Кіріспе

1973 жылы шыққан американдық анимациялық музыкалық драмалық фильм

«Шарлоттаның торы» – Э.Б. Уайттың 1952 жылы жазылған сол аттас балалар кітабы негізінде түсірілген 1973 жылғы американдық анимациялық музыкалық драмалық фильм. Фильмді «Hanna Barbera Productions» шығарды, ал «Paramount Pictures» таратты. Кітаптағыдай, бұл фильмде де Уилбур есімді шошқа мен Шарлотта есімді ақылды мойынтұяқтың арасындағы достық және Шарлоттаның оны сойылудан құтқару оқиғасы баяндалады. Фильмді Чарльз А. Николс пен Ивао Такамото режиссерлік етті, сценарий авторы – Эрл Хамнер кіші. Дауыстау шақырылған актерлер: Дебби Рейнольдс, Пол Линд және Генри Гибсон, ал баяндауды Рекс Аллен орындады. «Шарлоттаның торы» фильміне музыканы және әндердің сөздерін 1964 жылы «Мэри Поппинс», 1967 жылы «Ормандағы кітап» және 1968 жылы «Читти Читти Банг Банг» сияқты отбасылық фильмдерге музыка жазған Шерман ағайындылары жазды. «Шарлоттаның торы» 1973 жылдың 22 ақпанында Radio City Music Hall-да көрсетілді және 1 наурызда кең таралды, сыншылар мен көрермендер тарапынан орташа сәттілікке қол жеткізді. Бұл «Hanna Barbera» компаниясының атақты телесериалдарының біріне негізделмеген төрт фильмінің біріншісі болды, қалған үшеуі – 1979 жылғы «C. H. O. M. P. S.», 1982 жылғы «Heidi's Song» және 1993 жылғы «Once Upon a Forest».

