Кіріспе

Рома халқының тілдерін стандарттауға бағытталған күш-жігерлер.

Румыния, Сербия, АҚШ және Швециядағы топтарды қоса алғанда, рома тілін стандарттауға жұмыс істеп жатқан тәуелсіз топтар бар.

Қай жерде жүргізілуде

Сербияда рома тілінің стандартталған түрі қолданылады. Сербияның Воеводина автономиялық провинциясында рома тілі ресми түрде танылған азшылық тілдерінің бірі болып табылады – өз радиостансалары мен жаңалықтар хабарларымен бірге. Румынияда, рома халқының ең көп саны бар елде, елде сөйленетін барлық диалекттер үшін рома тілін оқытудың бірыңғай жүйесі енгізілді. Бұл, негізінен, рома балаларын оқытуға арналған рома тілінің оқулықтарын жасаған Георге Сараудың еңбегінің нәтижесі. Тілдік стандарттау қазіргі уақытта рома тілін жаңғыртуда, тілді сөйлеуді тоқтатқан әртүрлі топтар арасында да жүргізілуде – Испания, Ұлыбритания және басқа елдерде. Мұндай жағдайларда нақты бір диалект жаңғыртылмайды, керісінше көптеген диалекттерден құралған стандартталған форма әзірленеді. Испаниялық саясаткер Хуан де Диос Рамирес Хередия, стандартты рома тілінің нұсқасы – Романо Калоны қолдайды, оған сақталған Кало сөздері қосылған, бұл гитано дәстүрін сақтауға және басқа рома халқымен байланыс орнатуға бағытталған.

Стандарттау тәсілдері

"Жалпыға бірдей" стандарттауға жасалған түрлі әрекеттерге қарамастан, рома әдебиетінің бағыты негізінен аймақтық нормалауға қарай жылжуда, сонымен бірге кейбір әріптер мен сөздерді таңдауда халықаралық бейімділік сақталады. Бұл халықаралық бейімділік рома оқырмандарына басқа елдерде жазылған мәтіндерді түсінуге көмектеседі. Аймақтық нормалауға жасалған бұл көп түрлі тәсіл рома қауымдастықтарының шашыраңқы орналасуын және орталық үкіметтік биліктің болмауын көрсетеді. Еуропалық рома және көшпенділер форумы (Еуропа Кеңесіндегі сайланған рома өкілдігі) өз сайтындағы мәлімдемесінде мұндай "тілдік көп түрлілікті" саясаты ретінде қабылдады. Бұл көзқарас рома тілін зерткен жетекші лингвистердің, атап айтқанда, қайтыс болған Милена Хюбшманнова, Дитер В. Халвакс және Ярон Матрастың қолдауын алды. RomLex онлайн рома сөздігі бірыңғай әрі дәйекті орфографиялық жүйе қолданып, диалекттердегі айырмашылықтарды қамтиды, осылайша көп түрлілікті мойындайды.

Сараудың стандарттануы

Георге Сараудың стандартталған рома тілі, негізінен Шығыс Еуропа рома диалектілеріне негізделген, тазартылған және жеңіл нормативтік тіл болып табылады. Ол Анатолияда қалыптасқан ескі тілге тән сөздік пен грамматикалық элементтерді таңдайды. Айтылуы бірінші қабаттағы диалекттерге ең жақын. Диалектілерде бірнеше нұсқа болған жағдайда, ең көне формаға ұқсас нұсқа таңдалады. Мысалы, *abyav* орнына *byav*, *akanak* орнына *akana*, *ashunav* немесе *ashunau* орнына *shunav* және т.б. Сондай-ақ, қолданыстағы сөздіктерден жаңа сөздер жасауға ұмтылыс жасалады, мысалы, *xuryavno* (ұшақ), *vortorin* (есептегіш сызғыш), *palpaledikhipnasko* (ретроспективті), *pashnavni* (сын аттары). Румын тілінен де үнемі өзгеріп отыратын қарыздар бар, олардың ішінде *vremea* (ауа райы, уақыт), *primariya* (қала әкімдігі), *frishka* (сары май), *sfïnto* (қасиетті, әулие) сияқты терминдер бар. Хинди тілінен алынған неологизмдерге *bijli* (шам, электр энергиясы), *misal* (мысал), *chitra* (сурет, эскиз), *lekhipen* (жазу) және ағылшын тілінен *printisarel*, *prezidento* кіреді.