Кіріспе
Данияның алтын ғасыры (Den danske guldalder) Данияда, әсіресе 19 ғасырдың бірінші жартысындағы ерекше шығармашылық өркендеу кезеңін қамтиды. Копенгаген өрттерге, бомбалауға және ұлттық банкроттыққа ұшыраса да, өнер Германиядан келген Романтизмнің ықпалымен жаңа шығармашылыққа толы дәуірді бастан кешірді. Бұл кезең көбінесе 1800 жылдан 1850 жылға дейінгі Дания сурет өнерінің алтын ғасырымен байланысты, оған Кристофер Вильгельм Эккерсберг және оның шәкірттері – Вильгельм Бенц, Кристен Кобке, Мартинус Рёрби, Константин Хансен, Вильгельм Марстранд, сондай-ақ Бертель Торвальдсеннің мүсіндері кіреді. Бұл тұста Дания архитектурасы неоклассикалық стильде дамыды. Копенгаген, әсіресе, Кристиан Фредерик Хансен мен Майкл Готтлиб Биндесболл жобалаған ғимараттардың арқасында жаңа келбетке енді. Музыка саласында Даниялық романтикалық ұлтшылдықтан шабыт алған J. P. E. Hartmann, Hans Christian Lumbye, Niels W. Gade және балетмейстер Август Борннвилл сияқты тұлғалар өркендеді. Әдебиет 1802 жылы норвегиялық-неміс философы Хенрик Стеффенс таныстырған романтикалық ой-пікірлерге негізделді. Адам Оеленшлягер, Бернхард Северин Ингеман, Н. Ф. С. Грунтвиг және Ханс Кристиан Андерсен – қазіргі заманғы ертегінің жақтаушысы осы салаға зор үлес қосты. Сорен Кьеркегор философияны жетілдірсе, Ханс Кристиан Орстед ғылымда маңызды табыстарға жетті. Осылайша, "Алтын ғасыр" Данияның өміріне ғана емес, сонымен қатар халықаралық аренада да терең әсер етті.
The Danish Golden Age (Den danske guldalder) covers a period of exceptional creative production in Denmark, especially during the first half of the 19th century. Although Copenhagen had suffered from fires, bombardment and national bankruptcy, the arts took on a new period of creativity catalysed by Romanticism from Germany. The period is probably most commonly associated with the Golden Age of Danish Painting from 1800 to around 1850 which encompasses the work of Christoffer Wilhelm Eckersberg and his students, including Wilhelm Bendz, Christen Købke, Martinus Rørbye, Constantin Hansen and Wilhelm Marstrand, as well as the sculpture of Bertel Thorvaldsen. It also saw the development of Danish architecture in the Neoclassical style. Copenhagen, in particular, acquired a new look, with buildings designed by Christian Frederik Hansen and Michael Gottlieb Bindesbøll. In relation to music, the Golden Age covers figures inspired by Danish romantic nationalism including J. P. E. Hartmann, Hans Christian Lumbye, Niels W. Gade and the ballet master August Bournonville. Literature centred on Romantic thinking, introduced in 1802 by the Norwegian German philosopher Henrik Steffens. Key contributors were Adam Oehlenschläger, Bernhard Severin Ingemann, N. F. S. Grundtvig and Hans Christian Andersen—the proponent of the modern fairytale. Søren Kierkegaard furthered philosophy while Hans Christian Ørsted achieved fundamental progress in science. The Golden Age thus had a profound effect not only on life in Denmark but, with time, on the international front too.
