Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстағы танктерге шолу

Екінші дүниежүзілік соғыста танктер маңызды қару жүйесі болды. Соғыс аралық жылдары танктерге қатысты көп зерттеулер жүргізілгенімен, олардың өндірісі тек бірнеше елде ғана шектеулі болды. Дегенмен, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген армиялар танктерді қолданды және ай сайын мыңдаған танктер жасалды. Танктерді пайдалану, тактикасы және өндірісі соғысқа қатысқан елдер арасында кеңінен әртүрлі болды. Соғыс аяқталған кезде танктердің тактикасы мен конструкциясы бойынша біртұтас көзқарас қалыптаса бастады.

Өмірбаян

Танк 1916 жылы британдықтар ойлап тапты және бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде алғаш рет қолданылды, Францияда да шамамен бір уақытта дамыды. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы танктер идеяның жаңалығын және автомобиль өнеркәсібінің дамымаған деңгейін көрсетті. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы танктер жаяу жылдамдығымен қозғалды, олардың сенімділігі төмен еді, ал соғыс аяқталғанға дейін оларды тиімді пайдалану жолдары әлі де іздестіріліп жатты. Танк конструкциясындағы маңызды қадам – американдық инженер Дж. Уолтер Кристи жасаған Кристи шассисі болды, ол дәстүрлі серіппелі жүйелерге қарағанда шассидің ұзақ қозғалысын қамтамасыз етіп, танктердің жылдамдығын арттырды. Қарулы күштердің доктринасы соғыс аралық жылдары түбегейлі өзгерді, армиялар қазіргі заманғы оттық күш салған қиындықтан қашып, ұрыс алаңында шабуылдық күшті қайта жаңғыртудың жолдарын іздеді. Бастапқыда танктер жаяу әскерге жақын қолдау көрсету үшін қолданылды, бірақ бірнеше армиялар қазіргі заманғы механикаландырылған доктринаны дамытқан сайын, танктер біріккен қарулы күштердің маңызды бөлігіне айналды. Жаяу әскерге қолдау көрсетуден басқа, танктер дәстүрлі атты әскердің рөлін орындады, жылдам артиллериялық қолдау көрсетті және инженерлік міндеттерге бейімделді. Танк конструкциясы соғыс аралық кезеңде де біртіндеп жақсарды. Автомобиль өнеркәсібінің өсуіне байланысты танк қозғалтқыштары, берілістері және жүйелері жақсарды. 1939 жылдың қыркүйегінде соғыс басталғанда, жүздеген шақырымдарды жүре алатын, бірақ бірнеше бұзылуларға ұшырайтын танктер пайда болды. Бұл, негізінен, олардың ұрыс доктринасы жоспарлы қозғалыстарға баяу және сақтықпен сәйкес келуге негізделгендігімен байланысты. Бұл барлық деңгейлерде радиостанциялардың азайып кетуіне әкелді. 1940 жылғы науқанда француз танктері неміс танктерінен оттық күші мен бронясы жағынан басым болды, бірақ олардың нашар басқару және бақылау доктринасы осы артықшылықтарды жоққа шығарды. 1943 жылға қарай екі бағытты радио барлық армияларда кеңінен қолданылатын болды. Соғыс барысында ауыр танктерге бейімділік айқын байқалды. 1939 жылы көптеген танктердің бронясы 37–47 мм-ден аспады. 1939 жылғы орташа танктердің салмағы шамамен ... болды. 1945 жылға қарай орташа танктердің бронясы 60 мм-ден асты, ал қарулары ... диапазонында болды. Соғыстың басында көптеген армияларда басымдықты құраған жеңіл танктер майдандық қызметтен біртіндеп жоғалып кетті. Мұнаралар, бұрын танктерде міндетті емес, бірақ әрқашан қарастырылып келген, маңызды деп танылды. Танктің қаруын "жұмсақ" (қоршалмаған) және брондалған нысаналарға қарсы пайдалану үшін, оның мүмкіндігінше үлкен және қуатты болуы керек еді, сондықтан барлық бағытта ату мүмкіндігі бар бір үлкен қару маңызды болды. Сондай-ақ, қаруды мұнараға орнату танктың корпусын жасырып оқ атуға мүмкіндік берді. Корпуста орналасқан қарулар көліктің көп бөлігін жаудың отына ашық қалдыруды талап етті. Көп мұнаралы немесе көп қарулы конструкциялар, мысалы, кеңестік Т-35, американдық орташа танк М3 (корпуста орналасқан және мұнаралы қару), француздық Char B1 (корпуста орналасқан гаубица) немесе британдық Cruiser Mk I (екі қосымша пулемет мұнарасы) Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде сирек кездесті. Тәжірибе көрсеткендей, танк командирі бірнеше қарудың отын тиімді басқара алмады; сонымен қатар, жаңа екі мақсатты қарулар бірнеше қарудың қажеттілігін жойды. Көптеген танктерде корпустағы пулемет және, әдетте, мұнарада бір немесе бірнеше пулемет сақталды, олар жаяу әскерден қорғау үшін қолданылды. Танкілер әр түрлі әскери міндеттерге, соның ішінде инженерлік жұмыстарға бейімделді. Сондай-ақ, жалынды лақтыратын танктер, майданнан зақымдалған танктерді сүйрейтін бронетранспорт, қосымша радиосы бар командалық танктер сияқты арнайы үлгілер де қолданылды. Бұл танктердің кейбір түрлері басқа бронетранспортты жауынгерлік көліктер ретінде сақталды, енді оларды "танк" деп атамайды. Барлық ірі жауынгерлік державалар танк жойғыштарды (көшімді қорғаныс үшін өздігінен жүретін танкіге қарсы қарулар) және шабуылдау қаруларын, үлкен калибрлі қаруларды тасымалдайтын бронетранспорт құралдарын жасады, бірақ көбінесе мұнаралары болмады. Мұнаралы көліктерді мұнарасыз көліктерге қарағанда өндіру қымбат. Екінші дүниежүзілік соғыста байқалған бір үрдіс – ескі, жеңіл танк шассилерін пайдаланып, үлкен қаруларды бекітілген позицияларда орнату, оларды өздігінен жүретін қарулар, танк жойғыштар немесе шабуылдау қарулары ретінде қолдану болды. Мысалы, кеңестік Т-34 мұнарасында 85 мм қаруды орната алды, бірақ соның өзінде 100 мм қаруды SU-100 сияқты бекітілген позицияда орнатуға болады, ол SU-85-тің ізбасары болды. Сол сияқты, ескі неміс Panzer II жеңіл танк тікелей атыс үшін тым осал болды, бірақ оны Marder II өздігінен жүретін артиллериялық құралы ретінде 75 мм PaK 40 қаруын орнату үшін модификацияланды. Неміс танк жойғыштары Panzerjäger ("танк аңшылары") негізінен қолданыстағы танкіге қарсы қаруды алып, жылдамдықты қамтамасыз ету үшін ыңғайлы шассиге орнату арқылы жасалды, әдетте экипажды қорғау үшін үш жақты қару қалқанымен жабдықталған. Мысалы, 202 ескі Panzer I жеңіл танктары мұнарасын алып тастап, 4,7 см KPÚV vz. 38 (47 мм) чех танкіге қарсы қаруын орнатып, Panzerjäger I өздігінен жүретін танкіге қарсы қаруын жасады. Panzer III және кейінгі неміс танктеріне негізделген неміс танк жойғыштары өз танк әріптестеріне қарағанда көбірек броняға ие болды. Немістердің Sturmgeschütz шабуылдау қаруларындағы толық жабық бекітілген позициялар, соғыстың басынан бастап, соған ұқсас толық жабық Jagdpanzer бекітілген позициядағы танк жойғыштарының үлгісін жасады, кеңестік Samokhodnaya ustanovka (SU) шабуылдау қарулары да осы екі мақсатта қолданылды. Алайда, айналмалы мұнараның болмауы қарудың айналу бұрышын бірнеше градусқа шектеді. Бұл танктың мақсатына толығымен бұрылуын қажет етті, бұл қуатты мұнараны айналдырудан әлдеқайда баяу болды. Көлік қозғалтқыш бұзылуы немесе жүйек зақымдануы салдарынан қозғалмай қалса, оның қаруын қарсы танктерге қарсы бұру мүмкін болмайды, бұл оны қарсы шабуылға өте осал етеді. Бұл осалдық кейіннен қарсы танк күштері тарапынан пайдаланылды. Ең үлкен және қуатты неміс танк жойғыштары да шайқастан кейін майданнан тасталып қалған, себебі олардың жүйектеріне немесе алдыңғы жетек дөңгелектеріне жойғыш немесе бронебойғыш снарядтар тигеннен кейін қозғалмай қалған.

