Кіріспе
Жағымсыздық даналығы немесе "жағымсыздыққа шақыру", сонымен қатар бейресми түрде "тітіркендіргіш фактор" деп аталады, – бұл интуитивті (немесе "іштей тереңге сіңген") қандай да бір нәрсеге, идеяға немесе амалға деген теріс реакцияның, сол нәрсенің қадір-қасиетсіз немесе зұлым екенін көрсететін дәлел ретінде қарастырылуы керек деген сенім. Бұдан әрі, бұл даналықтың жақсылық пен даналықтан мүлдем айырылған нәрсеге деген жек көру сезімі арқылы көрініс беруі мүмкін деген ойды білдіреді, алайда мұндай "даналықтың" сезімі мен логикасы ақыл-ес арқылы дереу түсіндірілмейді.
Шығу тегі және қолданылуы
"Қырыққандықтың даналығы" термині 1997 жылы Президенттің биоэтика жөніндегі кеңесінің төрағасы (2001–2005) Леон Касс The New Republic журналында жариялаған мақаласында пайда болды, кейіннен ол сол журналдағы тағы бір (2001) мақаласында кеңейтілді, сондай-ақ 2002 жылы жарық көрген "Өмір, бостандық және қадір-қасиетті қорғау" кітабына енгізілді. Касс жек көрудің өзіндік аргумент емес екенін айтты, бірақ "маңызды жағдайларда жек көру – ақыл-ойының толыққанды жеткізе алмайтын терең даналығының эмоционалдық білдірісі" деп мәлімдеді. Бұл термин биоэтикалық талқылаулар аясында туындады. Оны көбінесе оның негізгі қағидаларын қабылдағандар қолданады, яғни жек көрудің шынымен де даналықты көрсететінін мойындайды. Сондықтан бұл термин көбінесе эмоционалдық күшпен жүктелген тіл ретінде қарастырылады және негізінен кейбір биоконсерваторлар өз ұстанымдарын негіздеу үшін пайдаланады. Бұл тұжырым бір жынысты некелер, порнография, марихуананы заңдастыру, баламалы сексуалдық бағыттар және абортты заңдастыру сияқты даулы мәселелерді зерттеуде де қолданылады. Барлық жағдайларда, ол адамның "ішкі сезіміне" сүйенудің кейбір практикаға қарсылық білдіруді ақтауы мүмкін екенін көрсетеді, тіпті сол практикаға қарсы нақты және логикалық (мысалы, утилитарлық) дәлелдер болмаған жағдайда да.
Реакциялар мен сын-пікірлер
Жағымсыздыққа негізделген даналық, эмоцияға жасалған қате үндеудің мысалы ретінде де, рационализмді қабылдамайтын сияқты көрінетін алғышарт ретінде де сынға ұшырады. Басты ғылым жек көру сезімінің пайдалы қорғаныс механизмі ретінде қалыптасқанын мойындайды (мысалы, туысқа отыру, каннибализм және копрофагия сияқты зиянды мінез-құлықтарды болдырмауға немесе тыйым салуға бейім), бірақ әлеуметтік психологтар инстинкт бастапқы контекстінен алынғанда моральдық немесе логикалық құндылыққа қызмет ете алатынына күмәнданады. Марта Нуссбаум заң мен саясатқа сәйкес келетін арамдылыққа негізделген моральға қарсы шығып, Джон Стюарт Миллдің зияндылық принципін жеке бостандықтарды шектеудің дұрыс негізі деп санайды. Бұл келісімнің заңдық идеяларын – келісімді, көпшілік жасын, жеке өмірге қатысты құпиялылықты және азаматтарға тең құқықтарды қолдайды. Нуссбаум «жағымсыз саясатты» тарих бойы қуғын-сүргінді ақтау үшін қолданылған сенімсіз эмоционалдық реакция деп есептейді. Расизм, антисемитизм, сексизм және гомофобияның барлығы халықтың жек көруіне негізделген. Reason журналына берген сұхбатында ол: «Жек көру мен ұят иерархиялық, олар адамдардың дәрежесі мен орнын белгілейді. Олар сондай-ақ зиян келтірмейтін мінез-құлыққа қатысты бостандықтарды шектеумен байланысты. Осы екі себепті де теңдік пен бостандыққа баға беретін кез келген адам заң мен мемлекеттік саясат аясында осы сезімдерге жүгінуге күдікпен қарауы керек». Стивен Джей Гулд «біздің көзқарастарымыз көбінесе біздің шектеулі білімімізді басып тастайды. Олар соншалықты құрметті, рефлекстік, біздің екінші табиғатымыздың бір бөлігі, олардың радикалды баламалары бар әлеуметтік шешімдер ретіндегі мәртебесін тануды біз тоқтатпаймыз және оларды берілген және айқын шындықтар ретінде қарастырамыз». Британдық биоэтикалық Джон Харрис Касс пікіріне жауап ретінде: «Бізді