Кіріспе

Француз суретшісі және әртісі Максим Пьер Жюль Детомас (максим дётома; 13 қазан 1867 – 21 қаңтар 1929) – француз суретшісі, сызбашы, гравюрашы, иллюстратор және өз дәуірінің ең танымал театр декорациялары мен костюмдерін жасаушылардың бірі. Әртіс ретінде Детомас замандастары тарапынан жоғары бағаланды және Францияда да, шетелде де көптеген көрмелерге қатысты. Ол «Импрессионистер және Символистер» тобына тұрақты үлес қосты және «Күзгі салонның» құрылтай комитетінің мүшесі болды. 1912 жылы француз өнеріне қосқан үлесі үшін «Құрмет белгісі» орденімен марапатталды. Мансабының соңғы кезеңінде ол «Théâtre des Arts» және Париж операсының декорациялары мен костюмдерін жасауды қадағалау жұмысымен есімдеріне түсті. Оның туындылары Музей д’Орсе, Эрмитаж мұражайы және Ұлттық өнер галереясы сияқты көптеген маңызды ұлттық коллекцияларда сақталған. Оның театрға қатысты жұмыстарының үлкен жинағы Париж Ұлттық операсының кітапхана-мұражайында сақталады. Детомас сондай-ақ суретші Анри де Тулуз-Лотрекпен, оның жекжаттысы Игнасио Зулоагамен, «Les Nabis» тобымен және басқа да маңызды пост-импрессионисттік және символистік суретшілермен және жазушылармен жақын достығымен есімдеріне түседі. Детомас 1929 жылы 61 жасында қайтыс болды және Париждегі Пасси зиратында жерленді.

Ерте өмір және ресми білім

1867 жылы Париждің Гарж-ле-Гонсе қалашығында дүниеге келген Максим Детомас алты баланың үлкені болды, оның ішінде төртеуі туған бауырлары еді. Оның отбасы бір жағынан суретші-баспагерлер, екінші жағынан заңгерлер әулетінен тараған. Әкесі Жан Альберт Детомас (1842–1891) – Париждегі белгілі саясаткер және заңгер болған. Анасы, Лоре Элизабет Антуанетта Беше 1874 жылы 27 жасында қайтыс болды. Оның әкесінің екінші әйелі Мари Луиза Тьерре Бордо қаласының бай орта тапқа жатқан. 1885 жылы Детомас алғаш рет Аугустин Бультомен (1860–1922) танысты, ол париждік өнер қауымының анасы саналды және танымал жазушы әрі драматург Жюль Рикардың бұрынғы әйелі еді. Бульто оның өмірінде маңызды рөл атқарды, әкесімен қарым-қатынасын жақсартуға көмектесті, академиялық бағытын дұрыс таңдауына жетекшілік етті және суретші ретінде дамуына ықпал етті. Дәл сол жыл сайын Детомас Бультоның Лери мен Венециядағы иеліктеріне ұзақ демалысқа шығар еді – бұл сапарлар оның өнерінде маңызды орын алды. 1887 жылы Детомас Эколь де Декоративті Өнерлер мектебіне қабылданды, бірақ көп ұзамай оқуын тастап, уақытын Эдуард Дюжардин басқаратын «Реву Индепенданте» кітапханасында өткізуді жөн көрді, ол жас суретшілер мен жазушылардың сүйікті орны еді. Осы жерде ол алғаш рет Луи Анкетин мен Анри де Тулуз-Лотрекпен кездесті. Детомас пен Тулуз-Лотректің қарым-қатынасы шебер мен оқушыныкі болды деген кең таралған, бірақ қате пікір бар – кемінде, терминнің ресми мағынасында, олардың ортақ тәжірибесі мен бір-біріне деген құрметі жоққа шығаруға болмайтын нәтиже берді. 1898 жылғы хатында Детомас Тулуз-Лотректің өнері туралы былай деді: «Оның туындыларын көрген сайын, жұмыс істеуге деген қатты ықылас оянады. Бұл бала, егер оның ешқандай да таланты болмаса, әрине, біраз дарыны бар, мен үшін әрқашан күшті серпіліс [coup de fouet] болып табылады. Ол маған алға жылжуға шақырып тұрғандай сезім береді. Шеберлердің суреттері солай әсер етпейді, біз олардан таңғалып, қызығамыз. Бірақ олардан кейін бізді тосқаулайды, көңіліміз түседі, түрмеге қамалғандай боламыз». Эколь де Декоративті Өнерлер мектебіндегі тәжірибесіне көңілі толмаған Детомас жас шебер Генри Гервестің жеке шеберханасында бейресми сабақтарды бастады. 1888 жылы Гервекс Вернике көшесіндегі L'Académie Libre-де оқытушы болып жұмыс істеуге кірісті. Детомас өтініш білдіріп, қабылданды, Гервестің басшылығымен ресми білімін жалғастырды. Осы кезеңде Детомас Гервестің студенті және болашақ жекжаттысы Игнасио Зулоагамен жақын дос болып қалды. Детомас арқылы Зулоага француздық өнер ортасына енді, ал Зулоага Детомасты басқа испандық эмигрант суретшілермен, соның ішінде «Каталондық топ» деп аталатын Сантьяго Русиньоль, Рамон Касас және Микель Утрилломен таныстырды. Детомастың ресми білімінің соңғы кезеңі 1891 жылдан бастап, Анри Гервек, Пувис де Шаванн және Эжен Карьердің басшылығымен Монмартрдағы 104 Бульвар де Клишидегі Ла Палетта академиясында басталды. Карьердің тәрбиесі Детомастың өнерінің ерте дамуында маңызды рөл атқарды, ол суретшімен және оның отбасымен жақын дос болды.