Кеңес Одағы

Совет Одағы соғысты бастап, соғысты аяқтағанда әлемнің қалған бөлігінің барлық танктерінен көп танкке ие болды (18000–22000). Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда кеңестік әскердегі ең көп таралған танк – Т-26 (Vickers 6 тонналықтан шығарылған), жеңіл броньдалған және 45 мм-лік зеңбірекпен қаруланған, ол қалыпты жағдайда неміс танктерінің көпшілігін тесіп өте алатын. Радиосы барлары аз болды. Бұл конструкция механикалық жағынан жақсы болғанымен, оны одан әрі дамыту мүмкін болмады. Кристи аспасы негізінде жасалған BT танктері де көбінесе сол 45 мм-лік зеңбірекпен қаруланды және сол кездегі әлемдегі ең жылдам танктер болды. Екі танктың да 76,2 мм гаубицамен қаруланған тікелей қолдау көрсету нұсқалары болды. Дегенмен, BT танкісінің конструкциялық мерзімі аяқталыпты. Қызыл Армия Т-37 және Т-38 сияқты мыңдаған жеңіл барлау танктерін де пайдаланды. Бұл танктердің жауынгерлік қасиеттері шектеулі болды, өте жылдам болғанымен, олар тек 7,62 мм пулеметпен және өте жұқа броньмен қаруланды. Қызыл Армияда 400-ге жуық Т-28 орта, көп мұнаралы танктері де болды, олар көп жағдайда неміс Panzer IV танкісімен теңестірілді. Бірақ бұл модель 1931 жылы жасалған және ескірген. Кеңес Одағы 1930 жылдарды толығымен шетелдік конструкциялар негізінде жасалған танктердің үлкен паркімен аяқтады, бірақ 1941 жылға дейін соғыстың бағытын өзгертетін бірнеше маңызды танктерді жасады. 1941 жылы кеңестік танк күштерінің басты мәселесі – көлік құралдарының техникалық сапасы емес, техникалық қызмет көрсетудің нашарлығы, дайындық деңгейінің төмендігі және офицерлер құрамының тазалау салдарынан командалық жағдайдың нашарлауы болды. 1940 жылы Қызыл Армия өзінің командалық құрылымы мен танк күштері орындай алмайтын озық жауынгерлік доктринаны қабылдады. 1940–1941 жылдары бірнеше жақсы үлгілер өндіріске түсті. Соғысқа дейін Қызыл Армия екі байланысты жобаны іске қосты: механикаландырылған күштерді қайта ұйымдастыру және оларды Испания азамат соғысы, Халхин-Гол шайқасы және Қысқы соғыстан алынған тәжірибелерді ескере отырып, заманауи конструкциялармен жабдықтау. Олардың кейбіреулері басқа елдердің үлгілерін көшіріп жасалған. Ең маңыздысы – бастапқыда BT сериясын алмастыру үшін жобаланған Т-34. Оның ауыр бронясы және 76,2 мм-лік екі мақсатты зеңбірегі оны Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші жартысындағы ең жақсы орта танктердің біріне айналдырды. Т-34 көптеген басқа кеңестік танктердің рөлін атқарды. Т-34 шассисі соғыстан кейін де оны пайдалануға мүмкіндік берді, себебі оны ауыр қарулармен, жаңа мұнаралармен және басқа да өзгерістермен жаңартуға болады. Тағы бір маңызды конструкция – КВ-1 танкісі. Бұл танк Т-34 сияқты 76,2 мм-лік зеңбірекпен және Харьковтың V-2 модельді дизельді қозғалтқышымен жабдықталған. КВ танктері торсионды аспамен және Т-34 танкілеріне қарағанда әлдеқайда ауыр бронямен жабдықталған. КВ баяу болды және ол қарсы шабуылға арналған. КВ-2 тікелей қолдау көрсету нұсқасы гаубицамен қаруланды. КВ сериясы 1943 жылға дейін негізгі кеңестік ауыр танкісі болды, содан кейін өндіріс тоқтатылып, аман қалған көліктердің көпшілігі жойылды. 1944 жылдың басында КВ-нің мұрагері – IS-2 шығарылды. Ол қалың бронямен және жақсы жылдамдықпен қаруланды. 1941 жылы жаңа жаяу әскерге қолдау көрсету танкісі – Т-50 енгізілді. Ол Т-26 танкісін алмастыруға арналған, 45 мм-лік зеңбірекпен, торсионды аспамен және өз класындағы басқа танктерге қарағанда қалың бронямен жабдықталған. Бірақ жаңа қозғалтқыштың өндірістік мәселелері 70-тен аз дана шығарылғаннан кейін оны тоқтатуға әкелді. Жеңіл барлау ролін Т-40 және арзан, қос кемелі Т-60 атқарды. Германияның КСРО-ға басып кірген кезде кеңестік танк күштерінің басым бөлігі Т-26 және BT танктерінен құралды. Бірнеше Т-40-тар, сондай-ақ механикалық жағынан сенімді емес 1363 ерте үлгідегі Т-34 және 677 КВ сериялы танктері де пайда болды. Т-34-тің алғашқы үлгілерінің көп шығынына себеп – үйлестірудің жетіспеушілігі, жабдықтаудың жетіспеушілігі, нашар дайындық, техникалық ақаулар және Қызыл Армияның соғысқа дайындығының жалпы жетіспеушілігі болды. Т-34 танкісінің тағы бір қиындығы – оның экипажы төрт адамнан тұрған, ал танк командирі екі рет оқшы ретінде жұмыс істеуге мәжбүр болды. Француз танктерінің командирлерінен айырмашылығы, ол жүк тиеуден босатылғанымен, ол танк командирінің майданның жағдайын бақылау қабілетін шектеді, бұл неміс броньдарына тактикалық артықшылық берді. 1941 жылы көптеген Т-60-тар пайда бола бастады, 1942 жылы ұқсас Т-70-пен күшейтілді. Екі жеңіл танктың да торсионды аспасы, жеңіл бронясы және кішкентай қозғалтқыштары болды. Олардың қарапайым конструкциясы оларды өндірісте ұзақ уақыт сақтауға мүмкіндік берді, бірақ олардың жауынгерлік қасиеттері шектеулі болды. Т-60 тек 20 мм-лік зеңбірекпен, ал Т-70 45 мм-лік зеңбірекпен қаруланды. Сонымен қатар, екеуінің де бір адамдық мұнаралары болды, бұл оларды тиімді басқаруды қиын етті. Т-70 кейінірек SU-76 өзі жүретін артиллерия құралының негізі болды. 1942 жылдың қазанына қарай, кеңестік танктер әлемдегі ең жақсы танктердің бірі деп есептелді, тіпті Life журналы «Бүгінгі күні әлемдегі ең жақсы танктер, бәлкім, орыс танктері» деп жазды. Т-34 оның енгізілген кездегі барлық неміс танктерінен жоғары болды. Өзінің сәттілігінің арқасында, оның өндірісінің шыңында IS-2 танктерінен басқа барлық танктерді тоқтатып, барлық қолданылатын ресурстарды осы танкке жұмсады. Т-34 немістерді Panther және Tiger I сияқты жаңа, ауыр конструкцияларды қабылдауға мәжбүр етті, бұл кеңестік, американдық және британдық танк күштерін өз танктерін одан әрі жаңартуға мәжбүр етті. Соғыстың соңына қарай немістердің жаңа танктерді жасауға бейімділігі, ескі үлгілерді жаңартудың орнына, неміс танк құрамаларының танктерінің санын азайтты және Қызыл Армияға Шығыс майданында бастаманы алуға көмектесті. Соғыстың кейінгі кезеңдерінде жеңіл танктердің ролін АҚШ, Ұлыбритания және Канададан келген көмекпен, соның ішінде M3 жеңіл танктері мен Valentine танктері толтырды. Айырықша жағдай, Т-34 жылдамдығы, оны барлауға арналған көптеген жеңіл танктерден асып түсті, бұл кеңестік жеңіл танк өндірісін азайтты. Неміс танктерінің жақсартылуына қарсы тұру үшін кеңестіктер 1943 жылы Т-34-ті жаңартып, Т-34-85-ті жасады. Бұл модельде үлкен мұнара болды, онда 85 мм-лік зеңбірек орнатылды және 3 адамға арналған кеңірек мұнара болды, бұл танк командиріне майданның жағдайын толық бақылауға мүмкіндік берді. Кеңестіктер 122 мм-лік зеңбірекпен қаруланған IS-2 ауыр танкін де енгізді, ол КВ танкісінен ауыррақ болғанымен, салмағы бірдей болды. Оның бронясының көп бөлігі танк алдына орналасқан, онда оның көп бөлігі тиеді деп күтілді. IS-3 нұсқасы 1945 жылдың ортасында шығарылды және одан да ағымдағы сыртқы түрі мен үлкен, иілген мұнарасы болды. Таңқаларлық жағдай, IS-3 бронясы қалың болғанымен, IS-2-ден сәл жеңіл болды, 50 тоннан аспады (Tiger II-нің 68 тонымен салыстырғанда). IS-3-тің броня дизайны соғыстан кейінгі танк конструкциясына үлкен әсер етті, кеңестік Т-55 және Т-62 серияларында, АҚШ-тың M48 Patton және Батыс Германияның Leopard 1 танктерінде көрінді. Кеңес танк өндірісі АҚШ-тан басқа барлық елдерден басып өтті. Кеңес осыны бірнеше конструкцияларды стандарттау арқылы жеткізді, әдетте ұсақ сапалық жақсартулардан бас тартып, жаңартулар маңызды жақсартуларға әкелген жағдайда ғана конструкцияларды өзгертіп отырды. Кеңес танктерінде Т-28В-тен бастап мұнара мен зеңбіректі стабилизациясы болды, ол 1938 жылға дейін қарапайым формада болды.

