Кіріспе

1969–1970 жылдарғы АҚШ-тың Камбоджадағы жасырын әскери операциясы

"Меню" операциясы – АҚШ-тың Стратегиялық әуе қолбасшылығының (SAC) 1969 жылдың 18 наурызынан 1970 жылдың 26 мамырына дейін Камбоджаның шығысында Вьетнам соғысы мен Камбоджа азамат соғысының аясында жүргізген жасырын тактикалық бомбалау науқаны. Осы шабуылдардың нысанасы Вьетнам Халық Армиясы (Вьетнам соғысы кезінде Солтүстік Вьетнам Армиясы [NVA] деп белгілі) және Вьет Конг (VC) күштері болды. Олар оларды Вьетнам Республикасында (Оңтүстік Вьетнам) шекарадан өткен науқандар арасында жабдықтау, оқыту және демалу үшін пайдаланды. Бомбалау науқанының Қызыл кхмерлер партизандарына, Вьетнам Халық Армиясына және бомбаланған аймақтардағы камбоджалық азаматтарға тигізген әсері тарихшылар арасында даулы мәселе болып табылады. АҚШ Әуе күштерінің 1964 жылдан 1973 жылға дейінгі Индокитайдағы бомбалау қызметі туралы ресми құжаты 2000 жылы АҚШ президенті Билл Клинтон тарапынан жарияланды. Бұл есеп Камбоджа, Лаос және Вьетнамды бомбалаудың ауқымы туралы толық мәліметтер береді. Деректерге сәйкес, әуе күштері Джонсон әкімшілігі кезінде 1965 жылы Камбоджаның ауылдық аймақтарын Оңтүстік Вьетнаммен шекара бойында бомбалауды бастады; бұл бұрынғы есептерден үш жарым жыл ертерек болды. 1965 жылдан 1968 жылға дейін Камбоджаға 214 тонна бомба тасталды. "Меню" бомбалаулары – бұрынғы тактикалық әуе шабуылдарының күшеюі болды. Жаңадан сайланған президент Ричард Никсон алғаш рет ұзақ қашықтықтағы Boeing B-52 Stratofortress ауыр бомбалаушыларын Камбоджаны жаппай бомбалау үшін пайдалануға рұқсат берді. "Азаттық келісімі" операциясы "Меню" операциясын тікелей жалғастырды. "Азаттық келісімі" аясында B-52 бомбалауы Камбоджаның әлдеқайда кең аумағына тарады және 1973 жылдың тамызына дейін жалғасты.

