Кіріспе

L'Esclusa (сөзбе-сөз "сыртқа ығыстырылған әйел", бірақ көбінесе "Шетте қалған" деп аударылады) – Луиджи Пиранделлоның алғашқы романы. 1893 жылы «Марта Аяла» деген атпен жазылған, ол алғаш рет 1901 жылдың 29 маусымынан 16 тамызына дейін Рим газеті «La Tribuna» газетінде «L'Esclusa» деген атаумен эпизодтар түрінде жарияланды. Соңында, 1908 жылы Миланда Fratelli Treves баспасында жеке кітап ретінде қайта басылды. Осы басылымда Луиджи Капуанаға арналған хат та жарияланды, онда автор романның «юмористикалық негізі» газетте жарияланған нұсқасын оқығандардың назарынан тыс қалуы мүмкін деген алаңдаушылығын білдірді. Ол сондай-ақ «кейіпкерлер ерікті әрекет ететін толыққанды сезімде болса да, кез келген ерік жойылған» екенін атап өтті. Ол «табиғат, ешқандай анық тәртіпсіздікке ұшырамай, қарама-қайшылықтарға толы, көбінесе өнер туындысынан тым алыс» екенін қосты, ол шындықты дерлік кездейсоқ түрде үйлестіріп, рационалдайды. Бұл романды құрайтын реализмнен мүлдем өзгеше көрінетін керемет тұжырымдар еді. Бірақ бұл оның повестік реализммен жасаған соңғы тәжірибелерінің бірі (кем дегенде роман түрінде) болды және онда ол осы жанрдың айқын шектеулерін және жеткіліксіздігін көрсетуге қол жеткізді.

Сюжет

Бұл оқиға Сицилиядағы шағын ауылда орын алады. Басты кейіпкер Марта Аяла өзін өмір сүріп жатқан қоғамнан "сыртқа тасталған" сезінеді, себебі ол өзіне бұрын тағайындалған мәртебе мен жағдайын толығымен жоғалтты: ол ешқашан өз рөлінде жайлы сезінбеген, бірақ қоғамда құрметке ие болған мойынсұнғыш және көңілсіз үй шаруасының орны. Ол осы рөлді жоғалтқанына өкілдік етпейді, бірақ оның кенеттен және күшті жоғалуы оны драмалық жағдайға түсірді: күйеуі оны үйден қуды, ол сүйіскен әйелден келген хатты оқып жатқанда оны тоқсыратып жіберді, бірақ ол оның ұсыныстарын әрқашан қабылдамаған. Ашуға берілген күйеуінің асығыс шешімі; Мартаның әкесі, қызының кінәсіз екенін білгенімен, еркектердің рухани ынтымағына деген жаңылыс сезімінен күйеуінің шешімін толығымен қолдайды және ұяттан қайтыс болады; дәстүрлі сенімдерге сәйкес болу үшін, оған мойынсұнуға және бағынуға кеңес беруге әрдайым дайын болған анасы мен қарындасының мойынсұнғыш азаптары; ауыл тұрғындарының жаман ниеттілігі, олардың терезелерінен өтетін діни шеруді пайдаланып, оны ашық мазақтап, есімдерін айқайлайды – бұл ауылдың жабық ойлауын көрсететін реализм стилінде егжей-тегжейлі сипатталған картинаның элементтері. Бірақ Мартаның реакциясы натуралистік романның типтік кейіпкерлеріне қарағанда тек жартылай ғана ұқсас. Ол Грегорио Альвиньянидің хаттарына шағын буржуазиялық қанағаттандығымен басталатын және ақырында моральдық және экономикалық кек алу үшін бүкіл қоғамға қарсы табанды күреске айналатын әлдеқайда күрделі психологияны ашады, ол соңында оған жетеді, бірақ қуанышсыз. Тағдырдың қатыгез ойыны повествоның объективтілігінен басым, күтпеген логикамен, өздерінің жасырын мағынасын ашатын кездейсоқтықтар сериясында көрінеді. Әкесі Мартаның құрсағындағы баласы дүниеге келгенге дейін қайтыс болады, бұл өткенге наразылық пен ажырасуды білдіреді. Осы уақытта ауыл көшелерінде халық Альвиньянидің сайлаудағы жеңісін тойлап жатыр, бұл Мартаның ақыр соңында кешірімі мен кек алуының алдын ала белгісі. Ақырғы сахнада жағдайдың ерекшелігі айқын көрінеді: Мартаның күйеуі оны үйден қуғаннан, азап шектіргеннен және өз ұлының тууына қауіп төндіргеннен кейін, ол оны қайтарып алады, бірақ ол шын мәнінде оған жалған айып тағылған күнәға кінәлі болып, сүйіктісінің баласын күтеді. Альвиньяниге өзін беру арқылы ол қоғам оған таңған оның сүйіктісінің рөліне бейімделеді. Бірақ оның санасы ешқашан пассивті бағыну емес, тіпті оның түк те емес күшпен билік ететін жағдайларға қарсы тынымсыз күресі бекер болып шықса да. Соңында, оны жеңілтетін қоғам емес, өмірдің өзі, ол ешқандай жетістікке жетуге болмайтын азапты әкеледі. Шындығында, автордың романның екінші бөлігінің басында «l'esclusa» сөзін қолданғаны маңызды, онда көктемнің атмосферасында Марта қайта тірілудің алдында тұрған сияқты. Оның барлық адамдарға қарсы және отставкаға қарсы табанды күресі оған анасы мен қарындасын шексіз кедейліктен құтқаруға мүмкіндік берген армандалған оқытушылық лауазымға ие болуға мүмкіндік берді. Бірақ ол екі әйелдің бақыты, ол жасырын мақтанады, оның рухани оқшаулануын және өзін қоғамға қайта кіріктіре алмайтынын мойындауға мәжбүр етеді. «Ол жалғыз шеттетілген, ол ешқашан өз орнын таба алмайды».

Ағылшын тіліндегі аудармалары

"L'esclusa" ағылшын тіліне екі рет аударылған. Алғашқы ағылшын тіліндегі басылымы "The Outcast" деп аталып, Лео Онгли аударған және 1925 жылы Э. П. Даттон & Компания баспасында жарық көрген. Романның жаңа ағылшын нұсқасы, Брэдфорд А. Масони аударған, "The Outcast" деп аталады және Рутгерс университетінің баспасынан (2023 жылдың көктемінде) шығуы күтілуде.

Романшы ретінде Пиранделло туралы шығармалары

М. Аликата. Пиранделлоның романдары. Primato. Рим. 1941 жыл. А. Яннер. Пиранделло повестеші. Rassegna Nazionale. Рим. 1932 жыл. Л. Кремонте. Пиранделло повестеші. La Nuova Italia. Флоренция. 1935 жыл. У. Апполонио. Луиджи Пиранделло, XX ғасырдағы Италия романшылары мен повестешілері. 1 том. Рим. Stanze del Libro. 1936 жыл. Г. Петронио. Пиранделло повестеші және реализм дағдарысы. Лукка. Edizione Lucentia. 1950 жыл. И. Панкраци. Луиджи Пиранделло баяндаушы, Scrittore di Oggi, III. Laterza. Бари. 1950 жыл. Брэдфорд А. Мейсони. Пиранделло протомодернист: "L'esclusa" туындысын жаңаша оқу. Peter Lang. Оксфорд. 2019 жыл.