалон синодымен қарым-қатынас жасамауға мәжбүрлеген әділ себептер мен себептер туралы декларациясы, Гаага, 1669 ж. Шынайы христиандық өмірдің негізгі тұстары, Амстердам, 1670 ж. «Abrégé du Veritable Christianisme et Téoretique et pratique», Амстердам, 1670 ж. «Le Chant Royal du Grand Roy Jésus, ou les Hymnes et Cantiques de l'Aigneau», Амстердам, 1670 ж. «Receüil de diverses Chansons Spiritüeles», Амстердам, 1670 ж. «L'Empire du S. Esprit sur les Ames», Амстердам, 1671 ж. «Eclaircissement ou Declaration de la Foy et de la pureté des sentimens en la doctrine des Srs. Jean de Labadie, Pierre Yvon, Pierre Dulignon», Амстердам, 1671 ж. «Veritas sui vindex, seu solemnis fidei declaratio», Герфордия, 1672 ж. «Jesus revelé de nouveau», Алтона, 1673 ж. «Fragmens de quelques poesies et sentimens d'esprit», Амстердам, 1678 ж. «Poésies sacrées de l'amour divin», Амстердам, 1680 ж. «Recueil de Cantiques spirituels», Амстердам, 1680 ж. «Le Chretien regeneré ou nul», Амстердам, 1685 ж.