Өмірбаян

1960 жылдардың басында Оңтүстік Вьетнам мен Лаос Корольдігіндегі қарулы қақтығыстар басталғаннан бастап Камбоджаның ханзадасы Нородом Сианук ішкі және сыртқы саясатты сақтауда деликатты тепе-тәуелділік саясатын ұстанды. Оңтүстік-Шығыс Азияда коммунистердің жеңіске жеткеніне көз жеткізген және өзінің үкіметінің болашағына алаңдаған Сианук 1960 жылдардың ортасында солшыл бағытқа бет бұрды. 1966 жылы Сианук Қытай Халық Республикасының Чжоу Эньлайымен келісімге келді, бұл келісім ПАВН және ВК күштеріне Камбоджада базалық аймақтар құруға және Сиануквилл портын әскери материалдарды жеткізу үшін пайдалануға мүмкіндік берді. Оңтүстік Вьетнамға тығырықтанған АҚШ 1954 жылғы Женева келісімімен кепілденген Камбоджаның бейтараптығын ашық бұзуға құлшынбады. 1967 жылдан бастап президент Линдон Б. Джонсон Әскери көмек басқармасының (MACV SOG) жасырын барлау операцияларын бекітті. Бұл жоғары құпия бөлімнің міндеті – ПАВН/ВК базалық аймақтары туралы ақпарат алу (Vesuvius жобасы) және осы ақпаратты Сианукке оның позициясын өзгерту үмітімен ұсыну болды. 1968 жылдың соңына қарай, ішкі саяси оңшылдар мен АҚШ тарапынан қысымға ұшыраған Сианук американдықтармен қалыпты қарым-қатынас орнатуға келісті. 1968 жылдың шілдесінде ол дипломатиялық қатынастарды қайта жаңартуға келісті және тамызда АҚШ-қа жақын генерал Лон Ноль басқаратын Ұлттық құтқару үкіметін құрды. Жаңадан сайланған президент Ричард М. Никсон Оңтүстік-Шығыс Азиядан шығудың және "ар-намыспен бейбітшілікке" қол жеткізудің жолдарын іздеді, бұл АҚШ-тың шығуын жеделдетуге және Вьетнамды жаңадан құру саясатын іске асыруға мүмкіндік берді. Никсон 1968 жылғы сайлау кезінде сайланса, 1968 жылдың мамырында Парижде басталған бейбіт келіссөздерді жалғастыратынын уәде берді, соғысқа әскери шешім іздеуден бас тартып, Джонсонның дипломатиялық шешім табуға бағытталған тәсілін жалғастырды. Американдық тәуелсіз партиясының өкілі Джордж Уоллес ғана сайлау кезінде Вьетнамда әскери жеңіске дейін күресуге міндеттенді, ол дауыс берушілердің 13% -ын жеңіп алды. Никсонның дипломатиялық шешімі Оңтүстік Вьетнамды сақтап қалу арқылы американдық шарттарда болуы керек еді. Никсон қытайлықтардың 1953 жылдың шілдесінде Панмунджом қарулы тоқтасу келісіміне қол қойғанының себебі 1953 жылдың көктемінде Эйзенхауэрдің Кореяда ядролық қару қолдану туралы айтқан қауіптілігі екеніне сенді, және стратегиялық бомбалау немесе стратегиялық бомбалау туралы айту Солтүстік Вьетнамды Панмунджом келісіміне ұқсас қарулы тоқтасуға қол қоюға мәжбүрлейді деп ойлады. Никсон өзінің сайлау уәделері "әскери жеңіске" жол бермейтінін мойындады, бірақ ол жеке өмірінде жиі айтқандай, "соғысты ұтылған АҚШ-тың бірінші президенті" болғысы келмеді. 1969 жылдың 30 қаңтарында Біріккен штабтар төрағасы Эрл Уилер президентке Камбоджадағы қасиетті орындарды бомбалауға рұқсат беруді ұсынды. 9 ақпанда бұл ұсынысты Вьетнамдағы АҚШ қолбасшысы генерал Крейтон У. Абрамс та қолдады, ол Оңтүстік Вьетнамның Орталық кеңсесін (COSVN) бомбалау туралы ұсынысын да ұсынды, ол Камбоджаның шығыс аймағындағы Fishhook аймағында орналасқан ПАВН/ВК оңтүстік операцияларының құпия штаб-пәтері еді. Абрамс Никсонға Камбоджаның шығысында бомбалауға ұшыралатын аймақтарда халық тығыз қоныстанбаған және азаматтық адамдардың қаза болуына себеп болмайтынын мәлімдеді, бірақ құжаттар оның және басқа генералдардың Камбоджаның шығысында халық тығыз қоныстанғанын және "операция кезінде кейбір камбоджалықтар зардап шегуі мүмкін екенін" білетінін көрсетті. Содан кейін Никсон Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің қызметкері полковник Александр Хейгке жеделхат жіберіп, онымен және Біріккен штабтар штабындағы бұрынғы Стратегиялық әуе күштерінің (SAC) офицері полковник Реймонд Ситтонмен Брюссельде кездесуге шақырды, олар әрекет жоспарын жасау керек еді. Никсон Солтүстік Вьетнамды бомбалауды қайта бастағысы келді, бірақ Мемлекеттік департамент бұл Париждегі бейбіт келіссөздердің күйреуіне әкелетінін хабарлады. АҚШ Конституциясына сәйкес, соғыс жариялау құқығы Конгреске тиесілі, және бірнеше конституциялық сарапшылар 1973 жылы Конгресс алдында Никсонның 1969 жылы Конгрестің мақұлдауынсыз немесе тіпті хабарламастан бомбалау шабуылын бастауы заңсыз әрекет екенін куәлік етті. 1969 жылы Конгрестің көңіл-күйі соншалық болды, егер Никсон сұраса, Конгресс мақұлдауды беруі өте күмәнді еді, сондықтан ол оны құпия ұстай отырып, бомбалау шабуылын бастау арқылы Конгресті айналып өту туралы шешім қабылдады. Әуе экипаждарына олардың миссиясы Оңтүстік Вьетнамда болатыны туралы мәлімет берілсе де, 48 бомбалаушы Камбоджа шекарасын кесіп өтіп, 2400 тонна бомба тастады. Миссия таңертеңгі Пентагонның жоспарлау сессиясынан кейін "Таңғы ас" деп аталды. 18 наурызда MACV SOG-дан 13 адамнан тұратын "Дэниел Бун" тобы 353-ші базалық аймақтың орнына тікұшақпен қондырылды, ол жерде аман қалғандарды ұстауға тырысты, бірақ олар қарсыластардың қарқынды атысына тап болды және команданың тек екі мүшесі құтқарылды. "Таңғы ас" (американдықтардың пікірінше) өте сәтті болды, сондықтан генерал Абрамс нысанаға алу үшін тағы 15 белгілі базалық аймақтың тізімін ұсынды. SAC осы нысаналарға қарсы 3800 B-52 рейс жасады және миссия кезінде 108823 тонна оқ-дәрі тастады. Никсон мен Киссинджер миссияларды құпия ұстау үшін көп күш жұмсады. Бомбалауға қатысты сынды болдырмау үшін Никсон, Хейг және полковник Ситтон арасындағы Брюссельде өткен кездесу кезінде миссиялар туралы екі жақты есеп беру жүйесі жасалды.

