Кіріспе

Аниш Капурдың Чикагодағы мүсіні, АҚШ

Чикагодағы бұл мүсін – Үндістанда туған британдық суретші Аниш Капурдың қоғамдық туындысы. Ол Чикаго қаласының Иллинойс штатындағы Милленниум саябағындағы AT&T алаңының орталық бөлігі болып табылады. Мүсін мен AT&T алаңы Парк Гриллдің үстінде, Чейз променады мен МакКормик Трибюн алаңы мен Мұз сарайының арасында орналасқан. 2004-2006 жылдар аралығында салынған бұл мүсін пішініне байланысты «Бұршақ» деп аталды, кейін Капур бұл атты ұнатты және туындыларын таныстырғанда осылай атауды қалайды. 2007 жылы парк Чикагодағы екінші ірі туристік орынға айналды, Navy Pier-ден кейін. 1999 жылы Милленниум паркінің басшылары мен өнер коллекционерлері, кураторлар мен сәулетшілер тобы 30 суретшінің туындыларын қарастырып, екеуінен ұсыныс сұрады. Америкалық суретші Джефф Кунс 46 метрлік ойын алаңына арналған мүсін салу туралы ұсыныс берді. Бірақ комиссия халықаралық деңгейде танымал Аниш Капурдың жобасын таңдады. Мүсін өлшемдері мен салмағы көрсетілген ұсыныста сұйық сынаптан жасалған тігіссіз, тот баспайтын болаттан жасалған беткей болды. Бұл айна тәрізді беткей Чикаго аспанын көрсетеді, бірақ оның эллипстік пішіні бейнеленген суретті бұрмалайды. Мүсіннің астыңғы бөлігінде омфалос орналасқан, оның айна беті астында тұрған кез келген нысанның бірнеше көрінісін ұсынады. Омфалостың ең жоғары нүктесі жерден 8 метр биіктікте. Оның иістіңгі астыңғы бөлігі келушілерге омфалосты көру үшін астынан және аркасы арқылы қарсы жағына өтуге мүмкіндік береді, осылайша олар бүкіл құрылымды көреді. 2004 жылдың шілде айындағы салтанатты ашылу аптасында баспасөз омфалосты «қасық тәрізді астыңғы бөлік» деп сипаттады. Тот баспайтын болаттан жасалған мүсін бастапқыда саябақтың оңтүстік-шығыс бұрышында орналасқан Лури бағының орталық бөлігі ретінде жоспарланған. Алайда, парк басшылары бұл туынды Лури бағына тым үлкен деп шешіп, Капурдың қарсылығына қарамастан, AT&T алаңында орналастыруға бекітті. Мүсіннің шығыс және батыс жағындағы айнада Шығыс Рэндольф көшесі бойындағы солтүстікке қарай көрінетін көкжайлар, соның ішінде The Heritage, Smurfit Stone Building, Two Prudential Plaza, One Prudential Plaza және Aon Center көрінеді. Мүсіннің айналасындағы беткей олардың бейнесін бұрмалап, көңілді үйдің айнасы сияқты әрекет етеді. Бұл көптеген мәселелерді тудырды. Мүсін сыртта орналасқандықтан, жазда қолмен ұстауға ыстық, ал қыста тілмен ұстауға суық болатындықтан, оның жылуды сақтап, өткізуіне қатысты алаңдаушылықтар туды. Маусымдар арасындағы температураның күрт өзгеруі құрылымды әлсіретеді деп те қорқынышты. Граффити, құс іздері және саусақ іздері де беткейдің эстетикалық көрінісіне әсер ететін потенциалды проблемалар болды. Мүсін салынып жатқан кезде, пішініне байланысты көпшілік пен БАҚ оны «Бұршақ» деп атады, Капур бұл атауды «толыққанды ақымақтық» деп сипаттады. (Бірақ Капур ақырында «Бұршақ» лақап атын қабылдады.) Сыншылар мүсінді әлемдер арасындағы өткел ретінде сипаттайды. Мүсіннің сыртқы бетінің үштен бірі аспанды көрсетеді, ал атауы оның аспан мен көрермен арасындағы кеңістікті байланыстыратын қақпа рөліндегі әрекетін көрсетеді. Мүсін мен алаң кейде «AT&T алаңындағы Бұлт қақпасы» деп аталады. Бұл АҚШ-тағы Капурдың алғашқы ашық ауадағы жұмысы. Оны жасауға Performance Structures, Inc. (PSI) компаниясы таңдалды, өйткені олардың көзге көрінбейтін дәнекерлеуді жасау қабілеті бар еді. Бастапқыда PSI мүсінді Калифорния штатының Окленд қаласында құрастырып, Панама каналы мен Сент-Лоуренс теңіз жолы арқылы Чикагоға жеткізуді жоспарлаған. Алайда, парк басшылары оны тым қауіпті деп санағаннан кейін бұл жоспардан бас тартылды, сондықтан жеке панельдерді жүк көлігімен тасымалдап, құрылысты орнында жинақтау