1779 жылғы Иран шаһы Әбулфат Хан Зандтың билеуі

Кіріспе

Иран шахы, 1779 ж. Абол Фатх Хан Занд (ابوالفتح خان زند Abol Fatḥ Khān Zand; 1755/1756–1787) – Занд әулетінің үшінші шахы, 1779 жылдың 6 наурызынан 1779 жылдың 22 тамызына дейін билік етті.

Өмірбаян

1779 жылы Кәрім хан қайтыс болғаннан кейін екі топ пайда болды, бірі Абол Фатты, екіншісі оның інісі Мұхаммед Әли хан Зандты қолдады. Екеуі де әлі бала болғандықтан, билік күресіндегі қуыршақтар еді. Кәрім ханның бауыры Зәки хан өзінің күйеу баласы Мұхаммед Әли хан Зандты Занд әулетінің шахы деп жариялады, бірақ көп ұзамай Абол Фатты да Иранның бірлескен билеушісі етті. Мұхаммед Әли мен Абол Фат өкіметтерінде тек номиналды билікке ие болды, өйткені олардың араласқан ағасы үкіметтің нақты билеушісі еді. Кәрім ханның тағы бір бауыры Садық хан Занд сол кездегі астана Ширазды қалдырып, Керманда әскер жинады, формальды түрде Абол Фат ханға қолдау көрсеткендіктен, Зәки хан Абол Фатты түрмеге қамады. Саяси жағдайды ушықтыра түскендей, Кәрім ханның қайтысынан кейін, қажар ханзадасы Аға Мохаммад хан Қажар, ол бұрын Ширазда тұтқын болған, елдің солтүстігін әлі де бақылап отырған қажарлар мен зандтар арасында соғыс басталуын болдырмау үшін дереу қашып, Мазандарандағы бекінісіне жетті. Кейіннен ол Астарабадтағы тайпасына басшылық етіп, Занд шахынан тәуелсіздік жариялады. Бұған қарсы тұру үшін Зәки хан өзінің туысы Әли Морад хан Занд басқаратын Иран армиясын қажарларға қарсы жіберді. Бірақ көп ұзамай Әли Морад хан оған қарсы бүлік көтеріп, Исфаханды басып алды. Ал Зәки хан жер иелерінен жоғары салық алып, қарсылық көрсеткендерді өлімге кесіп, азаптап өлтірді. Соңынан оның өзінің армиясы да көтеріліп, 1779 жылдың 6 маусымында Исфаханға жол тартқан Зәки ханны өлтірді. Осы уақытта Абол Фаттың тағы бір араласы Садық хан Керманнан әскерімен Ширазға оралды. 1779 жылдың 19 маусымында Зәки ханның қайтыс болғаны туралы хабарды алғаннан кейін, ол Абол Фатты Иранның жалғыз заңды билеушісі деп жариялады. Садық хан нақты билікке ие болды, ал Абол Фат, көптеген мәліметтерге сәйкес, ләззатты өмірге қанағаттанды және империяны басқаруға қатыспады. Бірақ бұл жағдай Садық ханға ұзаққа соқпады. Абол Фаттың билікке орналасқаннан кейін екі ай өткен соң, 1779 жылдың 22 тамызында Садық хан оны тақтан түсіріп, өзі шах деп жариялады. Абол Фаттың көзі Садық ханның бұйрығымен немесе екі жылдан кейін Шираз Әли Морад ханның қолына түскенде соқыр болды. Ол 1787 жылы 32 жасында қайтыс болды.

After the death of Karim Khan in 1779, two factions emerged, one supporting Abol Fath, one his younger brother Mohammad Ali Khan Zand. Both were still children, and were pawns in the game of power. Karim Khan's brother Zaki Khan managed to proclaim Mohammad Ali Khan, his own son in law, as shah of the Zand dynasty but soon after, he also made Abol Fath joint ruler of Iran. Both Mohammad Ali and Abol Fath only held nominal power during their reigns, as their uncle was the effective master of the government. As another brother of Karim Khan, Sadeq Khan Zand, had left Shiraz, then the capital, and was gathering an army in Kerman ostensibly in support of Abol Fath Khan, Zaki Khan even had Abol Fath imprisoned. To add to the political trouble, right after the death of Karim Khan, the Qajar prince Agha Mohammad Khan Qajar, who had until then been a hostage in Shiraz, in order to prevent an outbreak of war between the Qajars, who still dominated the North of the country, and the Zands, escaped promptly and reached his stronghold of Mazandaran. Subsequently, he took command of his tribe in Astarabad, and declared independence from the Zand Shah. To counter that move, Zaki Khan dispatched the Iranian army under the command of his nephew, Ali Morad Khan Zand against the Qajar lord. Soon however, it appeared that Ali Morad Khan had rebelled against him and captured Isfahan. On the other hand, Zaki Khan had levied high taxes on the landlords and put to death and tortured anyone who had resisted. Subsequently, his own army rebelled and killed Zaki Khan as he was marching on Isfahan, on June 6, 1779. Meanwhile, Abol Fath's other uncle Sadeq Khan had by then returned to Shiraz from Kerman with an army. Upon reception of the news of Zaki Khan's demise, on June 19, 1779, he had Abol Fath proclaimed sole official ruler of Iran. Sadeq held the real power, while Abol Fath, according to most accounts, was satisfied with a life of pleasures, and did not take any part in the administration of the Empire. This situation did not however suit Sadeq Khan for long. Only two months after Abol Fath's installation, on August 22, 1779, Sadeq Khan had him deposed and was proclaimed Shah instead. Abol Fath was blinded, either on Sadeq Khan's orders, or two years later when Shiraz fell to Ali Morad Khan. He died in 1787, aged 32.