Жүйе

Операция туралы толыққанды білетін адамдардың саны ең төмен деңгейде ұсталды. Әуе күштері министрі де, Әуе күштері штаб бастығы да Камбоджаның бомбалауы туралы хабардар болған жоқ. Маккейн ақпаратты Вашингтондағы Бірлескен штабтар комитетіне (JCS) жіберді, олар оны қарастырып болған соң, қорғаныс министрі Лэрдке (президентпен кеңесу мүмкіндігімен) жеткізді. Содан кейін JCS шабуылға қатысты басқаруды Стратегиялық бомбалау күштерінің (SAC) қолбасшысы генерал Брюс К. Холлоуэйге тапсырды, ол Гуамдағы 3-ші әуе дивизиясының қолбасшысы генерал-лейтенант Элвин К. Гиллемге хабарлады. Осы кезеңде Әуе күштерінің майоры Хал Найт Оңтүстік Вьетнамдағы Бьен Хоа әуе базасында MSQ 77 ұрыс радиолокациялық стансасын (Skyspot) бақылап отырды. "Skyspot" – Вьетнамдағы нысаналарға B-52 бомбаларын бағыттайтын, жерден басқарылатын бомбалау жүйесі, ал ақпарат ұшақтар станцияға келген кезде оларға жіберілетін. Мақсаттардың нақты орналасқан жерін ұшақтың ұшқыштары мен навигаторлары ғана білді (олар генерал Гиллемнен брифтинг алған және құпия сақтауға ант берген). Ұшақ экипаждары ұшқан сағаттар, жұмсалған жанар май және қолданылған оқ-дәрі туралы стандартты есептерді толтырды. Бұл екі жүйе құпиялылықты сақтап тұрды және Әуе күштерінің логистика және кадрлық басқармасына экипаждарды немесе ұшақтарды ауыстыру және жанар май мен оқ-дәрі қорын толықтыру үшін қажетті ақпаратты ұсынды.