Негізгі мәліметтер
Алтын ғасырдың бастауы 19 ғасырдың басына дейін, Дания және Норвегия үшін қиын кезеңмен байланысты. Елдің зияткерлік өмірінің орталығы болған Копенгаген 1794 және 1795 жылдары Christiansborg сарайын және қаланың ішкі аудандарының көп бөлігін қиратқан ауыр өрттерге тап болды. 1801 жылы елдің Қарулы бейтараптық лигасына қатысуы салдарынан, британдық Корольдік теңіз күштері Копенгаген шайқасында Дания флотына сәтті шабуыл жасады. 1807 жылы француздардың Дания мен Норвегияны Балтық теңізін өз кемелері үшін жабуға мәжбүрлеуі мүмкін деген қауесеттерге байланысты, британдықтар Копенгагенді бомбалады, қаланың үлкен бөлігін өртеп жіберді. Содан кейін 1813 жылы елдің соғыс шығындарын көтере алмауынан, Дания-Норвегия үкіметі банкроттық жариялады. Жағдайды одан да ушықтырған Норвегия, келесі жылы Киль шарты бойынша Швецияға өткендіктен, Ольденбург әулетінің құрамына енуін тоқтатты. Дегенмен, осы оқиғалар Копенгагенге жаңа мүмкіндіктер ашты. Архитекторлар мен жоспарлаушылар көшелерді кеңейтіп, әдемі неоклассикалық ғимараттар салды, олар жарқын, бірақ жақын атмосфераны ұсынды. Сол кезде қала халқы шамамен 100 000 адамды құрады және ескі қамалдардың ішінде орналасқан болатын. Осының нәтижесінде, сол кездегі жетекші тұлғалар жиі кездесіп, идеяларын бөлісіп, өнер мен ғылымды біріктірді. Генрих Стеффенс романтизм идеясының ең белсенді жақтаушысы болды. Копенгагендегі бірқатар лекцияларында ол неміс романтизмінің идеяларын даниялықтарға жеткізе білді. Оеленшлягер және Грунтвиг сияқты ықпалды ойшылдар оның көзқарастарын тез қабылдады. Ұзақ өтпей, өнер мен ғылымның барлық салаларындағы даниялықтар романтикалық ұлтшылдықтың жаңа дәуіріне қатысты, кейін ол Данияның Алтын ғасыры деп аталды. Алтын ғасырдың негізгі кезеңі 19 ғасырдың бірінші жартысында өтті. Сол кезде Дания мәдениеті Бірінші Шлезвиг соғысының (1848–1851) және 1864 жылғы Екінші соғыстың басталуынан зардап шекті. Сонымен қатар, 1848 жылы абсолюттік монархияның жойылуы және келесі жылы Дания конституциясының қабылдануымен байланысты саяси реформалар жаңа дәуірдің басталуын білдірді. Соңында, 1850 жылдары Копенгагеннің ескі қамалдардан тысқары кеңеюі қаланың дамуына жаңа мүмкіндіктер ашты. 1890 жылы ғана Дания философы Вальдемар Ведель осы кезеңді сипаттау үшін «Guldalderen» немесе Алтын ғасыр терминін алғаш рет қолданды. 1896 жылы жазушы Вильгельм Андерсен Генрих Стеффенс бастаған Алтын ғасырды Данияның мәдени тарихындағы ең гүлденген кезең деп санады.
Бейнелеу өнері
Академияда сабақ берген өнер тарихшысы Нильс Лориц Хойен студенттерін пейзаж суретіне бет бұруға ынталандырды. Йохан Томас Лундбю, Кристен Кёбке, П. С. Сковгаард, Данкварт Дрейер, Луис Гурлитт және Мартинус Рёрбю осы жанрға жаңаша қарауды дамытқан суретшілердің қатарында болды, олар Дания ауылдарының көріністеріне ерекше назар аударды.
Жанрлы сурет және портреттер
Алтын ғасырда жанрлық суреттің жаңа түрі пайда болды. Орта және жоғарғы таптардың сәйкес ортада бейнеленген интерьерлері танымал мотивтердің бірі болды. Портреттер де осы үлгіде салынды.
Мүсіндік
Бертель Торвальдсен 1797 жылдан бастап Римде ұзақ уақыт тұрғандықтан, таза неоклассикалық стилінде көптеген халықаралық деңгейде танымал туындылар жасады. Оның табысы – «Алтын жүнді Джейсон» мүсіні, оны Антонио Канова жоғары бағалап, бай британдық өнер коллекционері Томас Хоуп сатып алды. Оның басқа да белгілі туындылары – Копенгаген соборындағы үлкен Христос мүсіні және Люцерндегі Арыстан монументі. Оның көптеген туындыларын оның өлімінен кейін төрт жыл өткен соң, 1848 жылы аяқталған Копенгагендегі Торвальдсен мұражайында көруге болады. Алтын ғасырдағы мүсін өнеріне үлес қосқандардың қатарында скандинавиялық құдайларға арналған туындылар жасаған Герман Эрнст Фрёнд және 1848-1851 жылдардағы соғыстың жеңісіне арналған «Жаяу әскер» (Landsoldaten) монументін жасаған Герман Вильгельм Биссен бар.