Өнер

Детомастың ертедегі стилі көбінесе Кариер мен Деганың ықпалына қарыз, ал кейінгі жұмыстары Тулуза Лотрек, Анкетин және Фореннің әсеріне көбірек еңкейді. Детомас өзінің шабытын бұрынғы буын суретшілерінен, әсіресе Гоя, Делакруа және Манеден алғанын айтты, бірақ оның стильдік ерекшелігі "өз жұмысында өзінен басқа әдістер мен ойларға ықпал етуге жол бермейтінін" қамтамасыз етті. Ол күшті суреттер мен бірнеше майлы бояулар жасады, оларда Италия мен Испанияның портреттері, кафелер мен қалалық пейзаждар бейнеленген. Ол негізінен конте, графит, көмір және пастельмен кең штрихтармен жұмыс істеді, көбінесе акварельмен және Лотрек литографияларын еске түсіретін гуашь шашыратуларымен және бүзеулерімен күшейтілді. "Оның кейіпкерлерінің бәрі алаяқтар", - деп әзілдеді Дега. 1904 жылы Пикассомен танысқанға дейін Фернанде Оливье де Детомас үшін үнемі модель болды, оның естеліктері Детомас студиясындағы өмірін жарқын бейнелейді: text= Ол бойы ұзын, денелі, сарғыш терілі, түнгі клубтарда эскиздер жасаумен күндерін өткізетін сәл тоқ суретші еді. Тамақтан кейін оянуға қиналатын, сондықтан ол әрқашан мол тамақтанатын. Мен түскі астан кейін шамамен екіде келіп, поза алсам, ол жұмыс істей бастайтын. Оның әдемі сиам мысықтарының тобы болды, олар маған шапқылап немесе жалаң аяқтарыммен қызықты ойнайтын. Детомас сурет салып, қағазға немесе кенепке тұрақты қолмен сызық түсіретін, содан кейін тұрып, диванға жатып, кем дегенде бір сағат ұйықтап кететін. Осы уақыт ішінде мен мысықтармен ойнауға, оқуға және әртүрлі табақшаларда жатқан дәмдемелерді жеуге, тіпті өзім де ұйықтауға, шын мәнінде оның оянуын күтуге еркін болдым. Мұндай жағдай жиі болатын. Ол оянғаннан кейін біз сағат беске дейін үзіліссіз жұмыс істейтінбіз. Адамдар оның есігін қағып, қоңырау шалып, шақырып тұратын, бірақ ол қимылдамай, жауап бермейтін. Мен онда Сюзанна Депреспен жиі кездесетінмін, ол көптен бері оның моделі болған. Ол актерлік мансабының басында болды және бұдан бұрыннан-ақ назар аударуда еді. Дега, Детомастың ынталы жақтасы, оның жұмысын "салмағы бар" деп жоғары бағалады. Филипп Бертело "Деганың ең жақсы ұлы" деп сипаттаған Детомас 1890 жылдары сирек көрмелерге қатысты. Заманауи есептер "көрікті тартымдылығы оның жұмысын көп көрсетуіне кедергі келтірді, бірақ ешқандай суретші саудагері оған тыйым салған жоқ" дегенді көрсетеді. 1895 жылдың жазында Джозеф Риччиге жазған хатында Лотрек Детомасты жақын досы деп атап, оны "өз суреттері туралы сөйлемейтін суретші" деп мақтайды. Көрмеге қатысуға ерте қарсы болғанына қарамастан, ол 1890 жылдардың ең маңызды көрмелеріне қатысты. 1900 жылы өткен оның алғашқы жеке көрмесі оның атақ-даңққа ұмтылуындағы өзгеріс болды, бұл оған айтарлықтай мақтаулар мен қоғамдық танылуға әкелді. 1912 жылы Детомас француз өнеріне қосқан үлесі үшін Легион құрметі орденімен марапатталды. Services plastiques директоры ретінде Детомас өмірінің соңына дейін жалғасатын мансапқа кірісті. Théâtre des Arts оңай актерлік өнерден, беткей мазмұннан және коммерциялық театрдың суреттелген кенеп-бөлмелерінен айтарлықтай алшақтады. "Карнавал де Энфантс" (1910) тұсаукесер қойылымы Детомастың декорациялары сызық пен түске, боялған бөлшектер мен шексіз реквизиттерге емес, баса назар аударатын театрлық революцияны белгіледі. Көк, ақ, сұр және болат түстеріне қарсы қара киім киген кейіпкерлер "сұхбаттағы интонациялар сияқты өзгеретін" жарық эффектілерінде керемет суреттік композициялар жасады. Théâtre des Arts жиырмаға жуық пьесаны қойды, соның ішінде Жак Копоның "Қарамазовтар" (1911) және "Саломе трагедиясы" (1912) қойылымдары, олар үлкен танылу мен сыншылардың мақтауына ие болды. Детомас сахналық және костюмдік дизайнер ретінде танымал болғандықтан, 1912 жылдың басында оған британдық аристократия Лондонның екі мыңға жуық қонаққа арналған маскалы кеш үшін сахналық және костюмдік дизайн жасауды тапсырды. 1914 жылы Париж опера театрында режиссерлік және сәндік жұмыстармен айналысқан Руше мен Детомас ескі материалдарды жаңаша түсіндіруге және ескірген сахналық конвенцияны бұзуға кірісті. 1917 жылы Детомас сондай-ақ Comédie Française; 1919 жылы Théâtre Sarah Bernhardt; 1920 жылы Théâtre Femina және Le Trianon; және 1926 жылы Opéra Comique Мануэль де Фалланың 50 жылдық мерейтойын атап өткен кезде. Ла Вида Бриве, Эль Амор Брюхо және Мастер Питердің қуыршақ шоуларынан тұратын бағдарламамен Фалланың жақын досы Игнасио Зулоага мен Детомас бірлесіп декорациялар мен қуыршақтар жасады. Театр саласындағы он жеті жыл ішінде Детомас елуден астам пьеса, балет және опералар үшін көркемдік директор болды, оларға дәуірдің ең танымал актерлері, бишілері, әншілері, драматургтері мен композиторлары, соның ішінде Руссель, Стравинский және Равель қатысты. Түс схемаларында Детомас көрінетін аналогияны пьеса авторының тақырыптық ниетімен байланыстырды, "әрбір көріністің дамуы драманың дамуын толықтай ұстанып тұрды". Детомас бір рет декорация ең алдымен пьесаның жақсы қызметшісі болуы керек екенін және дизайнер "суретшілік сезімнен" артық нәрсеге жетуі керек екенін жазды. Гийом Аполлинер Детомастың француз театрына тигізген әсері "декорация, костюм дизайны және сахналық қою өнерін өзгертті" деді.