Доктрина

1915 жылдан бастап Ұлыбритания танктарды дамытудағы әлемдік үрдістің бастаушысы болды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғысқа жақындағанда көшбасшылық позициясын жоғалтты. Корольдік теңіз күштеріне басымдық беру үшін армияға бөлген қаражаттың шектелуі және соғысқа дейінгі жылдары Корольдік әуе күштерінің үлкен кеңеюі, сондай-ақ әлі де Империяны қорғау операцияларына экспедициялық күш ретінде ұйымдастырылған британдық армия, соғысқа сол кездегі ықпалды теоретиктері, мысалы, Дж. Ф. К. Фуллер және Б. Х. Лиддел Харт қолдаған соғыс түріне дайын емес күйде кірді. Британдық армия танктердің екі түрін жасады – "жаяу әскері танктері", олар жақсы өтімділікке және мықты броняға ие болғанмен, баяу болды. Бұл баяулық кемшілік деп есептелмеді, себебі олар жаудың бекіністеріне немесе қалалық соғыстарда жаяу әскерінің шабуылын қолдауға арналған, онда адамнан жылдам болу қажеттігі болмады. Екінші түрі – "крейсерлік танктер", олар тәуелсіз маневрлеу, жылдам шабуылдар мен флангалық шабуылдар үшін көзделген. Алғашқы крейсерлік танктер өнімділігін арттыру үшін бронясының салмағын құрбан етті. Сенімділік маңызды мәселе болды, әсіресе Солтүстік Африканың қиын жағдайларында және Оңтүстік Еуропаның таулы аймақтарында, онда A10 және A13 үлгілері көбінесе бұзылған тізбектермен және қозғалтқыштардың қызып кетуімен азапталды. Британдық танк экипаждары қозғалыста атуға оқытылды, ал қарулар оптималды тепе-теңдік үшін орнатылды, соның арқасында мерген тік бұрышты өз денесімен реттеуге мүмкіндік алды, арнайы механизмді пайдаланудың қажеті болмады. Бұл мұнара ішіндегі кеңістікті азайтты. Ертедегі крейсерлік және жаяу әскері танктері Ordnance QF 2 фунттық (40 мм) танкіге қарсы зеңбіректі орнатып, сол кездегі неміс 3.7 см KwK 36 зеңбірегімен салыстырылатын және сол кездегі танктерге қарсы тиімді болғанмен, соғыс барысында артта қалды. Франциядағы жеңілістер мен Атлант мұхиты шайқасынан туған өндіріс тапшылығы британдықтарды Ordnance QF 6 фунттық (57 мм) танкіге қарсы зеңбіректі 1942 жылға дейін енгізуді кейінге шегерді. 2 фунттық зеңбірекке арналған жеткілікті жарылғыш снарядтың болмауы және Африка корпусындағы 5 см KwK 38 танкіге қарсы зеңбіректердің санының артуы 1941 жылдың соңы мен 1942 жылдың басында Ливиядағы неміс армиясына үлкен артықшылық берді. Бұл 1942 жылдың соңында жақсара бастады, бірақ Вермахт 1944 жылдың соңына дейін танктар мен танкіге қарсы зеңбіректерді дамыту және өндіруде 12-18 айға жетекшілік ете берді. Ұлыбритания 1944 жылы 5000 танк өндірді.