Сәулет
Алтын ғасыр кезінде Копенгаген ерекше жаңа келбетке ие болды, себебі неоклассицизмнен шабыт алған сәулетшілер 1795 жылғы өрттен және 1807 жылғы британдықтардың қалаға жасаған бомбалауынан келген зиянның көп бөлігін жөндеді. 18-шы ғасырдың соңындағы К. Ф. Харсдорфтың тәжірибесіне сүйене отырып, Алтын ғасырдағы классицизмнің негізгі жақтаушысы Кристиан Фредерик Хансен болды, ол ежелгі Грекия мен Рим сәулетінен шабыттанған, таза, қарапайым формалары мен үлкен, үздірілмейтін беттері бар едәуір қатал стильді жасады. 1800 жылдан бастап ол Копенгагендегі барлық маңызды құрылыс жобаларына жауапты болды, онда ол Ниторв алаңындағы Копенгаген қалалық соты мен сотының ғимаратын (1805–1815) жобалады. Ол сондай-ақ біздің әйелдің шіркеуін (Vor Frue Kirke) қайта құруға және оны қоршаған алаңның дизайнын жасауға жауапты болды (1811–1829). 1800 жылы Хансенге 1794 жылы өртенген Кристиансборг сарайын қайта құру жұмысы да тапсырылды. Ол интерьерін аяқтаған Густав Фридрих Хетшпен бірге жұмыс істеді. Айынышты жағдай, сарай 1884 жылы тағы да өртенді. Қалған жалғыз нәрсе – иониялық бағаналары бар сұлу шіркеу, ол ежелгілік сезімін береді. Майкл Готтлиб Биндесбюль ең алдымен Торвальдсен мұражайын жобалағаны үшін есімдеріне сақталды. 1822 жылы, жас кезінде ол Германия мен Францияда Карл Фридрих Шинкельдің классицизмін көріп, неміс сәулетшісі және археологы Франц Гаумен танысты, ол оны ежелгі заманның түрлі-түсті сәулетімен таныстырды. Оның інісі, Йонас Коллин, Фредерик VI-ның өнер және мәдениет саласындағы белсенді шенеунігі, корольдің Дания-Исландия мүсіншісі Бертель Торвальдсенге арналған мұражайға деген қызығушылығын оятты және Биндесбюльден ғимараттың эскиздерін жасауды сұрады. Бинденсболлдың жобалары басқа сәулетшілердің жобаларынан ерекше көзге түскендіктен, оған Корольдік кареталар қоймасын және театр декорацияларын салу ғимаратын мұражайға айналдыру тапсырылды. Еректейон мен Парфенонның құрылысын үлгі етіп алып, дәстүрлі қалалық жоспардан – жабық көшелерден ажыратылған дербес ғимараттар ретінде ол 1848 жылы жұмысты аяқтады. Андреас Халландер мен Йохан Мартин Квист Копенгагеннің өрттен қираған ескі аудандарындағы үйлерді қайта жаңартуға қатысқандардың қатарында болды.