Сюжет

Бір таңертең Ферн Арапл әкесі Джон шошқаны союға асыққанда тоқтатады. Джон Фернге шошқаны өсіріп бағуға рұқсат береді. Ол оны қамқорлықпен асырап, Уилбур деп атайды. Алты аптадан кейін Уилбур көктемгі шошқа болғандықтан өсіп жетіледі, Джон Фернге Уилбурды сату керек екенін айтады (оның туыстары бұрын сатылған). Ферн Уилбурмен қимай амалсыз қоштасып, оны көше арқылы ағасы Гомер Цукерманға сатады. Гомердің шаруасында қаз Уилбурды алғашқы сөздерін айтуға ынталандырады. Бұл жаңа қабілетіне қуанса да, Уилбур серік іздеп аңсиды. Ол қазбен ойнауға тырысады, бірақ ол жұмыртқаларын басу керек болғандықтан бас тартады. Уилбур сондай-ақ Темплтон есімді егеуқыр тышқаннан ойнауға шақырады, бірақ Темплтонның жалғыз қызығушылығы – тыңдау, жасыру және жеу. Уилбур қоймен ойнағысы келеді, бірақ қойдың әкесі шошқалармен ойнамайтынын, себебі шошқалар сойылып, шұжық пен ветчинаға айналуға аздан кейін келеді дейді. Бұл қорқынышты жайтты естіген Уилбур көздерінен жас шығарып, таңғажайып дауыс "көңіліңді көтер" десінше таңертең өзін көрсетуін күтеді. Келесі күні таңертең ол өзін Шарлотта А. Каватика есімді мойынжеңбі екенін көреді, ол Уилбурдың шошқа қорасына қарап тұрған Гомердің сарайының бұрышында тіршілік етеді. Ол оған өмірін сақтап қалуға кепілдік беретін жоспар ойлап табатынын айтады. Кейін қаздың балапандары шығады. Олардың бірі, Джеффри, Уилбурмен дос болады. Соңында Шарлотта "Зукерманды алдап" Уилбурды ұйықтатуға көмектеседі. Ферн мен Эйвери сол күні сарайға келеді. Эйвери Шарлоттаны ұстауға тырысады, бірақ шіріген жұмыртқаның иісі оны тоқтатады. Келесі күні таңертең Гомердің шаруасы Ларви Шарлоттаның торына "КҮШТІ ШОШҚА" деп жазылғанын көреді. Бұл оқиға Гомердің көршілері арасында керемет деп саналған жаңалықтарға айналады. Бірақ жарнама уақыт өте келе тоқтап, Шарлоттаның торына құйрық түсіп, "КҮШТІ ШОШҚА" деген жазуды бүлдіргеннен кейін, Шарлотта сарайдағы жануарлардан торына жазуға болатын жаңа сөз ойлап табуды сұрайды. Бірнеше ұсыныстан кейін қаз "ТЕРРИФИК!" дейді. ТЕРРИФИК! ТЕРРИФИК!, бірақ Шарлотта оны бір ТЕРРИФИК деп қысқартуға шешім қабылдайды. Оқиға тағы да жаңалықтарға айналады, бірақ Гомер Уилбурды союды қалайды. Келесі хабар үшін Шарлотта Темплтонды шөгіндіге тасталған журналдан сөз алып келуге шақырады, ол сабын қорабынан жыртылған RADIANT сөзін әкеледі. Содан кейін Гомер Уилбурды жазғы жәрмеңкеге қатысуға шешім қабылдайды. Шарлотта онымен бірге жүруге келіседі, бірақ Темплтонға барлық тағам туралы айтқаннан кейін ғана қызығушылық танытады. Бір түнді өткізгеннен кейін Шарлотта Темплтонды қоқыс үйіндісіне келесі хабарлама үшін басқа сөзді жинауға жібереді, ол HUMBLE сөзін әкеледі. Келесі күні таңертең Уилбур Шарлоттаның туа бітпеген балалары бар жұмыртқа қапшығын тоқығанын көреді, ал келесі күні түстен кейін HUMBLE сөзі тоқылады. Алайда Ферннің ағасы Эйвери басқа шошқаның, Аға шошқаның бірінші орын алғанын біледі, бірақ округтік жәрмеңке қызметкерлері Гомердің керемет шошқасының құрметіне мереке өткізуге шешім қабылдап, оған 25 доллар және оюланған қола медаль табыстайды. Содан соң ол Уилбурға "қарыға дейін өмір сүруге" рұқсат беретінін жариялайды. Жұмыртқа салудан және сөз жазудан шаршаған Шарлотта Уилбурға өлгенше жәрмеңкеде қалатынын айтады. Балаларының тасталып кетуіне жол бермейтін Уилбур Темплтонға жұмыртқа қапшығын алып, өлер алдында фермаға қайтаруға бұйырады. Ол Гомердің фермасына оралғаннан кейін, қыста жұмыртқа қапшығын күзетіп сақтайды. Келесі көктемде Шарлоттаның 514 баласы шығады, бірақ ферманы тастап кетеді, бұл Уилбурды қайғыға толы қалдырып, қашып кеткісі келеді. Ол солай істемекші болғанда, қошқар олардың үшеуі қашып кетпегенін көрсетеді. Жаңа достар тапқанына қуанған Уилбур оларды Джой, Нелли және Ареная деп атайды, бірақ оларды қаншалықты жақсы көрсе де, олар ешқашан Шарлоттаның естелігін алмастыра алмайды.