Өнер көрсету

A9 Cruiser Mk I француз, грек және Солтүстік Африка кампанияларында тиімді танк болды. 2 фунттық зеңбірек Германия мен АҚШ-тың 37 мм-лік қаруларынан жақсы болды және Солтүстік Африка кампаниясында кездескен танктерге қарсы тиімді болды. Дегенмен, бронясының жұқа болуы A9 танкісін көптеген заманауи танкқа қарсы қаруларға осал етті, ал конструкциясы тез арада A10 Cruiser Mark II-ге ұласты. A10-ның бірнешесі Екінші дүниежүзілік соғыстың басында Францияға жіберілген Британдық экспедициялық корпусының (BEF) құрамына кірді. A10-ның жолдан тыс өту қабілеті тар және оңай сындырылатын тізбектеріне байланысты нашар деп бағаланды, бірақ Динамо операциясынан (1940 жылдың мамыр айының соңында Дюнкерктен BEF-тің эвакуациясы) кейін материалдық шығындар оларды жедел түрде майданнан шығаруға мүмкіндік бермеді, сондықтан олар Солтүстік Африкада шағын топтарда соғысқа қатысты, онда шөл жағдайындағы сенімділігі мен аспаның жұмыс істеуі жоғары бағаланды. 60 тозған данасы 3-ші Корольдік танк полкімен Грекияға да жеткізілді. Олар неміс танктеріне қарсы жақсы өнер көрсетсе де, 90%-дан астамы жаудың әрекеттеріне қарағанда механикалық бұзылуларға байланысты жоғалды (көбінесе тізбектердің жұлынуынан). Соғыс басталғанда британдықтар американдық конструктор Дж. Уолтер Кристидің аспасы мен жүріс бөліктерін пайдаланып, жаңа, жылдам Cruiser танкін – A13-ті өндіріске енгізді. Бұл жаңа аспа жылдам және маневрлі конструкцияны қамтамасыз етті, ол Mk IV (A13 Mk II) сияқты Cruiser танктерінің жылдам дамуының негізі болды. Жеңіл танк M2 сериясы соғысқа дейінгі АҚШ-тың ең маңызды танктерінің бірі болды. Бұл жеңіл танктер механикалық тұрғыдан өте сенімді және жақсы қозғалмалылыққа ие болды. Алайда, олардың биік силуэті және нашар бронясы болды. Гуадалканал шайқасында олардың тек бірнешесі қолданылды. Олардың маңыздылығы олардың әлдеқайда сәтті жеңіл танк M3 (британ қызметінде «Стюарт» деп аталды) сериясының 1941 жылдан бастап дамуына негіз болды. M3 жеңіл танк M2 жеңіл танкін жақсарту болды, оған ауыр броня және 37 мм-лік зеңбірек қосылды. M3A1 нұсқасынан бұл зеңбірек гиростабилизацияланды. 1940 жылы өндіріске енгізілген жаңа орта танк – M2 орта танк сериясы болды. Бұл конструкциясы нашар, бронясы жұқа, силуэті биік, 37 мм-лік негізгі зеңбірегі және жеті пулеметі бар танк болды. 1940 жылдан бастап жаңа танк конструкциялары дайындалды. Франция шайқасы орта танктердің маңыздылығын көрсетті. Британ армиясы АҚШ-тан британдық конструкцияларды өндіруді сұрады, бірақ АҚШ бас тартты, оның орнына АҚШ конструкцияларын құрастыратын АҚШ зауыттарының өнімдерін бөлісуді ұсынды. АҚШ армиясы 75 мм-лік зеңбірегі бар орта танк қажет етті және аралық нұсқа ретінде M3 орта танкын жасады. M3 орта танк 75 мм-лік зеңбіректі тез арада майданға енгізуге арналған, толық айналатын мұнарадағы 75 мм-лік зеңбірегі бар танк жобасы аяқталғанша күтіп тұруды көздеді. Британдықтар бұл конструкцияны қабылдамады, тек АҚШ оларға бұл ғана бар екенін айтқаннан кейін ғана қабылдады. Британдықтар кейіннен M3 орта танкін өздері үшін «Ли» деп, ал кейбіреулерін өз талаптарына сәйкес «Грант» деп өзгертіп пайдаланды (мысалы, радио орнату үшін мұнараның артқы жағына ілмек қосты). 1942 жылдың ақпан айына қарай американдық азаматтық автомобиль зауыттары тек қару-жарақ және әскери көліктерді ғана өндірді. General Motors және Chrysler сияқты автомобиль өндірушілер танктерді жылдам құрастыру үшін жаппай өндіріс тәжірибесін пайдаланды. Ел 1942 жылдың бірінші жартысында 1941 жылдың барлық кезеңінде жасалғандай көп танк өндірді, оның 1500 данасы 1942 жылдың мамыр айында ғана құрастырылды. Американдық өндіріс тек өз күштерін жарақтандырып қана қоймай, Ленд-Лизи арқылы еркін француз (1942 жылдан кейін) және қытай армияларының барлық танк қажеттіліктерін де қамтамасыз етті. 1944 жылға қарай британдық бөлімдердің көпшілігі АҚШ-та жасалған танктермен жабдықталды. Соңында АҚШ КСРО-ға 8000-нан астам танк жеткізді, оның жартысы M4 «Шерман» болды. Кеңес Одағы сияқты, АҚШ та бірнеше жақсы негізгі конструкцияларды таңдап, оларды стандарттады. Танк конструкциялау және өндіріс тәжірибесінің жетіспеушілігіне қарамастан, АҚШ конструкцияларының сапасы жоғары болды. Соғысқа қатысқан алғашқы американдық танк – M3 жеңіл танк болды. Олар көптеген жағынан кемшіліктері бар еді, бірақ M3 Light («Стюарт») және M3 Medium («Ли» немесе «Грант») Батыс Одақтастарына қол жетімді ең жақсы танктер болды және бронялық қорғаныс және атыс қуаты жағынан көптеген неміс әріптестерінен басым болды. Жеңіл танк M3 шөлдегі британдық крейсерлік танктер сияқты 2 фунттық (40 мм) зеңбірекпен қаруланды, бірақ механикалық тұрғыдан әлдеқайда сенімді болды. Оның 37 мм-лік негізгі зеңбірегі неміс танктерінің негізгі зеңбіректерінен күшті болды. Британдықтар M3 жеңіл танкын «Стюарт» деп атады; лақап аты «Хэни» болды. M3 және оның жақсартылған нұсқасы, M5 жеңіл танк сериясы, соғыс бойы қолданыста болды. 1943 жылға қарай оның 37 мм-лік зеңбірегі ескірген, бірақ жақсырақ ауыстыру болған жоқ. 1943 жылы 57 мм-лік зеңбірекпен және жақсы бронямен жабдықталған M7 жеңіл танк конструкциясы ұсынылды, бірақ бұл конструкция өндіріске енгізілген жоқ. 1942 жылдың жазында M3 «Ли» орта танкының пайда болуы британдықтарға олар күткеннен гөрі көп орта танктарды жеткізді. Дұрыс емес конструкцияланғанымен, биік силуэтіне қарамастан, ол көптеп өндірілді және танктерге емес, жаяу әскер және артиллериялық позициялар сияқты нысаналарға қарсы тиімді болды. M3 орта танктың маңызды кемшілігі – 75 мм-лік негізгі зеңбірегінің корпуста орналасқандығы, бұл оған қорғанға жасырынып, зеңбірегін қолдануға мүмкіндік бермеді. Онда толық айналатын мұнарасымен 37 мм-лік зеңбірек те болды, бірақ мұнара мен корпустағы зеңбірек оған өте биік силуэт берді. АҚШ-тың 1-ші брондалған дивизиясы да Африкада M3 орта танкын қолданды. Бұл уақытша шешім болды, маңызды конструкция болған жоқ. Американдық және британдық қызметте M3 орта танк Солтүстік Африка кампаниясының соңында қолданыстан шығарылды. Ол біраз уақытқа дейін Қызыл Армияда, сондай-ақ Тынық мұхитындағы бір кампанияда қолданылды. Қызыл Армия сарбаздары оны «жеті бауырластың қабірі» деп атады, онда жеті адамнан тұратын экипажға сілтеме жасады. Соғыстың ең маңызды американдық конструкциясы – M4 орта танк, британдық қызметте «Шерман» деп аталды. M4 орта танк Екінші дүниежүзілік соғыста екінші орын алған танк болды және американдық Ленд-Лизи бағдарламасының арқасында барлық одақтас күштері қолданды (шамамен 40 000 M4 орта танк соғыс кезінде өндірілді). M4 американдық, британдық, канадтық, француздық, поляк және қытай бөлімшелерінің негізгі танктері болды. M4 1942 жылы қызметке түскен кезде неміс орта танктерімен – Panzer III және Panzer IV-пен теңестірілді. Қызыл Армияға шамамен 4000 M4 жеткізілді. M4 сенімді және күтуге оңай болғанымен, Италия мен Солтүстік Еуропада неміс орта танктерінің (Panzer IV және түрлі неміс өзі жүретін артиллериялық қондырғылары) жаңартылған және бронясы күшейтілген нұсқаларымен кездескен кезде ол қару жағынан артта қалды, ал 1943 жылдың соңына қарай неміс Panther және Tiger I танктерінің пайда болуы олардың қашықтығы, дәлдігі және броняны тесіп өту қабілетімен одан да қауіпті болды. Шерманның бензин отынынан жарылысқа ұшырауы жиі кездесетін болса да, бұл дұрыс емес (совет танктерінен басқа барлық танктерде бензин қолданылды). Шерманның оқ-дәрілерін сақтау нашар болды. Проблеманы шешу үшін дәнекерленген қосымша броня және су қапшақтары қосылды. 1945 жылғы АҚШ армиясының зерттеуі ескі құрғақ сақтау жүйесіндегі 60–80% және ылғалды сақтау жүйесіндегі 10–15% «Шерман» танктері тесілгенде өртке шалығанын көрсетті. «Шерман» немістерден «Томмикукер» сияқты жағымсыз лақап аттар алды, олар британдық сарбаздарды «Томмилер» деп атады. Техникалық тұрғыдан алғанда, M4 конструкциясы 75 мм және 76 мм-лік зеңбіректерді қабылдауға қабілетті болды...