in the late 18th century, the main proponent of Classicism in the Golden age was Christian Frederik Hansen who developed a rather severe style with clean, simple forms and large, unbroken surfaces inspired by the architecture of ancient Greece and Rome. From 1800, he was in charge of all major building projects in Copenhagen where he designed the Copenhagen City Hall & Courthouse (1805–1815) on Nytorv. He was also responsible for rebuilding the Church of Our Lady (Vor Frue Kirke) and designing the surrounding square (1811–1829). In 1800, Hansen was also charged with rebuilding Christiansborg Palace which had burnt down in 1794. He worked with Gustav Friedrich Hetsch who completed the interiors. Unfortunately, the palace burnt down once again in 1884. All that remains is the magnificent chapel which, with its Ionic columns, conveys a sense of antiquity. Michael Gottlieb Bindesbøll is remembered above all for designing Thorvaldsens Museum. In 1822, as a young man, he had experienced Karl Friedrich Schinkel's classicism in Germany and France and had met the German born architect and archaeologist Franz Gau who introduced him to the colourful architecture of antiquity. His uncle, Jonas Collin, who was an active art and culture official under Frederick VI, awakened the King's interest in a museum for Bertel Thorvaldsen, the Danish Icelandic sculptor, and asked Bindesbøll to make some sketches for the building. As Bindensbøll's designs stood out from those of other architects, he was given a commission to transform the Royal Carriage Depot and Theatre Scenery Painting Building into a museum. Emulating the construction of the Erechtheion and the Parthenon as freestanding buildings released from the traditional urban plan of closed streets, he completed the work in 1848. Andreas Hallander and Johan Martin Quist were among those who rebuilt the houses in the older sections of Copenhagen which had been destroyed by fire.
Музыка және балет
XIX ғасырда романтикалық ұлтшылдықтың ықпалымен бірнеше даниялық композиторлар пайда болды. Иоган Петер Эмилиус Хартманн (1805–1900) ән мен фортепиано репертуарына, сондай-ақ опера және балет музыкасына үлес қосты. 1843 жылдан өмірінің соңына дейін Копенгагендегі Біздің ханым шіркеуінің органшысы болды. Оның шығармалары романтикалық стильде ғана емес, сонымен қатар ежелгі скандинавиялық аңыздардан шабыттандырылған. Олар Эдвард Григ, Карл Нильсен және Питер Эразм Ланге Мюллер сияқты келешек композиторлардың буынына зор әсер етті. Хартманның әйелі Эмма Хартман да белгілі композитор болған. Ханс Кристиан Лумбе (1810–1874) 1843 жылы ашылған Копенгагеннің Тиволи ойын-сауық паркінде алғашқы музыкалық директор болып тағайындалды. Ол мұнда шетелдік және даниялық репертуардың көптеген туындыларын, оның ішінде көптеген вальстер мен галоптарын ұсынуға мүмкіндік алды. 1839 жылы ол Иоганн Штраустың музыкасын орындайтын Вена оркестрін тыңдады, содан кейін ол сол стильде шығармалар жазды және ақырында «Солтүстіктің Штраусы» деген лақап атын алды. Оның Тиволи паркімен байланысты ең танымал шығармаларының бірі – «Шампан галопы» (Champagnegaloppen), ол шампан бөтелкесі ашылғанның қуанышты дыбысымен басталады. Ол бірнеше даниялық фильмдерде, соның ішінде «Reptilicus» (1961) және «Champagnegaloppen» (1938) фильмдерінде қолданылған. Нильс В. Гад (1817–1890) 1836 жылы құрылған және классикалық музыканы түсінуді кеңейту мен жақсарту мақсатындағы «Музыка қоғамы» (Musikforeningen) дамуына қатысты. 1850 жылы ол қоғамның дирижері болды, оның басшылығымен Данияда хор музыкасының көптеген шедеврлері алғаш рет орындалды, соның ішінде Бахтың 1875 жылғы Матайдың құлшынысы (St. Matthew Passion). Копенгаген консерваториясында Гад келешек буынға, оның ішінде Эдвард Григ пен Карл Нильсенге білім беруге көмектесті. Романтикалық ұлтшылдық рухында ол сегіз симфония, скрипкалық концерт, камералық музыка, орган мен фортепиано туындылары және көптеген ірі кантаталар жазды, олардың ішінде «Эльверскуд» (Elverskud) – ең танымал даниялық шығарма. Осы кезеңнің маңызды композиторларының екінші буынына Питер Хайзе, Эмиль Хартман, Асгер Хамерик, Август Виндинг немесе С. Ф. Е. Хорнеман кіреді.