алаңдататын немесе тіпті бізді ренжітетін құбылыстар, көзқарастар мен әрекеттердің арасында міндетті байланыс жоқ. Сондай-ақ, біз этикалық емес деп санайтын нәрселерге заңмен немесе ережемен тыйым салу керек дегенді де білдірмейді». «Сквик» сөзі BDSM субмәдениетінде осыған жауап ретінде пайда болды және ешқандай нақты моральдық бағалаусыз, жай ғана жек көрудің «ішкі реакциясын» білдіреді. Психолог Джонатан Хайдт «Дұрыс Ақыл: Неге жақсы адамдар саясат пен дінге қарамастан бөлінеді?» еңбегінде Касс аргументін моральдық құлдыраудың мысалы ретінде келтіреді, оны «моральдық жоғарылаудан» ажыратады. Хайдт Эмиль Дюркгеймнің еңбегіне сүйене отырып, адамдардың қасиетті сенімдер мен нысандардың айналасында бірігу қабілеті және моральдық жоғарылауды сезінуі – тіпті бірден пайдасы болмаса да – адам өркениетінің маңызды бөлігі болып табылады, бұл топтық ынтымақтастық пен әлеуметтік жақындыққа көмектеседі. «Біріктіретін» моральдық және қасиетті құндылықтарсыз адамдар өздерін оқшаулап, әлеуметтік мінез-құлықтарын азайтады. Сәйкесінше, Роберт Путнамның зерттеулеріне сілтеме жасай отырып, Хайдт моральдық жек көру мен табулардың белгілі бір мәдени жағдайларда ақталуы мүмкін екенін айтады, егер олар көптеген адамдардың құқықтарына елеулі зиян келтірмей, әлеуметтік капиталды арттыра алса. Мысал ретінде инцест (көбейту қаупі болмаса да), жануарлармен жыныстық қатынас және Армин Мейвстің каннибализм ісі келтіріледі.
Disgust and shame are inherently hierarchical; they set up ranks and orders of human beings. They are also inherently connected with restrictions on liberty in areas of non harmful conduct. For both of these reasons, I believe, anyone who cherishes the key democratic values of equality and liberty should be deeply suspicious of the appeal to those emotions in the context of law and public policy. Stephen Jay Gould has remarked that "our prejudices often overwhelm our limited information. [They] are so venerable, so reflexive, so much a part of our second nature, that we never stop to recognize their status as social decisions with radical alternatives—and we view them instead as given and obvious truths." British bioethicist John Harris replied to Kass's view by arguing that, "there is no necessary connection between phenomena, attitudes, or actions that make us uneasy, or even those that disgust us, and those phenomena, attitudes, and actions that there are good reasons for judging unethical. Nor does it follow that those things we are confident are unethical must be prohibited by legislation or regulation." The word squick was created within BDSM subculture in reaction to this sort of reasoning, and denotes a "gut reaction" of disgust without the implication of any sort of actual moral judgment. In The Righteous Mind: Why Good People Are Divided by Politics and Religion, psychologist Jonathan Haidt cites Kass' argument as typifying concerns of moral degradation, which he contrasts with "moral elevation." Haidt, drawing from Emile Durkheim, argues that humans' ability to unite around sacred beliefs and objects and experience moral elevation—even in the absence of immediate utilitarian benefits—is an essential component of human civilizations which facilitates in group cooperation and social belongingness. Without "binding" moral and sacred values, individuals tend to draw inward and exhibit fewer prosocial behaviours. Consequently, citing research by Robert Putnam, Haidt argues that moral disgust and taboos may be justified in certain, culturally specific cases wherein they can promote Social capital without significantly negatively impacting the rights of many individuals, citing incest (even with no risk of procreation), bestiality and the Armin Meiwes cannibalism case as examples: