Кіріспе

Француз валютасы 781 жылдан 1794 жылға дейін. Ливр (қысқартылған жазуы: £ немесе ₶, француз тілінде – [[Ежелгі Рим өлшемдері#Салмақ (фунт)]) – Франция Корольдігінің және оның ізашар мемлекеттері Франкия мен Батыс Франкияның 781 жылдан 1794 жылға дейінгі валютасы болды. Бірнеше түрлі ливр айналымда болды, кейбіреулері бір уақытта қолданылды. Ливр – сонымен қатар монеталар мен есептік бірлік атауы.

Шығуы мен этимологиясы

Ливрді Шарль Ұлы бір фунт күміске тең есептік бірлік ретінде құрды. Ол 20 соуға (соль) бөлінді, әрқайсысы 12 деньеден тұратын. Ливр сөзі латын сөзі либрадан шыққан, ол римдік салмақ өлшемі және қазіргі француз тілінде фунт деп аталады, ал денье римдік денарийден шыққан. Осы жүйе және денье өзі Еуропаның көптеген валюталарының үлгісі болды, оның ішінде британдық фунт, итальяндық лира, испандық динеро және португалдық динейро. Бұл алғашқы ливр каролинг ливрі деп аталады. Бастапқыда тек деньелер соғылды, бірақ құнсыздануға байланысты ірі номиналдар да шығарыла бастады. Әртүрлі аймақтардағы монета орындарында денье үшін әртүрлі салмақтар қолданылды, нәтижесінде әртүрлі құндылықтағы бірнеше ливрлер пайда болды. "Livre" сөзі француз тіліндегі "кітап" сөзімен (латын тіліндегі liber сөзінен) біртекті атау, бірақ екеуінің грамматикалық жынысы әртүрлі. Ақша және салмақ бірлігі әйелдік, la/une livre, ал "кітап" еркектік, le/un livre.

Орта ғасырдың соңы және жаңа дәуірдің басында

Орта ғасырдың көп бөлігінде Францияның әр түрлі герцогтіктері әлсіз Капеция патшаларынан жартылай тәуелсіз немесе тікелей тәуелсіз болды, сондықтан әрқайсысы өз валютасын шығарды. Келісімшарттарда қандай аймақ немесе монета соғылғандығы көрсетілуі керек еді: "Париж ақшасы" немесе "Труа ақшасы". Стандарттауға қатысты алғашқы қадамдарды бірінші күшті Капеция монархы Филипп II Август (1165–1223) жасады. Филипп II Англия королі Иоанннан Анжу империясының көп бөлігін, соның ішінде Нормандия, Анжу және Турен аймақтарын жаулап алды. Турендегі Тур қаласында соғылған валюта өте тұрақты деп есептелді, сондықтан Филипп II өз жерлерінің стандартты валютасы ретінде ливр турнуасын қабылдады, біртіндеп Париж ливрін және, ақырында, өзі бақылаған барлық француз тілді аймақтардың валюталарын ығыстырды. Бұл процесс ондаған жылдарға созылды және Филипп II-нің өмірінде аяқталмады. Нәтижесінде, 1200 жылдан бастап, король Филипп II король Иоаннға қарсы жорықтарды бастағаннан кейін, француз тілінде сөйлейтін аймақтардағы валюта өзгеріс күйінде болды, өйткені ливр турнуа басқа аймақтарға біртіндеп енгізілді. Он үшінші ғасырға дейін және одан кейін тек денье монеталары ғана монета ретінде соғылды. Ливрлер мен сулар монета түрінде болған жоқ, олар тек есептеу мақсатында қолданылды. 1250 жылдары крест жорықтарынан оралғаннан кейін Людовик IX Францияда монета соғуға патшалық монополияны орнатты және алғашқы алтын экю д’ор мен күміс гро д’аржант монеталарын соқты, олардың салмағы (және осылайша ақшалай бөліністері) ливр турнуа мен деньеге шамамен тең болды. 1360 және 1641 жылдар аралығында 1 франк құндылығындағы монеталар соғылды. Бұл атау 1 франк үшін күнделікті тілде сақталды, бірақ монеталарға немесе қағаз ақшаға қолданылмады. Франциядағы барлық келісімшарттарда ливр турнуа есептік бірлігін ресми түрде пайдалану 1549 жылы заңмен бекітілді. Алайда, 1577 жылы ливр турнуа есептік бірлігі ресми түрде жойылды және сол кезде нақты айналымдағы негізгі француз алтын монетасы болған экюмен ауыстырылды. 1602 жылы ливр турнуа есептік бірлігі қайтадан енгізілді.