Франция

Соғыс басталған кезде Франция әлемдегі ең ірі танк күштерінің біріне ие болды, бұл күштер Кеңес, британдық және неміс әскерлерімен бірге болды. Британдықтар мен кеңестіктер сияқты, француздықтар да екі кластағы танкты пайдаланды: кавалериялық және жаяу әскерлік танктер. Француздар қорғаныс соғысын жоспарлағандықтан, танктарды да соған сәйкес жасады. Олардың жаяу әскерлік танктері ауыр броняланған болды. Бірақ, жалпы алғанда, олар салыстырмалы түрде баяу болды, және әскерлерін басқару тұрғысынан француздықтар кемістікке тап болды, ал неміс әскерлері олардан озып кетті. Француздар шабуылға шыққанда, олардың танктері өте тиімді болуы мүмкін еді. 16 мамырда Франция шайқасы барысында бір Char B1 ауыр танкі, Eure, Стондaда тықсырған он үш неміс танкін, барлығы Panzer III және Panzer IV танктерін, бірнеше минуттың ішінде шабуылдап жойды. Танк 140 рет оққа түскенінше аман-есен қайтып келді (осы оқиға неміс құжаттарында расталмаған, экипаж мүшелерінің мәлімдемелеріне негізделген). Хайнц Гудериан өзінің "Panzer Leader" кітабында Юнивилльдің оңтүстігіндегі танк шайқасы туралы былай деп жазды: "Танк шайқасы жүріп жатқанда, мен қолға түскен танкіге қарсы зениттік пулеметпен Char B танкін жоюға тырыстым; мен оған атқан барлық снарядтар оның қалың бронясынан зиянсыз секіріп кетті. Біздің 37 мм және 20 мм пулеметтеріміз де осы қарсыласқа қарсы тиімді болған жоқ. Нәтижесінде, біз өте ауыр шығынға ұшырадық". Германияның шабуылы кезінде Франция мен оның колонияларындағы танктердің жалпы саны шамамен 5800-ден аспады. Францияның бос аймағындағы келісімнен кейін 225 GMC жүк көліктері жасырын түрде бронеттік машиналарға айналдырылды. 1942 жылы Франция толығымен басып алынғанда, осы құпия жасырын орындар немістерге жарияланды.