Жан де Тинан

1895 жылы Детомас жас жазушы Жан де Тинанмен қысқа, бірақ маңызды достық қарым-қатынас орнатты. Жиырма бір жасар, сүйкімді жас Тинан Парижге жаңадан келген еді, көп ұзамай Детомас пен Лотрек жиі баратын барлар, кафелер мен театрларға күнделікті қатысушыға айналды. Тинан олардың "жас шәкіртіне" айналды, ал Лотрек 1898 жылдың мамыр айында жарық көрген "L'Example de Ninon de Lenclos amoureuse" романының мұқабасын салған. Детомас Тинанды Аугустин Бултоға таныстырды, ол жас жазушыны "қамқорлығына алды" және оны бірнеше жыл бұрын Максимге көрсеткендей жол сілтеді. Тинан өмірінің соңғы, қиын күндерін Венециядағы меншігінде өткізді. Жүрегінің нашарлығы оны жұмыстан тоқтатуға мүмкіндік бермеді, бірақ оның соңғы "шығармашылық әңгімесі" 1898 жылдың 18 қарашасындағы қайтысымен аяқталмай қалды. "Aimienne, ou le détournement de mineure" романы оның өлімінен кейін жарық көрді; Тинанның соңғы ісі – аяқталмаған романын Детомасқа арнап, оған деген терең құрметін білдіру болды. Жыл басында Лотрек жасағандай, Детомас та басылымға литографияларын ұсынды, олар мұқабаны әсемдеді – бұл әдебиет әлеміне жасаған алғашқы қадамы және жақын досына арналған лайықты құрмет.