Дауыс беру

Генри Гибсон – Уилбур, шошқа, кішкентай болғандықтан өлтірілуге жақындаған. Бірақ уақыт өте келе ол ості, сондықтан ешкім оның бұрын кішкентай болғанын білмейді. Өлімі туралы білгенде Уилбур дереу жылай бастайды, бірақ Шарлотта оны құтқару үшін бар күшін салатынын айтады. Уилбур – мейірімді, бірақ алаңға жаны ауып жүретін шошқа. Дебби Рейнольдс – Шарлотта А. Каватика, Гомердің қорасындағы Уилбурдың шошқа қорабының бұрышында тіршілік ететін мойынұсқа. Ол өте мейірімді, аналық сезімі мол, сондай-ақ шешімді және бақшадағы топты басқаруға жарамды. Кейде Уилбурдың алаңдауына ренжіп алады. Фильмнің соңында ол 514 жұмыртқа салғаннан кейін қайтыс болады, бірақ олардың үшеуі Уилбурмен бірге қалуды шешеді. Пол Линд – Темплтон, Гомердің фермасында тұратын, еш ойланбайтын, ашкөз және өзімшіл егеуқыр. Ол Шарлоттаға желілерін салу үшін жаңа идеялар беруге көмектеседі, егер оған тамақ берілсе. Фильмнің соңында, сондай-ақ жалғасында, оның төрт балтамені бар: Генриетта, Лестер, Ральфи және Джуниор. Агнес Мурхед – Қаз, аты аталмаған қаз, Уилбурды алғаш рет сөйлеуге ынталандырған. Кейіннен оның жеті балапаны шығады, бірақ іс жүзінде сегіз жұмыртқа болған (біреуі шіріп кеткен). Жалғасында оның аты Гвен болады. Дон Мессик – Джеффри, жас, кішкентай балапан, Уилбур туылғаннан кейін көп ұзамай оның досы болады. Бастапқыда ол анасы мен бауырларымен емес, Уилбурмен бірге тамақтанады, ұйықтайды. Бір кезде Эйвери оның даусы шошқаға қарағанда балапанға ұқсамайды дейді, бұл Джеффриге ұнайды. Уилбур жәрмеңкеге арналған жәшікке тиеліп жатқанда, Джеффри оған қосылу үшін келеді, адамдарды күлдіреді, бірақ оларды алып тастап, байлайды. Халықаралық VHS нұсқаларында Джеффридің Эйверимен бірге Араблдардың жүк көлігінің артында отырған көрінісі көрсетіледі, көлік тоқтағанша, Эйвери оны жолдың ортасына түсіреді. Уилбурдан ажырасып қалған Джеффри жүк көлігін қуып жете алмады, бұл оны қайғыға толтырды. Анасы оны бауырларына қосылу үшін көлге жетеледі. Бұрын олар мәңгілік дос болуға уәде бергеніне қарамастан, Джеффри Уилбур жәрмеңкеден оралғанда қайтадан кездеспейді және фильмнің қалған бөлігінде де пайда болмайды. Мессик сонымен қатар басқа кейіпкерлерге дауыс береді, соның ішінде: Шошқа аға (Кенди Кандидоның бейнесі), округтік жәрмеңкеде бірінші жүлдені жеңіп алған шошқа; және Тоқты. Герб Вигран – Лурви, Гомердің шаруасы, Шарлоттаның желісіндегі жазбаларды бірінші болып байқаған. Памелин Фердинанд – Ферн Арабл, Джонның қызы, ол оны Уилбурдың өмірін сақтап қалуға көндіреді. Марта Скотт – Арабл ханым, Ферннің анасы, Уилбурға не болатынын бірінші болып айтқан. Боб Холт – Гомер Цукерман, миссис Араблдің інісі және Ферннің ағасы. Джон Стивенсон – Джон Арабл, Ферннің әкесі. Ол Уилбурды "жоюға" жақындап қалды, бірақ ол араласты. Стивенсон сонымен қатар паркинг күзетшісіне, қала әкіміне және оркестр жетекшісіне дауыс береді. Дэнни Бонадус – Эйвери Арабл, Ферннің ағасы. Уильям Б. Уайт – Генри Фасси, Ферннің жасындағы жігіт, ол Уилбур жәрмеңкеде болған кезде көп уақыт өткізе бастайды. Дейв Мэдден – Арыстан, Уилбур Гомердің фермасында кездесетін алғашқы жануарлардың бірі. Ол Уилбурға шошқаның сойылып, бакон мен шұжыққа айналуы тағдыр екенін айтады, бұл Уилбурды қайғыға жетелейді. Мэдден фильмде басқа кейіпкерлерге де дауыс береді. Джоан Гербер – Эдит Цукерман, Гомердің әйелі. Ол Уилбурды айранмен суғару идеясын ойлап тапты. Гербер сонымен қатар Генриге көңіл көтеруге рұқсат бермейтін миссис Фуссиді дауыстайды. Рекс Аллен осы фильмді баяндайды.