Германия

Германияның бронетанктік күштері соғыстың басында техникалық жағынан айтарлықтай әсер қалдырмады. Жоғарыда айтылғандай, олардың жетілдірілген біріктірілген қару-жарақ тактикасы және теңдесі жоқ басқару және байланыс қабілеті неміс механикаландырылған күштеріне майданда артықшылық берді. Соғысқа дейінгі жоспарлар екі негізгі танкты көздеді: негізгі танк – Panzer III орта танкы, ал оған гаубицамен қаруланған Panzer IV танктерінің шағын саны көмектесетін еді. Алайда, Польшаға басып кірген кезде, осы үлгілердің небары жүздегені ғана қол жетімді болды. Осының салдарынан Польша мен Францияға жасалған шабуылдар негізінен қабілеті төмен Panzer I және Panzer II жеңіл танктерімен (сәйкесінше пулеметтермен және 20 мм автокөліктік зеңбірекпен қаруланған) және чехословакиялық жеңіл танктермен (Panzer 35(t) және Panzer 38(t), екеуі де 37 мм зеңбірекпен қаруланған) жүзеге асырылды. Тіпті 1941 жылы Panzer III өндірісі мыңға жуық танкты құрады, бұл немістерді Panzer III-тің орнына чех танктерін пайдалануға мәжбүр етті. Соғыс барысында ауыр танктардың өндірісі артты. Panzer III басқа танктермен күресу үшін арналған; бастапқы жобалау кезеңінде 50 мм (2 дюйм) зеңбірек қарастырылған. Алайда, сол кездегі жаяу әскер 37 мм (1,46 дюйм) PaK 36 зеңбірегімен жабдықталған еді және стандарттау үшін танктер де осы қарумен жабдықталуы керек деп ойланды. Келісім ретінде, мұнара сақинасы болашақта жаңарту қажет болған жағдайда 50 мм (2 дюйм) зеңбірік орнатуға жететіндей етіп жасалды. Осы бір шешім Panzer III-тің неміс армиясында ұзақ қызмет етуін қамтамасыз етті. Panzer IV пехотаға немесе басқа танктерге қолдау көрсетуге арналған зеңбірік тасуға арналған, ал бастапқыда 75 мм қысқа гаубицамен қаруланды, одан жарылғыш-фрагменттік снарядтар атылатын. 1941 жылы айына орташа есеппен 39 Panzer IV танк моделі жасалды, ал 1942 жылы 83, 1943 жылы 252, ал 1944 жылы 300-ге дейін өсті. Барбаросса операциясы кезінде советтік Т-34 танкысы Panzer III және IV танктерінен басым екені анықталды. Оның жақсы еңісті бронясы неміс қаруларының көпшілігіне төтеп бере алды, ал 76,2 мм зеңбірегі мен бронебойғыш снарядтары неміс танктерінің бронясын тесіп өте алды. Бұл немістерді қазіргі үлгілерін жақсартуға мәжбүр етті. Panzer III, негізгі орта танк ретінде қарастырылған, ұзын, жоғары жылдамдықты 50 мм зеңбірікке жаңартылды. Осылайша, бастапқыда қолдау танкы ретінде қарастырылған Panzer IV, T-34-ке қарсы 75 мм ұзын, жоғары жылдамдықты зеңбірікпен қаруланған, шын мәнінде негізгі орта танкқа айналды; Panzer III, кішкентай мұнара сақинасы бар, 50 мм-ден үлкен зеңбірік орната алмады, бұл одақтас танктерге қарсы жеткіліксіз болды. Немістер жаңа, ауыр танктарды әзірлеуге кірісті. Бұл Panzer V Panther-ді қамтыды, ол жаңа негізгі неміс орта танкы болуы тиіс еді, оның бронясы T-34-ке ұқсас. Panther танкысы әртүрлі талаптардың келісімі болды. Tiger I танкысымен бірдей қозғалтқышпен жұмыс істесе де, оның алдыңғы бронясы, жақсы қару-жарақпен енуі, жалпы алғанда жеңіл және жылдам болды және Tiger-лерге қарағанда қиыр жерлерді жақсырақ жеңе алды. Оның әлсіз жағы – нашар жақтанғы бронясы болды; Panther ашық жерде және алыс қашықтықтан атуда өте тиімді екенін дәлелдеді, бірақ жақын аралықтағы шайқаста немесе бүйірден шабуыл жасағанда осал болып көрінді. Сонымен қатар, немістер жаңа ауыр танктарды да әзірледі. Біріншісі – "Tiger", ол алғашқы рет қолданылғанда атыс күші және бронясы жағынан барлық қарсыластарынан басып өтті. Henschel және Porsche компаниялары Tiger танкысы үшін жоба ұсынды, ал Henschel жобасы таңдалды. Одан да ауыр Tiger II (Одақтас әскерлері "Tiger King" деп атады) соғыстың соңында Tiger I-ді толықтырды. Оның қуатты зеңбірегі – және Tiger I-ден айырмашылығы, өте ауыр еңісті бронясы – оны бір-бірге шайқаста барлық одақтас және совет танктерінен жоғары етті, бірақ нашар жылдамдық, қозғалыс және сенімділік оның қолданылуын шектеді. Panzer VII Löwe супер ауыр танкына жоспар жасалды, бірақ ол жобалау кезеңінде әлі де ауыр Panzer VIII Maus пайдасына тоқтатылды, оның тек екі аяқталмаған прототипі жасалды. Panzer IX және Panzer X – тек үгіт-насихат мақсатында пайдаланылған суреттер.

Италия

1930 жылдары итальян армиясы негізінен L3 сериясының танкеттерімен жабдықталды, бұл машиналар пулеметтермен қаруланған және 1940 жылға дейін Италияның негізгі бронетехникалық күшін құрады. Италия 1940 жылы Fiat M11/39 танкісінен бастап, 37 мм калибрлі негізгі қаруы бар ауыр танктерді өндіруді бастады. Бұл танк және оның М13/40, М14/41 және М15/42 (барлығы 47 мм калибрлі негізгі қаруы бар) түрлері, жауынгерлік қабілеттері жағынан советтік Т-26 сияқты жеңіл танктермен салыстыруға болатын. 75 мм калибрлі негізгі қаруы бар P40 танк жобаланды, бірақ итальяндық әскерлерде пайдаланылмады, себебі ол одақтастармен Кассибильдегі келісімге қол жеткізген кезде дайын болды. Содан кейін немістер өндірісті өз қолына алып, шамамен жүздей данасын қолданды. Тағы бір танк – Fiat M16/43, британдық крейсерлік танктермен шайқасуға арналған, бірақ 1943 жылдың мамырында Солтүстік Африкадан әскерлер шығарылғаннан кейін жұмыстары тоқтатылды. Fiat Ansaldo M11/39 орта танкі 1940 жылдан бастап Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы кезеңінде қолданылды. M11/39 «өтімді танк» (Carro di Rottura) ретінде әзірленді. Оның орнына грек және Солтүстік Африка кампанияларында қолданылған Fiat Ansaldo M13/40 орта танкісі келді. M13/40 шығыс майданында қолданылмады; ондағы итальяндық әскерлер тек Fiat L6/40 және Semovente 47/32 танк жойғыштарымен жабдықталған. Оның қару-жарағы 1940-1941 жылдары жеткілікті болды, бірақ одақтас немесе неміс танктерінің және танкке қарсы қаруларының артуына сай келмеді; қозғалтқышы нашар қуатты және сенімсіз болды, бұл жағдай қатал шөлдік климат пен экипаждардың жеткіліксіз дайындығымен күшейді. 1942 жылдан бастап итальян армиясы M13/40 сериясының оттық күшінің жеткіліксіздігін мойындады және жаудың орта танктерін жоюға қабілетті Semovente 75/18 өзі жүретін артиллериялық қондырғысын бронетанкілік бөлімшелерде танктермен бірге қолданды. Сериядағы келесі танк – Fiat M14/41, M13/40-тың сәл жақсартылған нұсқасы, қуатты дизельдік қозғалтқышпен жабдықталған. Бұл танк Солтүстік Африка кампаниясында да қолданылды. Италия әскерлері Солтүстік Африкадан шығарылғаннан кейін M14/41 сирек кездесе бастады. Бірнеше тұтқынға алынған M11, M13 және M14 танктерін британдық және австралиялық әскерлер 1941 жылы одақтас танктерінің тапшылығын толықтыру үшін пайдаланды. Келесі модель – M15/42, 15 тонналық танк, алғаш рет 1943 жылдың қаңтарында құрастырылды. 1943 жылдың қыркүйегіндегі итальяндық келісімге дейін 90 данасы жасалды және осы оқиғаға байланысты 132-ші броньды дивизияның Римдегі немістерге қарсы шайқасында қолданылды. Содан кейін олар немістерге тәркіленді, олар тағы 28 M15/42 танкісін құрастырды. Ол қуатты қозғалтқышпен және шөлдің қатал жағдайларына төтеп беруге арналған ауа сүзгілерімен, сондай-ақ 47 мм калибрлі қарудың жақсартылған нұсқасымен жабдықталған; алайда, өндіріске енгізілген кезде ол ескірген болатын.