Игнасио Зулоага

1889 жылдың соңында Парижде, Римдегі көңілі толмаған тұрудан кейін, жас баск суретшісі Игнасио Зулоага Анри Гервекс студиясында бірге оқыған кезінде Максим Детомаспен алғаш рет кездесті. Олар Дега мен Карьерге терең құрметпен қарады және кейіннен екеуі де Ла Палетта академиясында Карьердің басшылығымен оқыды. Детомасқа қарағанда танылу мен жетістікке одан да қатты ұмтылған Зулоага француз суретшілерінің салонында, Барк де Буттевильде, тәуелсіздер салонында және Ұлттық көркем өнерлер қоғамында ынталы түрде көрмелер ұйымдастырды. Дегенмен, даңқ бірден келмеді. Көңілі қалған Зулоага Андалусияға оралды, онда ол шабытын жаңартпақ және Париж өнер қауымдастығының өзгеруші талғамына сай жаңа көркемдік көрініс жасауды ниеттенді. Танысқанда, Зюлоага мен Детомас Севильяда кездейсоқ кездесіп қалды, бұл кездесу Зулоага үшін өте пайдалы болды. Испанияға оралғаннан бері ол көңілі толмады және кедейлікпен күресті, бірақ Парижге қайта оралса, сөзсіз табысқа жететінін білді. Детомас ескі Монмартр досын осындай жағдайда тауып алғанына қуанғанымен, Зулоаганың өте қиын қаржылық жағдайы мен көркемдік мансабын жандандыруға деген үмітсіздігі туралы айтқаннан кейін оның қуанышы тез қайғыға айналды. Көңілі қатып қалған Игнасионың шешілмейтін сияқты көрінетін мәселелері бірден жомарт ұсыныспен жеңілдетілді: «Менің шеберханамды қажет болғанша пайдалана беріңіз. Парижге келіңіз. Ол 9 rue Duperré көшесінде орналасқан. Модельдерді мен табамын. Үйге де қош келдіңіз». Максимнің ізгілігімен қиындықтар шешіліп, Игнасио 1894 жылы Парижге оралды. Максимнің жарты әпкелері Валентина, Жермен және Элис анасы Мари Луиза Детомасқа таныстырғаннан кейін, Зулоагаға үлкенінің портретын салу тапсырылды. Валентинаның бұл портреті олардың махаббатының басталуын білдіруі мүмкін. 1894 жылдың соңына дейін, ол барлық қызықты достарына жасағандай, Максим Зулоаганы Мадам Августин Бультоның салонына ұсынды. Оның өнер қауымдастығындағы зор ықпалы оның танылуына көмектесті және ақырында оның испан тілінде сөйлейтін эмигранттар желісінен бірнеше тапсырыстар алды, ең бастысы – 1913 жылғы жазушы Анна де Ноэльдің портреті, ол Зулоаганың ең маңызды туындыларының бірі болды. 1899 жылдың 18 мамырында Сен-Филипп-дю-Рульде, Ұлттық көркем өнерлер қоғамында сәттілік күлімдеген Игнасио Зулоага Валентин Детомасқа үйленді, куәгерлер ретінде Эжен Карьер мен Исаак Альбениз болды. Суретшілікпен туған, кездейсоқ жағдайлармен қайта жанданған және шексіз жомарттықпен күш алған достық байланыс екі суретшінің арасында бекітілді. Келесі үш онжылдық бойы олар берік дос болып қала берді.

Пьер Луис

Автор Пьер Луис Детомастың жақын досы болды және 1896 жылы «Le Centaure» туындысының алғашқы басылымында онымен бірлесіп жұмыс істеді. 1898 жылдың тамыз және қыркүйек айларында Детомас өзінің жартылай қарындасы Жермен мен Луисті үйлендіруге тырысқан, белгілі бір дәрежеде неке ұйымдастырушы рөлін атқарды, бірақ бұл жоспарды Максимнің өгей анасы Мари Луиза Тьерре кедергі келтірді.

Марсель Пруст

Детомастың көптеген белгілі жазушы достары болды, соның бірі – Марсель Пруст. Пруст "Жаңылған тәттілік" романында Детомастың Венеция пейзаждарын жарқын айтты және Галери Дюран Руэльде өткен көрмеге қатысқаннан кейін оның туындыларының сапасы туралы пікір білдірді. 1903 жылғы наурыз айында Детомаске жазған хатында Пруст оның көрмесін көргеннен кейін "табиғатты түсінуге және өмірді сүюге терең жол ашқанын" жазды. Ол әрі жалғастырды: "Сендерден өмір мен адамдарға, тіпті мен сендердің суреттеріңмен салыстыруды қалайтын Гранд-каналдың шағын терезелеріне қарау үшін жаңа көздер алғандаймын".