Өндіріс

1967 жылы аниматорлар Джон және Фейт Хабли «Шарлоттаның торы» фильмінің құқықтарын сатып алуға қызығушылық танытты. Е. Б. Уайт Хаблилерді ұнатып, фильмге құқықтарды сатты, бірақ Хаблилер қаржылық қолдау таба алмады және жоба тоқтап қалды. 1970 жылдың қыркүйегінде Los Angeles Times газеті Уайттың «Шарлоттаның торы» фильмінің құқықтарын Эдгар Бронфман ағаның Sagittarius Productions компаниясына сатқанын хабарлады, ол кітаптың толық метражды анимациялық бейімделуін жасауға ниеттенді. Жобаның жетекшісі және продюсері Майкл Кампус болды. Кейін қараша айында Sagittarius Pictures президенті Генри Уайт және Кампус режиссер Джин Дейчке «Шарлоттаның торы» фильмін режиссерлеуді ұсынды. Дейч келісіп, кітапты қалай бейімдеу керектігін талқылау үшін жеке кездесу үшін Е. Б. Уайтқа барды. Е. Б. Уайтпен жасалған келісім бойынша, ол кейіпкерлердің дизайны мен Шарлотта рөліне актер таңдауға соңғы рұқсат беруге құқылы болды. Алайда Кампус жобадан шығып, «Z. P. G.» (1972) фильмін түсірді, ал Дейч кейінірек өзінің раскадровкаларын Е. Б. Уайтқа көрсетуге тыйым салынғанын білді. Бірақ Бронфман аға еуропалық стильдегі түсінік дизайнына көңілі тоймады. Сол айда Sagittarius Productions Hanna Barbera Productions компаниясымен екі фильм түсіру туралы келісімге келді, олардың бірі – «Шарлоттаның торы». Осы уақытта Джо Барбера Уайтты Мэн штатындағы үйіне барып, автор кітаптың қандай бөліктерін өзгертуге болмайтынын және қандай бөліктері «талқылауға жататынын» айтты. Барбера өзінің автобиографиясында Рейнольдс өзіне қоңырау шалып, жалақысыз болса да жобаға қатысуға дайын екенін айтқанын жазды. Рэндалл дауыстық жұмыстың барлық бөлігін аяқтағанмен, қоса режиссер Ивао Такамото «оның оқуы өте жақсы болмады, бұл бәрімізді таң қалдырды. Тонидің оқуы тым күрделі, ал әндері тым опералық болды. Оның кейіпкерге қажетті осы қатыгездік сезімі болмады» деді. Барбера Рэндаллды ауыстыру қажет деп ойлады және сол кезде «Пенелопа Питстоптың қауіптері» және басқа да Hanna Barbera телешоуларындағы кейіпкерлерге дауыс берген Пол Линдке жүгінді. Линдке келесі көктемде ресми түрде бекітілді, содан кейін Агнес Мурхед, Рекс Аллен, Памелин Фердин және Марта Скотт актерлік құрамға қосылды.

