Кіріспе

Оңтүстік Американың тілдер отбасы

Пукина (немесе Пукина) – шағын, болжамды тілдер отбасы, көбінесе жеке тіл ретінде сипатталады. Оған жойылған Пукина тілі мен Каллавайя кіреді, бірақ соңғысы Квечуа тілімен араласқан бұрынғы тілдің қалдығы деп саналады. Пукина тілінде сөйлейтін адамдар туралы соңғы мәліметтер 19 ғасырдың басына қарай жатады. Инка элитасы қолданған Қапақ сими, қарапайым халықтың Квечуа тілінен өзгеше, сондай-ақ, жалпыда жеке тіл саналатын Леко тілі де осы отбасымен байланысты болуы мүмкін. Бұл тілдер Титикака көлінің (Перу және Боливия) аймағындағы және Чилидің солтүстігіндегі бірнеше жергілікті этностарда қолданылады. Пукина тілі көбінесе Тиуанакуді салған мәдениетпен байланыстырылады.

Өмірбаян

Бірден-бір, ата-бабалар тілі – Пукинаның қалдықтары Перудің оңтүстігінде, негізінен Арекипа, Мокегуа және Такнада, сондай-ақ Боливияда қолданылатын кечуа және испан тілдерінде табылады. Каллавайя тілінде де қалдықтар болуы мүмкін, ол кечуа тілдері мен Пукинадан құралған аралас тіл болуы ықтимал. (Терренс Кауфман (1990) бұл пікірді мүмкін деп санайды.) Кейбір теориялар инка империясының ақсүйектерінің құпия тілі "Qhapaq Simi" тілі Пукинамен тығыз байланысты болған, ал Руна Сими (кечуа тілдері) қарапайым халықтың тілі болған деседі. Леко тілі де осымен байланысты болуы мүмкін. Бұл аймақтық тілдік әсер шамамен 1000 жылға жуық уақытта Тиуанаку империясы құлаған кезде бастау алған көші-қон толқынынан туындаған болуы мүмкін. Кейде Пукина термині ерекше ерекшеленетін уру тіліне қатысты қолданылады.

Жіктеу

Пукина тілі жіктелмеген тілдер тобы деп есептеледі, себебі ол Анд аймағындағы басқа тілдермен берік байланыста екені дәлелденбеді. Аравак тілдерімен байланысы иелену парадигмасына (1-ші no, 2-ші pi, 3-ші ču) негізделген ұзақ уақыттан бері ұсынылып келеді, ол прото-аравак түбір сөздерінің формаларына (1-ші *nu, 2-ші *pi, 3-ші *tʰu) ұқсас. Жолкески (2016: 310–317) Пукина мен Аравак тілдері арасындағы қосымша лексикалық туыстықтарды ұсынды, бұл тілдер отбасының Кандоши және Муничи тілдерімен бірге болжамды Макро-Аравак тобына жататынын айтады. Дегенмен, мұндай гипотезаға әлі нақты ғылыми дәлелдер жетіспейді. Осы тұрғыда, Аделаар мен ван де Керке (2009: 126) Пукина тілдері генетикалық тұрғыдан Аравак тілдерімен байланысты болса, оның осы отбасыдан бөлінуі салыстырмалы түрде ертерек болған болуы керек екенін көрсетті; авторлар сондай-ақ мұндай жағдайда Пукина тілдес халықтың орналасқан жері Аравак отбасының географиялық шығу тегі туралы пікірталасқа ескерілуі тиіс екенін ұсынады. Жолкески (аталған еңбек, 611–616 ж.) осы мәселенің архаеоэкологингвистикалық Макро-Аравак тілдерінің даму үлгісінде қарастырды. Оның сөзіне сүйенсек, прото-Макро-Аравак тілі б.з.д. 2-мыңжылдықтың басында Орталық Укаяли өзенінің алабында қолданылған, ал оның тілдес халықтары осы аймақта табылған Тутишкайньо керамикасын жасаған. Жолкески (2016) Пукина тілін Макро-Аравак тілі деп жіктемелейді.

Тілдік байланыс

Жолкески (2016) байланыс нәтижесінде аймара, кауапана, кечуа, паноан және уру-чипая тілдері отбасыларымен лексикалық ұқсастықтар бар екенін көрсетеді.