туралы шешім қабылданды, бұл тапсырманы MTH Industries орындады. Мүсіннің салмағына қатысты алаңдаушылықтар болды. Мүсінге қажетті эстетиканы жасау үшін қажетті болаттың қалыңдығын жасау алдында бағалау қиын болды. Бұлт қақпасының салмағы біткен кезде шамамен 2 кг болатыны естілген. Алайда, соңғы салмақ екі есеге жуық болды. Бұл қосымша салмақ инженерлерді мүсіннің тірек құрылымдарын қайта қарастыруға мәжбүр етті. Бұлт қақпасы орналасқан Парк Гриллдің шатыры салмақты көтеруге жеткілікті берік болуы керек еді. Чикагоның Метра пойызының рельстерін Солтүстік Грант Парк гаражынан бөліп тұратын үлкен қабырға мүсіннің көп бөлігін көтеріп тұрды және мейрамхананың артқы жағын құрады. Бұл қабырға мен гараждың қалған негізі мүсін орнатылар алдында қосымша нығайтуды қажет етті. Алғашқы құрылымдық бөліктер, екі 304 тот баспайтын болаттан жасалған сақина, 2004 жылдың ақпанында орнатылды. Құрылыс жалғасқанда, екі сақина арасында қиылысқан құбырлы фермалар жиналды. Фермалар мен тірек құрылымдары тек құрылыс кезеңінде болды. Аяқталған мүсіннің ішкі тірегі жоқ. Тірек құрылымдық компоненттердің дизайны мен құрылысы белгілі бір нүктеге артық жүктеме түспеуіне және сыртқы қабықшадағы қажетсіз ойыстардың пайда болуын болдырмауға бағытталған. Ферма да температура өзгергенде мүсінмен бірге кеңейіп, жирылуы үшін жасалған. Нәтижесінде, мүсінді тіреп тұратын екі үлкен сақина бір-бірінен тәуелсіз қозғалады, бұл қабықшаның сақиналардан тәуелсіз қозғалуына мүмкіндік береді. Әр панельдің ішкі бетіне металл нығайтқыштар дәнекерленіп, біршама қатаңдық берілді. Тақтатапшалардың шамамен үштен бірі, сондай-ақ барлық ішкі құрылым Оклендте жасалған. Дәнекерлеушілер дәстүрлі дәнекерлеу пистолеттерін емес, тігіш дәнекерлеу машиналарын пайдаланды. Құрылыс омфалостан басталды, онда пластиналар мүсіннің ішкі болат құрылымына, мүсіннің астыңғы жағынан сыртқы беттеріне дейін бекітілді. Бұл реттілік төменгі бөлігі аяқталғанда құрылымның үлкен сомбрероға ұқсауына себеп болды. Бұлт қақпасының қабығы Милленниум паркінің 2004 жылдың 15 шілдесіндегі салтанатты ашылуына аяқталды, бірақ кешіккендіктен оның құрастырылуы аяқталмағандықтан, оны жылтыратпады. Туынды шілде айының 8 күні уақытша ашылды, бірақ Капур осыған наразы болды, өйткені бұл көпшілікке аяқталмаған күйде мүсінді көруге мүмкіндік берді. Бастапқы жоспар бойынша, шілде айының 24 күні мүсінді жылтырату үшін шатырды қайта орнату жоспарланған, бірақ көпшіліктің туындыға деген құрметі парк басшыларын оны бірнеше айға ашық қалдыруға көндірді. Шатыр 2005 жылдың қаңтарында қайтадан орнатылды, ал Ironworkers Local 63 ұжымынан 24 адамдық команда әрбір пластина арасындағы тігістерді жылтыратты. Тігістерді тегістеу, құмдау және жылтырату үшін мүсіннің жанында алты деңгейлі мұражайлар орнатылды, ал қиын жерлерге жылтырату үшін арқандар мен қауіпсіздік белдіктері пайдаланылды. Бұлт қақпасының әрбір дәнекері мүсіннің айна тәрізді жылтырлығын жасау үшін қажетті бес кезеңнен өтті. Туындының құны алғашқыда 6 миллион долларға бағаланған, бірақ 2004 жылы парк ашылған кезде 11,5 миллион долларға дейін өсті, ал 2006 жылы соңғы салмағы 23 миллион долларға жетті. Бюджеттен қаржы жұмсалмады, барлық қаржы жеке тұлғалар мен корпорациялардан түскен қайырымдалықтар есебінен қаржыландырылды. Бұлт қақпасының төменгі 6 футы (2 метр) күніне екі рет қолмен сүртіледі, ал мүсіннің барлық бөлігі жылына екі рет 2 литрлік сұйық жуғышпен тазаланады. Күнделікті тазалауға Windex сияқты ерітінді, ал жарты жылдық тазалауға Tide қолданылады. 2009 жылдың ақпанындағы ерекше оқиғада қисық мүсіннің солтүстік-шығыс жағында шамамен 1 метр биіктіктегі әріптермен жазылған есімдер табылды. Граффити осы жылтыратуды орындаған фирма тарапынан алынды.