Шығару

Шарлоттаның желісі алғашқыда 1972 жылдың жазында көрсетілуге жоспарланған, бірақ 1972 жылдың қыркүйегіне қарай оның көрсетілуі 1973 жылдың басына шегерілді. Фильмнің тұңғыш көрсетілімі 1973 жылдың 22 ақпанында Radio City Music Hall-да өтті, ал 1973 жылдың 1 наурызында Paramount Pictures компаниясы АҚШ-та кең экрандарға шығарды. Фильммен бірге кинотеатрларда "Sleepy Hollow-тың бассүйексіз аттысы" атты анимациялық қысқа фильм көрсетілді. Ол сондай-ақ 1973 жылдың 30 наурызында Батыс Германияда, 11 тамызда Швецияда, 25 тамызда Жапонияда және 1981 жылдың 4 қыркүйегінде Австралияда көрсетілді. Фильм алғаш рет 1979 жылы VHS форматында шықты, содан кейін 1988, 1993 және 1996 жылдары үш рет қайта шығарылды. Ол 2001 жылдың 19 маусымында DVD форматында дебют жасады. Фильмнің екінші DVD нұсқасы 2006 жылы жарық көрді.

Қабылдау

Винсент Канби, The New York Times газеті үшін жазған мақаласында, музыка мен бейнелеуді «өте қызықсыз» деп сипаттады, бірақ сценарийдің «түпнұсқаға осыншалықты жақын болғандықтан, оқиға әлі де көңілге тиеді» екенін атап өтті. Variety журналы фильмді «жүректі жылытатын ойын-сауық» деп, анимациясын «көркем және тапқыр» деп бағалады. Chicago Tribune газетінің шолушысы Джин Сискел фильмге төрт жұлдыздың үшеуін беріп, «анимация стилі телешоу сияқты жылдам (бояусыз, тұрақсыз фон), бірақ Уайттың әңгімесі соншалықты жақсы, оны ешкім де, ештеңе де бұза алмайды» деп жазды. Charles Champlin, Los Angeles Times газетінде былай деп жазды: «Менің ойымша, классикалық туындыға одан артық құрметпен қарау мүмкін емес. Ересектер кітаптың көркемдік тартымдылығын сағынып қалуы мүмкін, бірақ балаларға арналған шаттық пен құштарлыққа толы туындыға риза бола алады». The Monthly Film Bulletin журналындағы сыншыл рецензиясында Клайд Жевсон анимацияны «қатаң, қарапайым және екі өлшемді» деп сынап, музыкада «Уолт Диснейдің мультфильмдеріндегі әрқашан табысқа жеткен тартымды әуендердің жоқтығын» атап өтті. «Бірақ ең қайғылысы – Е.Б. Уайттың әйгілі фантазиясы өзінің бай потенциалын елемей, осындай жайбарақаттылыққа дейін төмендеуі», деді ол. Rotten Tomatoes сайты фильмге рецензиялар негізінде бекіту рейтингін береді, орташа бағасы – . Сынақшылардың пікірі: «Міне сол шошқа, оның жанды вокалдық орындауы және Е.Б. Уайттың әдемі әңгімесіне арналған отбасылық бейімдеуі». Ретроспективті шолулардың арасында All Movie Guide-тың Крейг Батлер анимация мен музыкалық сазды сынады, бірақ оны адал бейімдеу деп атады, «оқиғаның ядросындағы экзистенциалдық қайғыны жұмсартуға тырыспады» деп мәлімдеді. Дэн Джардин әндерді және анимацияның «сенбі күнгі мультфильм сапасын» сынады, бірақ Хамнердің «диалог пен повествованиеде Уайттың көркем прозасын жеткілікті түрде сақтап, фильмді жай ғана жақсы ниетпен жасалған тәжірибе болудан сақтайтынын» айтты. Filmcritic.com сайтынан Кристофер Нулл анимация кейде «нағыз нашар» болатынын, бірақ Уайттың классикалық мысалына жан беру үшін көп нәрсе қажет емес екенін мәлімдеді. TV Guide фильмді жағымды пікірлермен қарастырып, «Рейнольдс, Линд, Гибсон және баршаның дауысы рөлдерге өте сәйкес келеді, ал Шерман ағайындыларының әндері мықты, бірақ олардың ешқайсысы Дисней фильмдері үшін жазғандай хитке айналмады» деді. Фильм DVD форматында қайта шығарылғанда Oppenheim Toy Portfolio алтын сыйлығымен марапатталды.