Италиялық танктардың сыныптамасы

Италия 1938 жылы жаңа танк жіктеу жүйесін енгізді. Танкілер алдымен әріптермен белгіленді (жеңіл танк үшін L, орташа танк үшін M, ал ауыр танк үшін P), содан кейін тоннадағы салмағы, екі нүктемен бөлінген соң, танк қабылданып қызметке кірген жылы көрсетілді. Жеңіл, орташа және ауыр танк кластары басқа елдердегілерден шамалы өзгеше болды. Сондықтан, итальяндықтардың 26 тонна салмағымен "ауыр" деп белгілеген P26/40 танкы, салмағы бойынша 30 тонна салмағы бар орташа M4 "Шерман" танкысына жақын болды. Итальяндықтар пулеметпен қаруланған L3/35 танкысын "жеңіл танк" деп атады, бірақ оны көбінесе танкет дейді.

Жапония

АҚШ армиясы сияқты (бірінші дүниежүзілік соғыста француз және британдық танкілерді пайдаланған), Жапон императорлық армиясының (IJA) бірінші дүниежүзілік соғыста өз танкілері болмады, сондықтан ол бірінші дүниежүзілік соғыста және соғыс аяқталғаннан кейін бағалау үшін шетелдік танкілерді сатып алудан бастады. Көптеген басқа елдер сияқты, жапондықтар да танкті қабылдамады, өйткені оларда ат әскері дәстүрі болмады. Кавалерия таулы аймақтарда барлау үшін пайдаланылды, ал бастапқыда, басқа да әскерлердің көпшілігі сияқты, алғашқы жобалар танктің жаяу әскерді қолдау рөлімен шектелді. Өздерінің танкілерін жасау бірнеше қиындықтарға тап болды, өйткені Жапонияның басымдығы теңіз сатып алуларына бағытталды, сондықтан танк болат өндірісі төмен деңгейде болды. Алайда, олар 1920 жылдардың ортасында танктарды жобалауды бастады. Еуропалық жобалардан шабыт алған жапондық танк бағдарламасы екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Қытайдағы және совет-жапон шекаралық қақтығыстарына көмектескен танктерді жобалап, әзірледі. Олар көптеген жаңалықтарды енгізді, соның ішінде қоңыраулы кранкпен ілулі жүйе, амфибиялық танктердің ізашарлары ретінде және сол кездегі бензиндік танк қозғалтқыштарына қарағанда отқа түсу мүмкіндігі аз дизельдік қозғалтқыштарды пайдалану. Жапондық генералдар Қытайға қарсы қолданылған танкілерді бағалауда қателік жасады, өйткені бұл ел армиясында тек үш танк батальоны және аз ғана танкіге қарсы қарулар болды. 1937 жылы Жапония 8 полкке 1060 танкті бөлді, олардың көпшілігі жаяу әскерді қолдау үшін жасақталған. Бірақ бұл назар IJA-ны басқа танктерді жеңе алатын танксыз қалдырды, бұл кемшілік Халкин-Гол шайқасында, 1939 жылы Моңғолия шекарасында Кеңес Одағынан шешуші жеңіліс тапқанда қатты сезілді. Бұл кейінірек одақтастардың жаңа буыны танкілеріне тап болған кезде өлімге әкелді, өйткені жапондық модельдердің басым көпшілігі жеңіл броньдалған және қатты қаруланбаған еді. 1920 жылдары темірді бірінші кезекте әскери-теңіз және әуе күштеріне беру кезінде Жапон армиясы танкілер үшін қалған материалдарды қайтадан пайдалануға тырысты. Осылайша 1930 жылдардағы машиналар жаппай өндірілді, ал Халкин-Голдың ескертуі тым баяу танылды. 1940 жылы олардың танкілері әлемдегі бесінші орында тұрды, КСРО, Франция, Ұлыбритания және Германиядан кейін, бірақ орта және ауыр танкілерден артта қалды. Алайда 1941 жылдың желтоқсанынан кейін, АҚШ-тың қақтығысқа кіруімен, әскери кемелер мен ұшақтарға басымдық беріле берді, олар теңіз соғысына көбірек ықпал ететін қару-жарақтар болды; Тынық мұхит арқылы шабуылдау және империяны американдықтардың алға басуынан қорғау. Жапон армиясы Тынық мұхит теңізіндегі соғыс майданында танктерді кеңінен қолданғанмен, одақтас күштердің қарсы алған танктері негізінен ескі үлгілер, мысалы, 95 типті Ха Го жеңіл танкі және 97 типті Чи Ха орташа танкі болды. Соғыс жүріп жатқанда жапондықтар одақтастардың танкілеріне қарсы танкілер мен өздігінен жүретін қаруларды жасады. Бұлардың ішінде өздігінен жүретін артиллерия ретінде жасалған 75 мм-лік пушкасы бар 1 типті Ho Ni I танк жойғышы және жақын отынмен қамтамасыз ету рөлі үшін 2 типті Ho I жаяу әскерін қолдау танкісі бар. Бұл танк полкілер 97 типті жауынгерлік танктарға қарсы қосымша отын қуатымен қамтамасыз етілді. Алайда олардың саны шектеулі болды. Жапондықтардың ең заманауи танкілері, мысалы, 3-ші типті Chi Nu орта танкісі материал мен өндіріс тапшылығынан кейінге қалды. Олар фабрикалардан шыға бастағаннан кейін де, оларды материкті басып алудан қорғау үшін ұстауға шақыратын ілім болды. 1931-1945 жылдар аралығында Жапония 6450 танк шығарды. Олардың жартысын (3300) Mitsubishi компаниясы жасады. 1940-1945 жылдар аралығында өндірілген танктердің жалпы саны 4424-ті құрайды, яғни Италиямен салыстырмалы жылдық орташа көрсеткіш. Жапония сияқты ірі және индустриалды ел үшін бұл өте қарапайым көрсеткіш. Алайда, 1944-1945 жылдардан бұрын теңіз флоты мен әуе күштері болат бөлу мен құрылысқа басымдық берді. Бұл жағдай туған жеріне тікелей қауіп төнгенде өзгерді, бірақ тым кеш болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы жылдарында көптеген инновациялық қару-жарақ жобаларында сияқты, өндіріс аз саннан немесе прототип кезеңінен кейін материал жетіспеушілігіне және Жапонияның өнеркәсіптік инфрақұрылымының Достасқандардың Жапонияны бомбалауына байланысты жоғалуына байланысты алға бара алмады.