Экспозиция

АҚШ Сианукқа операция туралы хабарласпағанымен, ол ПАВН/ВК күштерін Камбоджадан шығаруды қалауы мүмкін, өйткені ол өзі оларды тым қатты қысымға салуға мүмкіндік алмады. Оқиғадан кейін Никсон мен Киссинджер Сианук шабуылдарға тікелей келісім бергенін мәлімдеді, бірақ бұл күмәнді. 1968 жылғы 10 қаңтарда Сианук АҚШ-тың дипломаты Честер Боулзға, егер камбоджалықтар зардап шекпесе, Солтүстік Вьетнам әскерлерін "Камбоджаның шалғай аймақтарында" қуып жете беруге қарсы болмайтынын айтты. Кентн Клаймер бұл мәлімдемені "Сианук қарқынды, үздіксіз B-52 бомбалау шабуылдарын мақұлдағанын білдіретіндей түсіндіруге болмайды. Сиануктан ешқашан B-52 бомбалауларын мақұлдауды сұрамаған, ол да ешқашан мақұлдамаған". 1969 жылғы 9 мамырда әскери тілші Уильям М. Бичердің бомбалауды ашатын мақаласы «Нью-Йорк Таймс» газетінде жарияланды. Бичер бұл ақпаратты әкімшіліктегі аты-жөні белгісіз дереккөзден алғанын мәлімдеді. Никсон бұл жаңалықты естігенде қатты ашуланып, Киссинджерге ФБР директоры Дж. Эдгар Гувердің көмегін сұрап, ақпараттың таралуын анықтауға бұйырды. Бұл Никсонның ұлттық қауіпсіздік атынан санкциялаған заңсыз бақылау әрекеттерінің біріншісі болды. ФБР 13 шенеунік пен 4 журналистің телефондарын заңсыз тыңдап, ақпараттың шығуын іздеді. Кониерс жазғандай, Никсонның президенттің кез келген әрекеті ұлттық қауіпсіздік атынан ақталады деген сенімі, алғаш рет «Меню» операциясымен байланыстырылды, бұл ой-пікір оны тікелей Уотергейт жанжалына жеткізді. Солтүстік Вьетнам өз күштерінің Камбоджада екенін жариялауға ниеті болмады, оған Камбоджада бүлік тудырмауға Вьетнам келіскенінің орнына Сианук рұқсат бергені себеп болды.

Аяндар

Төрт жыл бойы «Меню» операциясы АҚШ Конгресінің назарынан тыс қалды. Бұл 1972 жылдың желтоқсанында өзгерді, ол кезде майор Найт сенатор Уильям Проксмайрге (Д, Висконсин штаты) хат жазып, Камбоджаны бомбалау жөніндегі АҚШ саясатын «нақтылауды» сұрады. Өзінің әрекеттерінің заңдылығына алаңдаған Найт жоғары тұрған офицері, полковник Дэвид Паттерсонға шағымданды. Кейіннен ол бірнеше рет нашар жұмыс істегендігі туралы есептер алды, бұл оның мансабын қиратты және ол әуе күшінен босатылды. Проксмайрдің сұрақтары Сенаттың Қарулы Күштер комитетінің тыңдауына әкелді, ол соңында Қорғаныс министрлігінен АҚШ-тың Камбоджадағы әуе операцияларының барлық құжаттарын талап етті. Құжаттар келген кезде, «Меню» операциясы туралы ешқандай ақпарат болмады. Комитет бұған көнбеді және тергеу жалғасты. Екі аптадан кейін комитет әуе күштері штабының бастығы лауазымына генерал Джордж С. Браунды бекіту туралы тыңдаулар өткізді. Оңтүстік Вьетнамдағы жетінші әуе күштерінің қолбасшысы ретінде Браун «Меню» операциясы туралы білгенін және комитетке толыққанды мәлімдеді. Келесі сегіз күн бойы комитет әкімшілік лауазымдағы тұлғалар мен Бірлескен штабтар комитетінің (JCS) куәліктерін тыңдады, олар өз әрекеттерін ақтауға тырысты. Комитет, мүмкін, Уотергейт ісі бойынша сот отырыстарында бір мезгілде орын алған жағдайлардан да алаңдататын ақталулар мен алдамшылықтарды анықтады. «Меню» операциясы туралы ақпараттар «әскери тәртіп пен адалдық, әскерилерге азаматтық бақылау және Конгрестің тиімділігі туралы негізгі сұрақтарды» көтерді. Әуе күштері тарихшысы капитан Эрл Х. Тилфордтың айтуынша: «Дұшпанды алдау үшін алдау бір нәрсе, бірақ Конгреске және үкіметтің негізгі мүшелеріне, соның ішінде әуе күштері штабының бастығы мен әуе күштері хатшысына жалған мәлімдеме жасау басқа нәрсе». Кониерс 30 шілде 1974 жылы Палатаның отырысында Никсонға қарсы импичмент ұсынысын енгізді, бірақ ол қабылданбады, себебі Палата сол кезде Уотергейт дауына толығымен қатысып болды. Әрбір нысананың аумағы шағын болды. 353-аймақ («Таңғы ас») тек шамамен және 1640 адамға сиятын болды. B-52 ұшақтары осы аймаққа 228 рет ұшып келді. Әр B-52 108 бомбаға дейін алып, оларды 1,5 километр ұзындығы және 0,5 километр ені бар «төртбұрышқа» теңдей таратып тастады (1 миль х 0,3 миль); осылайша, 353-аймаққа ғана 25 000-ға жуық бомба тасталған болуы мүмкін. Басқа нысаналық аймақтарда да бомбалардың қанығу деңгейі ұқсас болды. «Меню» операциясынан кейін «Азаттық келісімі» операциясы Камбоджаны бомбалауды тағы үш жылға созды және бомбалауды елдің кем дегенде жартысына дейін кеңейтті.

