Кіріспе

Сан-Лоренцо-Теночтитлан немесе Сан-Лоренцо – Мексиканың Веракрус штатының оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан Сан-Лоренцо, Теночтитлан және Потреро-Нуэво деген үш байланысты археологиялық ескерткіштердің біріккен атауы. Ла-Вента және Трес-Сапотеспен бірге, бұл ольмектердің үш ірі қаласының бірі және б.з.д. 1400 жылдан б.з.д. 900 жылға дейін ольмек мәдениетінің маңызды орталығы болды. Сан-Лоренцо-Теночтитлан бүгінде онда қазылған алып тас бастарымен танымал, ең ірілерінің салмағы 20 тоннадан астам, ал биіктігі 3 метрге жетеді. Бұл орынды Мексика қаласындағы ацтектердің Теночтитлан ескерткішімен шатастырмау керек. Әкімшілік атаулар ацтек/науатль тіліне аударылып, еуропалық жаулау кезінде католик атауларымен бірге таратылды, бұл түпнұсқа жер-су атауларын ығыстырды, себебі түпнұсқа ольмек атауы жоғалып кетті.

Сипаттама

Олмек мәдениеті туралы ең алғашқы дәлелдер жақын маңдағы Эль-Манатиде табылды, ол б.з.б. 1600 жылға дейін немесе одан ертерек сақталған артефакттары бар құрбандық батпағы. Сан-Лоренцо аймақтық орталыққа айналуға дейін жүзделген ауыл шаруашылығымен айналысқан адамдар ғасырлар бойы осы аймақта тұрған. Сан-Лоренцо – мемлекеттік деңгейдегі күрделілікті көрсеткен алғашқы Ольмек орталығы. Бұл орталық Мексика шығанағының жазық далаларын бақылап, Ольмек мәдениетінің Мезоамериканың қалған бөліктеріне таралуына әкелді. Осы жердегі ең танымал табыстар – әйгілі алып бас мүсіндері. Алып бас мүсіндерінің биіктігіне жетеді. Археологиялық зерттеулерге сүйенсек, археологтар Ольмек тарихын төрт кезеңге бөледі: қалыптасу кезеңі (б.з.б. 1700–1300 ж.), интеграция кезеңі (б.з.б. 1300–900 ж.), кеңейу кезеңі (б.з.б. 900–300 ж.) және ыдырау кезеңі (б.з.б. 300 – 200 ж.). Археологтар Ольмектерді жіктеу үшін «қалыптасу кезеңі» терминін де қолданады, ол мемлекеттік деңгейдегі күрделі қоғамдардың негізін қалаған маңызды жылдарды білдіреді. Формативтік Мезоамерика үш кезеңге бөлінеді: ерте формативтік (б.з.б. 1800–900 ж.), орта формативтік (б.з.б. 900–400 ж.) және кеш формативтік (б.з.б. 400 – 200 ж.). Сан-Лоренцо шамамен б.з.б. 1200 жылдан б.з.б. 900 жылға дейін Мезоамерикадағы ең ірі қала болды, содан кейін Ла-Вента Ольмек орталығы оны басып өтті. Б.з.б. 800 жылға қарай халық саны азайып, бірақ б.з.б. 600–400 жылдары және б.з.б. 800–1000 жылдары Сан-Лоренцо платосы қайтадан қоныстанды. Ла-Вентаның батпақты жерлерінен айырмашылығы, Сан-Лоренцо үлкен ауыл шаруашылығы аймағының ортасында орналасқан. Сан-Лоренцо көбінесе салтанатты орын болған, қала қабырғалары жоқ қала, орталықтағы кең ауыл шаруашылығы халқының ортасында орналасқан. Салтанатты орталық пен оған қарасты ғимараттарда 5500 адам тұрса, бүкіл аймақта, ішкі аймақтарды қоса алғанда, 13000 адам тұрған деп есептеледі. Сан-Лоренцо Коатзакоалькос алабының көп бөлігін немесе барлығын бақылаған, ал шығыстағы (Ла-Вентаның дамыған аймағы сияқты) және солтүстік-батыстағы (Тюкстла таулары сияқты) аймақтар тәуелсіз биліктердің мекені болған деп саналады. Белсенді салалары арасындағы биікке орналасқан жерге салынған Сан-Лоренцоның ядросы кең ауқымды толтыру және тегістеу жұмыстарынан өтті; бір есеп бойынша, себетпен тасылған топырақ толтыру қажет болды. Сан-Лоренцоның билеушілері Сан-Лоренцо мемлекетін даңқтау үшін табиғи ортаны қасиетті және зайырлы ландшафттарға айналдырған халықты біріктіруде маңызды рөл атқарды. Археологтар Майкл Ко мен Ричард Диль Сан-Лоренцоның зерттелген аймағында жылына шамамен 5556 адамды тамақтандыруға жететін жүгері өндірілгенін есептеді. Сан-Лоренцо тұрғындары үй жануарлары ит, снук, тарпон, можарра, сорт балықтары мен тас бақаларды да жеген. Маниок өсірілгені туралы да таластар бар, бірақ бұған ешқандай