Кіріспе

Жағымсыздық даналығы немесе "жағымсыздыққа шақыру", сонымен қатар бейресми түрде "тітіркендіргіш фактор" деп аталады, – бұл интуитивті (немесе "іштей тереңге сіңген") қандай да бір нәрсеге, идеяға немесе амалға деген теріс реакцияның, сол нәрсенің қадір-қасиетсіз немесе зұлым екенін көрсететін дәлел ретінде қарастырылуы керек деген сенім. Бұдан әрі, бұл даналықтың жақсылық пен даналықтан мүлдем айырылған нәрсеге деген жек көру сезімі арқылы көрініс беруі мүмкін деген ойды білдіреді, алайда мұндай "даналықтың" сезімі мен логикасы ақыл-ес арқылы дереу түсіндірілмейді.

Шығу тегі және қолданылуы

"Қырыққандықтың даналығы" термині 1997 жылы Президенттің биоэтика жөніндегі кеңесінің төрағасы (2001–2005) Леон Касс The New Republic журналында жариялаған мақаласында пайда болды, кейіннен ол сол журналдағы тағы бір (2001) мақаласында кеңейтілді, сондай-ақ 2002 жылы жарық көрген "Өмір, бостандық және қадір-қасиетті қорғау" кітабына енгізілді. Касс жек көрудің өзіндік аргумент емес екенін айтты, бірақ "маңызды жағдайларда жек көру – ақыл-ойының толыққанды жеткізе алмайтын терең даналығының эмоционалдық білдірісі" деп мәлімдеді. Бұл термин биоэтикалық талқылаулар аясында туындады. Оны көбінесе оның негізгі қағидаларын қабылдағандар қолданады, яғни жек көрудің шынымен де даналықты көрсететінін мойындайды. Сондықтан бұл термин көбінесе эмоционалдық күшпен жүктелген тіл ретінде қарастырылады және негізінен кейбір биоконсерваторлар өз ұстанымдарын негіздеу үшін пайдаланады. Бұл тұжырым бір жынысты некелер, порнография, марихуананы заңдастыру, баламалы сексуалдық бағыттар және абортты заңдастыру сияқты даулы мәселелерді зерттеуде де қолданылады. Барлық жағдайларда, ол адамның "ішкі сезіміне" сүйенудің кейбір практикаға қарсылық білдіруді ақтауы мүмкін екенін көрсетеді, тіпті сол практикаға қарсы нақты және логикалық (мысалы, утилитарлық) дәлелдер болмаған жағдайда да.

Реакциялар мен сын-пікірлер

Жағымсыздыққа негізделген даналық, эмоцияға жасалған қате үндеудің мысалы ретінде де, рационализмді қабылдамайтын сияқты көрінетін алғышарт ретінде де сынға ұшырады. Басты ғылым жек көру сезімінің пайдалы қорғаныс механизмі ретінде қалыптасқанын мойындайды (мысалы, туысқа отыру, каннибализм және копрофагия сияқты зиянды мінез-құлықтарды болдырмауға немесе тыйым салуға бейім), бірақ әлеуметтік психологтар инстинкт бастапқы контекстінен алынғанда моральдық немесе логикалық құндылыққа қызмет ете алатынына күмәнданады. Марта Нуссбаум заң мен саясатқа сәйкес келетін арамдылыққа негізделген моральға қарсы шығып, Джон Стюарт Миллдің зияндылық принципін жеке бостандықтарды шектеудің дұрыс негізі деп санайды. Бұл келісімнің заңдық идеяларын – келісімді, көпшілік жасын, жеке өмірге қатысты құпиялылықты және азаматтарға тең құқықтарды қолдайды. Нуссбаум «жағымсыз саясатты» тарих бойы қуғын-сүргінді ақтау үшін қолданылған сенімсіз эмоционалдық реакция деп есептейді. Расизм, антисемитизм, сексизм және гомофобияның барлығы халықтың жек көруіне негізделген. Reason журналына берген сұхбатында ол: «Жек көру мен ұят иерархиялық, олар адамдардың дәрежесі мен орнын белгілейді. Олар сондай-ақ зиян келтірмейтін мінез-құлыққа қатысты бостандықтарды шектеумен байланысты. Осы екі себепті де теңдік пен бостандыққа баға беретін кез келген адам заң мен мемлекеттік саясат аясында осы сезімдерге жүгінуге күдікпен қарауы керек». Стивен Джей Гулд «біздің көзқарастарымыз көбінесе біздің шектеулі білімімізді басып тастайды. Олар соншалықты құрметті, рефлекстік, біздің екінші табиғатымыздың бір бөлігі, олардың радикалды баламалары бар әлеуметтік шешімдер ретіндегі мәртебесін тануды біз тоқтатпаймыз және оларды берілген және айқын шындықтар ретінде қарастырамыз». Британдық биоэтикалық Джон Харрис Касс пікіріне жауап ретінде: «Бізді алаңдататын немесе тіпті бізді ренжітетін құбылыстар, көзқарастар мен әрекеттердің арасында міндетті байланыс жоқ. Сондай-ақ, біз этикалық емес деп санайтын нәрселерге заңмен немесе ережемен тыйым салу керек дегенді де білдірмейді». «Сквик» сөзі BDSM субмәдениетінде осыған жауап ретінде пайда болды және ешқандай нақты моральдық бағалаусыз, жай ғана жек көрудің «ішкі реакциясын» білдіреді. Психолог Джонатан Хайдт «Дұрыс Ақыл: Неге жақсы адамдар саясат пен дінге қарамастан бөлінеді?» еңбегінде Касс аргументін моральдық құлдыраудың мысалы ретінде келтіреді, оны «моральдық жоғарылаудан» ажыратады. Хайдт Эмиль Дюркгеймнің еңбегіне сүйене отырып, адамдардың қасиетті сенімдер мен нысандардың айналасында бірігу қабілеті және моральдық жоғарылауды сезінуі – тіпті бірден пайдасы болмаса да – адам өркениетінің маңызды бөлігі болып табылады, бұл топтық ынтымақтастық пен әлеуметтік жақындыққа көмектеседі. «Біріктіретін» моральдық және қасиетті құндылықтарсыз адамдар өздерін оқшаулап, әлеуметтік мінез-құлықтарын азайтады. Сәйкесінше, Роберт Путнамның зерттеулеріне сілтеме жасай отырып, Хайдт моральдық жек көру мен табулардың белгілі бір мәдени жағдайларда ақталуы мүмкін екенін айтады, егер олар көптеген адамдардың құқықтарына елеулі зиян келтірмей, әлеуметтік капиталды арттыра алса. Мысал ретінде инцест (көбейту қаупі болмаса да), жануарлармен жыныстық қатынас және Армин Мейвстің каннибализм ісі келтіріледі.