Жарияланбаған мемлекеттік құжаттар

Әскери көмек көрсету басқаруы, Вьетнам, 1967 жылғы басқару тарихы, F қосымшасы, Сайгон, 1968. Әскери көмек көрсету басқаруы, Вьетнам, 1968 жылғы басқару тарихы, F қосымшасы, Сайгон, 1969.

Жарияланған мемлекеттік құжаттар

Басшы, Уильям Х. Бұлттардан соғыс: Екінші Индокитай соғысы кезіндегі B-52 операциялары және әуе соғысының теория мен доктринаға әсері. Максвелл әуе күштерінің базасы, АЛ: Әуе университетінің баспасы, 2002. Нальти, Бернард С., Оңтүстік Вьетнамдағы әуе соғысы, 1968–1975 жылдары. Вашингтон, округ Колумбия: Әуе күштері музейлері мен тарих бағдарламасы, 2000. Тилфорд, Эрл Х. Дайындық: Вьетнамда әуе күштері не істеді және неге. Максвелл әуе күштерінің базасы, АЛ: Әуе университетінің баспасы, 1991.

Мемуарлары

Вестморленд, Уильям С. Әскердің баяндамасы. Нью-Йорк: Даблдей, 1976 жыл.

Екіншілік шоттар

Кониерс, Джон "Неге Никсонға импичмент жасалуы керек еді" 2–8 беттер, The Black Scholar, 2 том, 2-шы мәселе, 1974 жылғы қазан. Айзекс, Арнольд, Гордон Харди, МакАлистер Браун және т.б., Соғыс құрбандары: Камбоджа және Лаос. Бостон: Бостон баспасы, 1987. Карноу, Стэнли Вьетнам: Тарих, Нью-Йорк: Викинг, 1983. Марокко, Джон, "Көлденең соғыс" операциясы, Соғыс көлеңкелерінде. Бостон: Бостон баспасы, 1988. Марокко, Джон, От жаңбыры: Әуе соғысы, 1969–1975 жж. Бостон: Бостон баспасы, 1985. Роттер, Эндрю Дж. (ред.), Туннельдің соңындағы жарық: Вьетнам соғысы антологиясы; Нью-Йорк: Сент-Мартинс Пресс, 1991; 276-беттен бастап, Шоукросс: Камбоджаны бомбалау – сын. Шоу, Джон М. Камбоджалық науқан: 1970 жылғы шабуыл және Американың Вьетнам соғысы. Лоренс, Канзас: Канзас университетінің баспасы, 2005. Шоукросс, Уильям, Екінші жол: Киссинджер, Никсон және Камбоджаның қирауы. Нью-Йорк: Вашингтон Сквер Букс, 1979. Сорли, Льюис, Жақсы соғыс: Американың Вьетнамдағы соңғы жылдарындағы зерттелмеген жеңістер мен соңғы трагедиясы. Нью-Йорк: Харвест Букс, 1999.