дәлел табылған жоқ. Сан-Лоренцо сонымен қатар «құбыр» ретінде жұмыс істейтін, жерге көмілген, жабық және арналы тастардан тұратын күрделі дренаж жүйесімен мақтанды. Жоғары жерлерде таза су көзі болғанмен, жазық жерлерде ол аз болды. U пішіндес су тас жолдары суды платоның шеттеріне бағыттап, билеушілердің осы құнды ресурсты қалай басқарып, бақылағанын көрсетті. Кейбір зерттеушілер бұл жүйенің мақсаты тек халықты ауыз сумен қамтамасыз ету ғана емес, сонымен қатар діни мақсаттар үшін де болды және билік «судың табиғаттан тыс қамқоршысының бейнесімен тығыз байланысты» деген тұжырым жасады. 1946 және 1970 жылдар аралығында төрт археологиялық жоба жүзеге асырылды, оның ішінде Майкл Ко мен Ричард Диль басқарған Йель университетінің зерттеулері 1966 және 1968 жылдар аралығында жүргізілді, содан кейін 1990 жылға дейін үзіліс болды. Коудың зерттеулері экологиялық бағыттағы археологтардың сын-пікірлеріне ұшырады, бірақ оның екінші томындағы Сан-Лоренцоның экологиялық зерттеуі сыншыларын үндете алды. Археологиялық жұмыстар 1990 жылы қайта басталды, қауымдастық және аймақтық деңгейдегі орналасу үлгісіне баса назар аударылды («en el patrón de asentamiento en los niveles de comunidad y de región»). Аймақтың түпнұсқалық Ольмек атауы, барлық Ольмек тілдері сияқты, белгісіз. «Сан-Лоренцо-Теночтитлан» атауын Стирлинг 1955 жылы берді, ол қазіргі уақыттағы жақын маңдағы ауылдардан алынған және сайттардың барлық кешенін білдіреді. Мэтью Стирлинг Коатзакоалькос аралының батысындағы батпақтар мен батпақтардағы аралда орналасқан үш елді мекенді біріктіріп, Сан-Лоренцо-Теночтитлан деп атады. Сан-Лоренцоның өзі Коатзакоалькос өзенінің тасқын суынан 50 метр биікке көтерілетін платоның беткейлері мен шыңында орналасқан. Теночтитлан археологиялық орталығы аралдың солтүстік жағындағы сол аттас қазіргі заманғы ауылдың ішінде орналасқан, ал Потеро Нуэво платоның шығысындағы төбеде орналасқан. Тағы бір үлкен орталық Лома-дель-Сапотеде орналасқан, ол платодан оңтүстікке қарай созылатын ұзын тізбек, оның оңтүстік ұшында Эль-Азузул жергілікті жері орналасқан. Сан-Лоренцо төңірегіндегі ландшафтқа жасалған өзгерістерге жолдар немесе бөгеттер де кіреді. Ең үлкен екеуі Потреро Нуэво және Эль-Азузул маңындағы ежелгі өзендердің жағалауларын шектеді. Олар су тасқынының алдын алуға және каноэлерді тиеу-түсіру үшін құрылған болуы мүмкін. Адамдар үйді тастағанда, көбінесе ойдан шығарылмайтын қоқыстарды қалдырады: үлкен жиһаздың артында, бұрыштарда немесе сыртқы периферияда. Осы ақпаратты пайдаланып, Вендт орталықтың архитектуралық ұйымдастырылуын анықтады. Деректер архитектуралық ұйымдастырылудың көбінесе Таулық Майя үйлерінің күнге қарайтын үлгісін ұстанғанын көрсетті. Күнге қарайтын үлгі кеңістікте шектеусіз және әртүрлі әрекеттерге арналған бөлек аймақтарға бөлінген, яғни ұйықтау, тамақ дайындау және т.б. Бұл барлық жеке құрылыстар орталық ауланың айналасына салынған.

Сан-Лоренцоның құлауы

Сан-Лоренцоның құлау себебі және кейін Ла-Вентамен ауыстырылуы белгісіз, бірақ бұл б.з.д. 10 ғасырында болған деп саналады. Коу мен Диль бастапқыда ішкі көтеріліс немесе сыртқы жаулап алу мүмкіндігін ұсынды, бірақ Диль кейіннен өз пікірін өзгертті. Ол қазір ескерткіштердің құлауға дейін жиі қайта өңделгенін және қайта қолданылғанын, ал "бұзылу" осы процестің ортасы болғанын айтады. Соғыс, қоршаған ортаның өзгеруі, экономикалық төмендеу және қарсылас орталықтардың пайда болуы – бұл құлдыраудың ықтимал себептері ретінде қарастырылды, бірақ бірнеше себеп болған болуы мүмкін. Дәлелдер көрсетіп тұрғандай, сол кезде аймақтағы өзендер өз арналарын өзгерткен; бұл Сан-Лоренцо орнындағы басқа да мәселелерді тудырған немесе оларды ушықтырған болуы мүмкін.