XVII ғасыр

Франция патшасы Людовик XIII 1641 жылы франк монетасын шығаруды тоқтатып, оның орнына күміс эку және алтын Людовик д’ор монеталарын айналымға енгізді. Эку мен Людовик д’ордың құны ауытқып отырды, эку 1726 жылға дейін үш және алты ливр турни аралығында өзгеріп тұрды, содан кейін 6 ливрге бекітілді. Людовик бастапқыда (1640) 10 ливрге тең болды және ол да құны ауытқып, 1726 жылы 24 ливрге бекітілді. 1667 жылы livre parisis ресми түрде жойылды. Дегенмен, жалғыз қалған ливр көбінесе ливр турнирі деп атала берді, осылай тоқтатылды.

XVIII ғасыр

Алғашқы француз қағаз ақшасы 1701 жылы шығарылды және ливр турнуимен белгіленді. Дегенмен, банкноттар күміске қатысты құнын жоғалтты, себебі өндіріс тым көп болды. Banque Royale (осы алғашқы банкноттардың соңғы эмитенті) 1720 жылы құлдырап, банкноттарды құндысыз етті (осы жүйе туралы толығырақ білу үшін Джон Лоуға жүгініңіз). 1726 жылы Людовик XV-тің министрі, кардинал Флюри басшылығымен ақша тұрақтылығының жүйесі енгізілді. Сегіз троялық унция (бір марка, немесе шамамен 250 грамм) алтын 740 фунт 9 шиллингке теңелді. (демек, бір троялық алтын унциясы шамамен 4 Луи немесе 93 фунтты құрады); 8 троялық унция күміс 51 фунт 2 шиллинг 3 пенниге теңелді. Бұл алтын мен күміс арасындағы (14.4867:1) қатаң айырбас бағамын орнатты және Францияда айналымдағы монеталардың құнын белгіледі:
48 фунттық екі еселенген Луи д’ор (алтын монета).
24 фунттық Луи д’ор (алтын монета).
12 фунттық жарты Луи д’ор (алтын монета).
6 фунттық экю (күміс монета) немесе 120 су, сондай-ақ 60, 30 және 15 суға бағаланған 1/2, 1/4 және 1/8 экю номиналы.
1 және 2 су бірліктерімен бағаланған су (мыс монета), әр су 1/20 фунтқа (немесе 12 деньерге) тең.
3 және 6 деньер бірліктерімен бағаланған деньер (мыс монета), олардың құны сәйкесінше 1 және 1/2 суды құрады (үш деньерлік монета лиард деп те аталатын). Алайда, 1 фунттық монета соғылмаған. Бірақ 1720 жылы таза күмістен арнайы монета соғылып, оған 1 фунттық номиналдық құн берілді. Сонымен қатар, Франция 1719 және 1720 жылдары соғылған Наварраның 20 сулық монеталарын алып, оларды 1/6 экю ретінде қайта соқты (1720 және 1723 жылдар аралығында), нәтижесінде 1 фунтқа тең монета жасалды. Алайда, бұл қайта соғылған монеталардың құны ақырында 18 суға теңелді. 1776 жылы Caisse d'Escompte акциялар au porteur түріндегі қағаз ақшаны қайта енгізді, олар ливрмен белгіленді. Олар 1789 жылдан 1793 жылға дейін шығарылды, сонымен қатар 1789 жылдан бастап ассигнаттар да қолданылды. Ассигнаттар (теория бойынша) үкіметке тиесілі жермен қамтамасыз етілді. Banque Royale шығарған сияқты, олардың құны да құлдырады. Ливр валюталық жүйесінің соңғы монеталары мен банкноттары Республиканың екінші жылында (1794) шығарылды. 1795 жылы 1 фунт 3 пенниге тең франк енгізілді (1 1/80 фунт), ал алғашқы бір франк монетасы 1803 жылы соғылды. Дегенмен, ливр сөзі сақталды; 19 ғасырдың ортасына дейін ол франк сөзімен бірге, әсіресе, мүлікпен байланысты үлкен сомалар мен мәмілелерді білдіру үшін (жайылымдық жерлер, мүлік кірісі немесе "ренталар", мал және т.б.) қолданылып келді.

Кейінгі тарих

Ливр сонымен қатар Канал аралдарының заңды валютасы ретінде де қолданылған. Джерси ливрасы 1834 жылға дейін Джерсиде заңды валюта болып қала берді, бірақ енді соқпайтын монеталардың азаюы фунтты заңды төлем құралы ретінде қабылдауға итермеледі. Бүгінде, франк қолданылғанына екі ғасыр болғаннан кейін, Франция еуроны валюта ретінде пайдаланады.