Қабылдау

Чикаго қаласының мэрі Ричард М. Дейли скульптураның ашылу күнін, 2006 жылдың 15 мамырын, "Бұлт қақпасы күні" деп жариялады. Капур салтанатқа қатысты, ал жергілікті джаз трубашысы және оркестр жетекшісі Орберт Дэвис пен Чикаго джаз филармониясы Дэвис жазған "Fanfare for Cloud Gate" пьесасын орындады. Халық мүсінді бірден ұнатып, оны лақаптап "Бұршақ" деп атады. "Бұлт қақпасы" көпшілік өнерінің танымал туындысына айналды және қазір көптеген сувенирлерде – мысалы, пошта карточкаларында, жейделерде және плакаттарда кездеседі. Мүсін жергілікті тұрғындарды, туристерді және әлемнің түкпір-түкпірінен келген өнерді жақсы көретін адамдарды қызықтырады. Қазір бұл мүсін Капурдың АҚШ-та ең танымал туындысы болып табылады. Time журналы оны өнер туындысы емес, фотосуретке түсуге тамаша мүмкіндік, тіпті өнер емес, маңызды орын деп сипаттайды. "USA Today" газеті мүсінді монументалды абстрактілі туынды деп атайды. Чикаголық өнер сыншысы Эдвард Лифсон "Бұлт қақпасын" әлемдегі ең ұлы қоғамдық өнер туындыларының бірі деп санайды. Time журналы 2004 жылы Millennium Park паркін жылдың ең үздік он сәулеттік жетістігінің бірі деп атады, ал "Бұлт қақпасын" парктің басты көрікті жерлерінің бірі ретінде көрсетті. 2004 жылы парк алғаш рет ашылғанда, Metra полициясы Миллениум паркінде фотожобасымен айналысқан Колумбия колледжінің Чикаго журналистика студентін тоқтатты және терроризм қаупінен қорқып, оның пленкасын тәркіледі. 2005 жылы, ақы төленбеген рұқсатсыз кәсіби фотографқа мүсінге кіруге рұқсат берілмеді. Қазіргі АҚШ авторлық құқық заңнамасына сәйкес, барлық өнер туындылары сияқты, мүсіннің авторлық құқығы да суретшіге тиесілі. Бұл халыққа "Бұлт қақпасын" еркін суретке түсіруге мүмкіндік береді, бірақ суреттерді коммерциялық мақсатта пайдалану үшін Капурдың немесе Чикаго қаласының (суретке лицензия берген) рұқсаты қажет. Қалалық билік фотосуреттерге рұқсат алу үшін ақы төлеу жүйесін енгізді. Бастапқыда рұқсаттар кәсіби фотографтар үшін күніне 350 доллар, кәсіби видеографтар үшін күніне 1200 доллар және үйлену тойында сурет түсіретін фотографтар үшін сағатына 50 долларға белгіленді. Кейін саясат өзгертілді және рұқсат тек ірі масштабты фильмдерге, бейне және фотосуреттерге, он адамнан тұратын топ пен жабдықтарды қажет ететін жағдайларда ғана талап етіледі. Қоғамдық өнердің суретін түсіруге шектеу қоюмен қатар, жеке шаралар үшін қоғамдық паркті жабу да дау тудырды. 2005 және 2006 жылдары Миллениум паркінің көп бөлігі корпоративтік шараларға бір күнге жабылды. Екі жағдайда да "Бұлт қақпасы" парктің басты көрікті жері болғандықтан, даудың ортасында болды. 2005 жылдың 8 қыркүйегінде Toyota Motor Sales USA компаниясы AT&T Plaza-дағы "Бұлт қақпасы" қоса алғанда, парктегі көптеген орындарды таңғы сағат 6-дан кешкі сағат 11-ге дейін жалға алу үшін 800 000 доллар төледі. 2006 жылдың 7 тамызында Allstate компаниясы паркті жалға алу үшін 700 000 доллар төледі. Бұл ақшаға Allstate парктің басқа да мүмкіндіктерін пайдалану құқығын алды және "Бұлт қақпасына" тек кешкі сағат 4-тен кейін ғана кіре алды. Бұл корпоративтік жабылулар туристерге Капурдың қоғамдық мүсініне қол жеткізуге мүмкіндік бермеді, ал парктен өтетін адамдар балама жолдармен жүруге мәжбүр болды. Қалалық шенеуніктер бұл ақшаның Миллениум паркіндегі тегін қоғамдық іс-шараларды қаржыландыруға жұмсалатынын мәлімдеді. Мүсін май тамшысына ұқсату үшін жасалған болса да, Капур Қытайдың көшірмесі деп атаған нәрсеге қарсы заңдық шаралар қолданылуына үміттенді. Мэр Рахм Эммануэль бұл мәселеге аса алаңдамады және бұл жағымды еліктеу деп мәлімдеді. 2017 жылы "Бұршақты жуу" қозғалысы басталды, мүсін кіршік және оны тазалау қажет деген пікірмен. Facebook-те жарияланған оқиғаға 2000-нан астам адам "қатысамын" деп белгіледі. Бұл жазбадан кейін де осыған ұқсас әзіл-қалжыңдарға толы қозғалыстар пайда болды.