Балет
Алтын ғасырдағы балет өнеріне зор үлес қосқан атақты балетмейстер Август Бурнвилл (1805–1879) болды. 1830 жылдан 1877 жылға дейін ол Корольдік Дания балетінің хореографы қызметін атқарды және осы балет үшін қуаттылығымен, жеңілдігімен және әсемдігімен танымал болған елуден астам балет қойды. Ол Париж балетінің ықпалында болғанымен, өзіне тән ерекше стиль қалыптастырды. Бурнвиллдің ең белгілі туындылары – «Сильфида» (1836), «Наполи» (1842), «Консерватория» (1849), «Брюггедегі мереке» (1851) және «Халық ертегісі» (1854). Ол Холгер Симон Паулли, Йохан Петер Эмилиус Хартманн және Нильс Гаде сияқты бірнеше композиторлардың шығармаларын пайдаланды. Бүгінде бұл балеттер Данияда ғана емес, бүкіл әлемде, әсіресе Америка Құштама Штаттарында жиі қойылады.
Ғылым
Данияның алтын ғасырында ғылымға үлес қосқандардың арасында бір есім ерекше көзге түседі, ол – танымал физик және химик Ханс Кристиан Орстед. Ол Канттан кейінгі философияны қалыптастырды және 19 ғасырдың аяғында ғылымдағы жетістіктерге үлкен үлес қосты. 1824 жылы Орстед Selskabet for Naturlærens Udbredelse (SNU) – табиғат ғылымдарының білімін тарату қоғамын құрды. Ол сондай-ақ, кейін Дания метеорологиялық институты мен Дания патент және сауда белгілері кеңсесіне айналған алдыңғы ұйымдардың негізін қалаушы болды. Орстед – ой экспериментін нақты сипаттап, атаған алғашқы заманауи ойшыл. Ол ғаламдағы барлық нәрселердің материалдық және рухани жағынан бір-бірімен байланысты екеніне сенді. Ол бұл туралы философиялық еңбегінде, «Табиғаттағы рух» (Ånden i naturen) деп аталатын кітабында жазды. Орстед Алтын ғасырға, әсіресе Ханс Кристиан Андерсенмен жақын достығы арқылы үлкен үлес қосты. Норвегиялық Людвиг Холбергті есептемегенде, 1870 жылға дейін Адам Готтлоб Оеленшлягер сияқты Дания жазушысының еңбегі соншалықты кең таралған жоқ. Оның мақсаты – отандастарының ата-бабаларының поэзиясы мен дініне деген құлшынысын ояту болды, сондықтан оның есімі бүгінгі күнге дейін скандинавиялық романтикамен байланысты. Архитектурада Майкл Биндесболл Торвальдсен мұражайын жобалау кезінде ғимаратты айналағы ортадан босатуға ерекше мән берді. Оның кеңістікті еркін қабылдауы болашақ қалалар мен ғимараттар үшін басшылық принцип болды. Хореограф Август Бурннвилл романтикалық дәуір балеттерінің кейбір артықшылықтарына қарсы тұрып, еуропалық балетте балеринаға баса назар аударылатын уақытта өзінің қойылымдарында ерлер мен әйелдердің рөлдеріне тең мән берді. Н. Ф. С. Грунтвиг білім беру саласында айтарлықтай ықпал етіп, еркіндік рухын, поэзияны және тәртіпті шығармашылықты насихаттады. Ол мәжбүрлеу мен емтиханға қарсы шығып, жалпыға бірдей шығармашылық өмір тәртібіне сәйкес адамның шығармашылық қабілетін дамытуды жақтады. Адамдарда, ғылымда және қоғамда еркіндік, ынтымақтастық және жаңалықтарды ашу рухын ояту қажет еді. Сорен Кьеркегордың философия мен әдебиетке әсері бүгінгі күнге дейін сақталуда. Оның идеяларынан пайда тапқандардың арасында Жан-Поль Сартр, Нильс Бор және В. Х. Ауден бар. Ханс Кристиан Орстедтің ғылыми жетістіктері химияға, әсіресе алюминийге қатысты жұмыстарымен, және физикаға, электромагнетизм туралы толыққанды зерттеулерімен үлкен үлес қосты. Соңында, сол кезеңдегі суретшілер мен мүсіншілердің көптеген туындылары әлемдегі ең танымал мұражайлар мен галереяларда көрсетілуде. Кейбірлері, мысалы Кристен Кобке, соңғы жылдары қайтадан қызығушылық тудырды.