Э. Б. Уайттың реакциясы

Айтыстың кейбір бөліктерін сақтауға көмектескеніне қарамастан, Уайт бейімделуден өте наразы болды. Джин Дитчтің сөзіне қарағанда, Уайт 1977 жылы оған жазған хатында: "Сіздің "Шарлоттаның торы" нұсқасы ешқашан іске аспағанына ешқашан өкіс көрмедік. Ханна-Барбера нұсқасы екеумізге де ұнаған жоқ – бұл бір трагедия". Уайт бұрын Диснейдің оның кітабы негізінде фильм түсіру ұсынысын қабылдамаған еді. Фильм сценаришісі Эрл Хамнер-младшийдің мәлімдемесіне сәйкес, Уайттың әйелі Кэтрин Уайт – кейде режиссерлерге кеңес пен ұсыныс беріп тұратын – фильмде Шерман ағайындыларының музыкасынан гөрі Моцарттың музыкасын көбірек қалаған болар еді.

Жалғасы

2003 жылы "Шарлоттаның желісі 2: Уилбурдың үлкен оқиғасы" атты тікелей бейнеге шығарылған жалғасы жарық көрді, оны Nickelodeon және Universal Studios Home Entertainment бірлесіп өндірді және таратты. Жалғас Уилбурдың Кардиган есімді жалғыз қоймен арақатынасына және Шарлоттаның балаларының жасөспірім кезеңіндегі өміріне бағышталған. Сыншылар жалғастың анимациясы мен сюжетіне сын айтып, көбінесе жағымсыз пікір білдірді.

Музыка

Саундтректі көптеген Disney фильмдеріндегі жұмыстарымен танымал Шерман ағайындылары жазды. Шерман ағайындыларының әкесі, әнші Ал Шерман, оны ең жақсы музыкалық қосымша деп санады және "Ана Жер және Әке Уақыт" әнін ұлдарының ең сүйікті әні деп атады. Ол фильм шыққаннан кейін алты ай өткен соң қайтыс болды. Ирвин Костал музыканы ұйымдастырып, бақылауын жүргізіп, дирижерлік етті, нәтижесінде Шерман ағайындыларымен болған бес ынтымақтастығының төртіншісі болды. "Зукерменнің әйгілі шошқасы" – бұл оқиғада Уилбурды сойылудан құтқаратын атау. Бұл фильмнің финальдық әнінің тақырыбы болды. Оны Шерман ағайындылары жазды, ал Ирвин Костал оқиғаның уақытына және орнына сәйкес шаштараз квартеті ретінде ұйымдастырды. Brady Kids осы әнді орындады және Paramount Records продюсері Джеки Миллс оны The Brady Bunch Phonographic Album альбомынан шыққан алғашқы сингл ретінде таңдады. Топ сонымен қатар "Шарлоттаның желісінен" әнді жазды, сондай-ақ Рей Коннифф Columbia Records үшін жазды.

1973 жылғы саундтрек альбом және 2018 жылғы CD қайта шығарылымы

Бастапқы саундтрек альбомы 1973 жылы Paramount Records лейблінде, ал 1978 жылы Paramount лейблін сатып алған MCA Records лейблінде сурет дискімен бірге жарық көрді. 2018 жылдың наурыз айында Varèse Sarabande лейблімен "Original Cast Soundtrack" тұңғыш рет CD форматында шығарылды, содан кейін бірнеше айдан соң винилде қайта жарық көрді.