Кіріспе

Көне Бабыл мәтіні

Набонидтің жылнамасы – көне Бабыл жылнамаларының бір бөлігі. Ол негізінен Набонидтің билеуімен, Жаңа Бабыл империясының соңғы патшасымен айналысады, Персия патшасы Ұлы Кирдің Вавилонды бағындыруын қамтиды және Кирдің ұлы Камбиз II билігінің басталуымен аяқталады, б.з.д. 556 жылдан б.з.д. 539 жылдан кейінге дейінгі кезеңді қамтиды. Бұл жылнама Кирдің билікке келуінің сирек кездесетін замандас куәлігін береді және осы кезең туралы ақпараттың басты көзі болып табылады; Амели Курт оны «Вавилонның құлауы туралы ең сенімді және объективті [көне] есеп» деп сипаттайды. Жылнама Селевкидтер кезеңінде (б.з.д. 4-1 ғасырлар) бір көшірушімен жазылған деп есептеледі, бірақ түпнұсқа мәтін б.з.д. 6 ғасырдың соңында немесе 5 ғасырдың басында жазылған болуы мүмкін. Набонасар мен Шамаш шум укиннің жылнамаларымен, тағы бір Бабыл жылнамасымен ұқсастықтары, екеуін де бір автор жазған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Егер осылай болса, онда ол Персияның Дарий I билігінің кезінде (шамамен б.з.д. 549 – 486 жж.) жазылған болуы мүмкін. Жазу деңгейі жоғары болғанымен, көшіру жұмысы жетілмеген және көшіруші мәтінде байқалатын бірнеше қателіктер жіберген. Бұл тақтайша 1879 жылы Британ мұражайына Спартали және серіктестерінен сатып алынған. Оның түпкілікті табылған жері белгісіз, бірақ ол Вавилон қираған орындарынан келгені болжанып отыр. Бұл Вавилонның Ахеменид әкімдерінің иелігіндегі жылнамалардың ресми жинағының бір бөлігі болуы мүмкін. Сол кезде «Набонидтің жылнамалары» деп белгілі болған мәтінді алғаш рет сэр Генри Роулинсон 1880 жылдың 14 ақпанында «Афинеум» журналында талқылаған, ал профессор Т.Г. Пинчс екі жылдан кейін «Библиялық археология қоғамының еңбектерінде» (1882) алғашқы ағылшын тіліне аудармасын жариялаған. Альберт Кірк Грейсон және Амели Курт.

Мәтін

Тарих мәтіні б.з.д. 556 жылы Набонидтің билікке келуімен басталады деп есептеледі, бірақ мәтіннің басы нашар сақталғандықтан, оның ешбір бөлігі оқылмайды. Онда Набонидтің Хьюм деген жерге және «Батыстағы» (Арабия?) белгісіз жерлерге жасаған жорықтары айтылады. Кирдің Мидия патшасы Астиагестің астанасы Екбатананы тонағаны Набонидтің билігінің алтыншы жылында жазылған. Хроникада бірнеше жазбада Набонидтің Арабияның Тема оазисіне (Өлі теңіздің орамдарындағы 4Q242 фрагментінде «Набонидтің куәлігі» деп аталатын еврейше Теиман деп аталады) ерікті түрде шеттеуі және бұл Акиту (Жаңа жыл) мерекесіне он жыл бойы кедергі келтіргені сипатталады. Сегізінші жыл мақсатты түрде бос қалдырылған; жазушының сол жылға қатысты маңызды оқиғаларды жазуға материал болмаған сықпалы. Кирдің тағы бір жорығы тоғызыншы жылы тіркелген, бұл Лидияға шабуылы мен Сардис қаласын басып алуын көрсетеді. Мәтіннің қалған көп бөлігі фрагменттерден тұрады. Он алтыншы жылға жатқан жазбада, шайқас және Персия туралы сіңіп тұрған мәлімет бар. Кітаптың ұзақ сақталған бөлімінде Набонидтің патшалық құрған он жетінші және соңғы жылындағы оқиғалар баяндалады, осы жылы Кир Бабилонға басып кіріп, жаулап алды. Акиту мерекесінің тойлануы туралы мәлімет бар, бұл Набонидтің Бабилонға оралғанын көрсетеді. Хроникада Кирдің сол кезде Бабилонға шабуыл жасау себебі туралы ештеңе айтылмаған, бірақ әртүрлі қалалардың құдайларының «Бабилонға кіргені» жазылған. Бұл перстердің шапқыншылығы алдында культтік мүсіндерді жинауға жасалған әрекет болған сықпалы. Онда Опис шайқасы туралы қысқаша мәлімет берілген, онда перстер Набонид әскерін шешуші түрде жеңіп, қашқан бабилондықтарды қырғынға ұшыратқан және көптеген олжаны алған. Перс әскері Сиппар және Бабилон қалаларын қосымша соғыссыз басып алды. Кир қала тұрғындарымен қуанышпен қарсы алынып, жергілікті билеушілер тағайындалды. Бұрын Бабилонға әкелінген құдайлар Кирдің бұйрығымен өз қалаларына қайтарылды. Мәтіннің оқылған бөлігі жақында қайтыс болған патшаның әйеліне (демек, Кирдің әйеліне қатысты, өйткені Набонид бұл уақытта патша болған жоқ) ұзақ аза тұрумен және Кирдің ұлы Камбиз туралы айтумен аяқталады. Таблетканың қалған бөлігінде тек шашыраңқы сөздер ғана оқылды.

Талдау

Набонид жылнамасын Бабылдың басты құдайы Мардуктың (бабылдік) дін қызметкерлері жазған сияқты. Оны "Кирдің қызметіндегі үгіт-насихат" деп сипаттаған, сондай-ақ "Набонидті қаралау үшін Мардук дін қызметкерлерінің үгіт-насихатының нәтижесі" болуы мүмкін деп санайды. Жюли Бидмид дін қызметкерлерінің Набонидқа деген қарсылығын, оның ай құдайы Сінді құлшынға енгізуге жасаған сәтсіз әрекеттерімен байланыстырады. Атап айтқанда, жылнамада Акиту мерекесі Набонидтің болмауы себепті өткізіле алмағаны бірнеше рет айтылады. Бұл күмәнді, себебі Набонидтің орнына басқалар да осы мерекеге қатысуы мүмкін еді. Бұл жылнама Кир цилиндрі және Набонид туралы өлеңмен баяндалған оқиғалар сияқты, парсыға жақын құжаттардың бір бөлігі ретінде қарастырылады, олар Набонидті діни сенімсіздікке ұқсас қылықтары үшін сынап, оның іс-әрекеттерін Кир мен Камбиздің іс-әрекеттерімен салыстырады.