Румыния

Соғыс аралығы кезінде Румыния армиясын чехословакиялық және француздық одақтастарынан танктермен жарақтандырды. Бірақ Румыния сатып алған көліктер көптеген жағынан түпнұсқа чехословакиялық және француздық үлгілерінен өзгеше болды. Мысалы, Румынияда лицензия бойынша да шығарылған R 1, басқа AH IV түрлерімен салыстырғанда, қозғалтқышы мен бронясының қалыңдығы жағынан ерекшеленді. R 2 (румындық белгілемесі LT vz. 35) – цементтелген бронясы және мұнарасы мен корпусының артқы бөлігінің сыртқы түрінен өзгеше болатын R 2c модификациясын алды. Француздық Renault R35 танктері де сатып алынды – олардың жүріс бөлігі кейіннен күрт өзгертілді, нәтижесінде доңғалақтардың беріктігі он есе артты. 1941 жылы Румыния Остік державаларға қосылды, сол себепті оның танктері Шығыс майданында кеңес әскеріне қарсы күресті. Олар Одесса және Сталинград сияқты жерлерде қолданылды. Румынияның соғыс аралығында дамыған танк күштерінің советтік Т-34 және КВ-1 танктарына қарсы тиімділігі төмен екені дәлелденді; сынақтар барысында R 2 танкының 37 мм зеңбірегі Т-34 танкына зиян келтіре алмайтыны анықталды. Дегенмен, Румыния танк күштерін неміс үлгілерімен – Panzer III, Panzer IV және StuG III танктерімен күшейтті, олар румындық армияда тиісінше T 3, T 4 және TA деп аталды. Танкке қарсы күшін одан да арттыру үшін Румыния 1942 жылдың соңында өз танкке қарсы құралдарын өндіруге кірісті. Олардың ішінде Mareșal, TACAM T 60, TACAM R 2 және VDC R35 танктері болды, алғашқысы неміс Hetzer танкының дизайнына ұқсас болуына Вермахт шенеуніктері түрткі болды. Сондай-ақ, R 3 және кейінірек Т-34 сипаттамаларымен салыстырылатын орта танктарды жасауға әрекеттер жасалды; ешқайсысы ұсыныс кезеңінен өткені белгісіз. Басып алынған Т-34 танктеріне де күрделі өзгерістер енгізу ұсынылған (қараңыз).

Чехословакия

Судет дағдарысы кезінде Чехословакия армиясы 298 LT vz. 35, Škoda компаниясымен жобаланған, сондай-ақ 50 LT vz. 34, ČKD компаниясымен салынған жеңіл танктерді пайдаланды; 150 LT vz. 38 танктеріне тапсырыс берілді, бірақ неміс оккупациясына дейін ешқайсысы жеткізілмеді. LT 35 және LT 38 үлгілері Вермахтта қолданылатын Panzer I және Panzer II жеңіл танктерінен басым болғандықтан, немістер осы үлгілердің өндірісін қайта жаңартуға бұйрық берді. 1942 жылы өндіріс тоқтатылар алдында, Škoda зауытында Вермахт үшін тағы 136 LT 35 және барлығы 1414 LT 38 танктері өндірілді; бұл танктер Польша науқанында, Франция шайқасында және Совет майданында қолданысқа енді. 1942 жылға қарай, Чехияда жасалған танктер кеңестік Т-34 орта танктеріне және жаңа танкіге қарсы қаруларға қарсы осал болып көрінді, сондай-ақ LT 35 және LT 38 Ресейдің қатал қыс жағдайларына төтеп бере алмады, сондықтан олар 1942 жылы фронттан алынып, қалған бөлімдері жеңіл барлау роліне қайта бағытталды немесе Hetzer танк жойғыштары мен артиллерия тракторларына түрлендірілді.

Польша

Польша Германияның "блицкригіне" ең бірінші ұшырады, бірақ оның бронетанкілері өте жақсы болды. Ең маңыздысы – 7TP (siedmiotonowy Polski – "7 тонналық поляк") жеңіл танкы, ол неміс Panzer I және Panzer II танктерінен жақсы қаруланған. 7TP, советтік T-26 сияқты, поляктар сатып алып, жергілікті өндіріске лицензия алған британдық Vickers 6 ton (Mk. E) танкының жетілдірілген нұсқасы еді. 7TP-нің ерекшеліктері: жақсы, сенімді және қуатты дизельдік қозғалтқыш (бұл 7TP-ні әлемдегі алғашқы дизельдік танк етті), 37 мм танкке қарсы зеңбірек және сәл қалыңдатылған броня (алдыңғы бөлігі 17 мм, бұрынғы 13 мм орнына). 1935 жылдан соғыс басталғанға дейін шамамен 132 танк өндірілді. Бастапқы 7 тонналық прототиптен кейін салмағы артты, ал сериялық танктердің салмағы 9,9 тоннаны құрады. Британдық алдыңғы үлгісі сияқты, 7TP бастапқыда екі нұсқада жасалды: 2 Ckm wz.30 пулеметтерімен жабдықталған екі мұнаралы нұсқа және Bofors wz.37 зеңбірегімен жабдықталған бір мұнаралы нұсқа. Сынақтардан кейін екі мұнаралы нұсқаның ескіргені және атыс қуатының жеткіліксіз екені анықталды, сондықтан ол заманауи бір мұнаралы конструкцияға ауыстырылды. Польшада британдық Carden Loyd танкетінің жетілдірілген шассиіне негізделген TK танкеті (TK 3 деп те аталады) де болды. 575 TK/TKS танкеті поляк бронетанкілерінің басым бөлігін құрады, бірақ олардың қарулануы пулеметтермен шектелгендіктен, олардың жауынгерлік қабілеті төмен болды. Польшаға жасалған шабуыл кезінде олар көп шығынға ұшырады. Тек 20 мм зеңбірекпен жабдықталған бірнеше танкет ғана жау танктеріне қарсы тұруға мүмкіндік алды; 1939 жылдың 18 қыркүйегінде 20 мм зеңбірегі бар TKS үш неміс Panzerkampfwagen 35(t) танкін жойды. 7TP танктерінің барлығы 1939 жылғы Польша қорғаныс соғысына қатысты. Көпшілігі екі жеңіл танк батальонына (1-ші және 2-ші) қосылды. Қызығы, ең жақсы көрсеткен поляк моторизацияланған бөлімшесінде тек 16 ескі Vickers E 6 ton танкы және 20 мм автозеңбірекпен 4 танкет болды – 10-шы моторизацияланған кавалерия бригадасы (Польша). Польша 1939 жылдың қыркүйегінде 50 (кейбір дереккөздер 49 деп хабарлайды) Renault R35 танкін сатып алып қолданды, бірақ қиын жер бедері мен танктың нашар өтімділігі салдарынан көптегені экипаждар тарапынан жойылды. 17 қыркүйекте Совет әскерінің шабуылынан кейін поляк әскерінің шегінуін қамтамасыз еткеннен кейін 34 танк Румынияға, ал 2 танк Венгрияға өтті. Renault танктерінің жартысы ғана нақты шайқастарға қатысты. Польшаның құлауынан кейін эмиграциядағы поляк әскерлері одақтастарымен қайта жарақтандырылды. Қызыл Армиямен бірге соғысқан поляк LWP әскерлері T-34, T-70 және IS-2 танктерімен, сондай-ақ ISU-122 және СУ-76 өзі жүретін артиллериялық қондырғыларымен жабдықталды. Батыстағы поляк әскерлері британдық қоймалардан M3 және M5 Стюарт, M4 Шерман және аздаған Кромвелл танктерімен жабдықталды. Польшаның бронетанкілік бөлімшелері Берлин шайқасына қатысып, Нормандиядағы науқанда маңызды рөл атқарды.