Кіріспе

Копт шіркеуінің басшысы 1250-1261 жылдар аралығында, Александрияның 76-шы папасы және Санкт-Марк тақтың патриархы – Папа Афанасий III. Ол Афанасий ибн Калил (البابا أثناسيوس الثالث ابن كليل) деген атпен танымал болды. Оның епископтық қызметі 1250 жылғы 9 қазаннан (12 Баба / Паопи 967 AM) 1261 жылғы 27 қарашаға дейін (Киахк / Кояхк 978 AM) он бір жыл, бір ай және 18 күнге созылды. Оның қайтысынан кейін Санкт-Марк тақтысы бір ай мен 5 күн бос тұрды, сосын Александрияның Иоанн VII папасы оның орнына келді. Ол Копт Каирындағы Әйіргі Меркурий шіркеуінде (كنيسة مرقوريوس أبو سيفين) жерленді. Оның тұсында Папаның резиденциясы Копт Каирындағы Қасиетті Мария және Қасиетті Дамиана шіркеуінде, сондай-ақ "Ілінген шіркеу" (الكنيسة المعلقة) деп белгілі болды.

Епископтық қызметі кезінде Мысырдың замандастары

Александриялық Афанасий III папасының епископтығы Айюбидтер әулетінің (الأيوبيون) (1171–1250 ж.ж.) Мысырда (1250 ж.) және басқа жерлерде (1260 ж.) құл әскерлеріне (мамлюктар) билігін жоғалтқан тұсында басталды. Бахрия мамлюктері (al Mamalik al Bahariyya المماليك البحرية) – 1250 жылдан 1382 жылға дейін Мысыр мамлюк сұлтандарын билеген, көбінесе түркі тектес мамлюк әулеті. Олардың орнын екінші мамлюк әулеті, Буржи әулеті (1382–1517 ж.ж.) басты. Олардың «Бахрия» деген атауы «өзендік» дегенді білдіреді, бұл олардың бастапқы қонысының орналасқан жеріне сілтеме жасайды – Ніл өзеніндегі (Нахр аль Нил) Аль-Рода аралындағы ортағасырлық Каирде Айюбид сұлтаны Салих Айюб (الملك الصالح نجم الدين ايوب) салған Аль-Рода сарайы (1240–1249 ж.ж. 22 қараша). Александриялық Афанасий III папасы Мысыр сұлтаны Әшраф Муса билік еткен кезде патриарх болды. Әшраф Муса – қуатты мамлюк билеушісі Изз әд-Дин Айбақтың құрылығы болды. Осылайша, Александриялық Афанасий III папасының епископтығы келесі билеушілермен сәйкес келді: Әшраф Муса, Мысыр сұлтаны (الأشرف موسى), Изз әд-Дин Айбақ (عز الدين أيبك), Әл-Мансур Әли (نور الدين على بن أيبك), Құтуз (قطز) және Бейбарс (بيبرس). Төменде Мысырдың сол кездегі түрлі билеушілерінің билік ету кезеңдерінің тізімі берілген. 1250 жылдың 2 мамыры – шілдесі: Шажар әл-Дурр (شجر الدر, «Мұржай ағашы»), оның патшалық аты – әл-Малика `Асмат әд-Дин Умм Халил Шажар әд-Дурр (الملكة عصمة الدين أم خليل شجر الدر) (лақап аты: أم خليل, Умм Халил; Халилдің анасы) (1257 жылдың 28 сәуірінде Каирде қайтыс болды). Ол Мысырдың Айюбид әулеті сұлтаны әл-Малик әс-Салих Айюбтың (الملك الصالح نجم الدين ايوب) әйелі болды, кейіннен Бахри мамлюк әулеті сұлтаны Мысыр сұлтаны Изз әд-Дин Айбаққа үйленді. Айбақ оған үйленіп, таққа ие болуға тырысты. Шажар әл-Дурр бірінші күйеуінің 1249 жылдың 22 қарашасында әл-Мансурада жетінші крест жорығы (1249–1250) кезінде қайтыс болғаннан кейін маңызды рөл атқарды. Ол 1250 жылдың 2 мамырында (648 ж.) Мысыр сұлтаны болды, бұл Айюбидтер билігінің аяқталуын және мамлюк дәуірінің басталуын білдірді. Оның билігі қысқа болды, үш айдан аспады. Көптеген мұсылман тарихшылары оның түркі тегінен екеніне, ал кейбіреулері армян тегінен екеніне сенді. 1250 жылдың шілдесі (бес күн, бірінші билік): Мамлюк сұлтаны әл-Муизз Изз әд-Дин Айбақ (1250–1257 ж.ж., 648–655 ж.ж., қаза тапты) (الملك المعز عز الدين أيبك التركماني الجاشنكير). Оның ресми билігі 1254–1257 ж.ж. болды, алайда ол 1250 жылдан бастап де-факто билеуші болды. 1250 жылдың шілдесі – 1254 жылы: Айюбид сұлтаны (әл-Малик) Әшраф II Музаффар әд-Дин [Муса әл-Ашарф موسى الأشرف, (билік ету мерзімі 1250–1254 ж.ж. / 648–650 ж.ж.)]. Әшраф Муса (الأشرف موسى) – Мысырдың соңғы Айюбид сұлтаны. Мысыр сұлтаны Әшраф Муса – қуатты мамлюк билеушісі Изз әд-Дин Айбақтың құрылығы болды. 1254–1257 ж.ж.: Мамлюк сұлтаны әл-Малик әл-Муизз Изз әд-Дин Айбақ әл-Жаушангир әл-Түркмани әл-Салихи (1250–1257 ж.ж., 648–655 ж.ж., қаза тапты) (الملك المعز عز الدين أيبك التركماني الجاشنكير). Оның ресми билігі 1254–1257 ж.ж. болды, алайда ол 1250 жылдан бастап де-факто билеуші болды. Изз әд-Дин Айбақ (عز الدين أيبك) – Шажар әл-Дуррдың билігін есепке алмағанда, түркі Бахри сызығындағы Мысырдың бірінші мамлюк сұлтандары. 1257 жылдың қарашасы – 1259 жылы: Мамлюк сұлтаны Әл-Малик әл-Мансур Нұр әд-Дин `Али ибн Айбақ (1257–1259 ж.ж., 655–657 ж.ж., тақтан алынды) (الملك المنصور نور الدين على بن أيبك). Әл-Мансур Әли (المنصور على) (шамамен 1244 ж., Каирде туған) – түркі немесе Бахри сұлтандарының екіншісі. Кейбір тарихшылар Шажар әл-Дуррды мамлюк сұлтандарының біріншісі деп санайды, сондықтан Әл-Мансур Әли үшінші мамлюк сұлтаны болды. Ол 1257 жылдан 1259 жылға дейін, әкесі Айбақтың өлтірілуінен кейін, ислам әлеміне моңғолдардың басып кіруіне куә болған дүрбелең кезеңде билік жүргізді. 1259 жылдың қарашасы – 1260 жылдың 24 қазаны: Мамлюк сұлтаны әл-Малик әл-Музаффар Сейф әд-Дин Құтуздың (1259–1260 ж.ж., қаза тапты) билігі (لملك المظفر سيف الدين قطز). (Арабша: سيف الدين قطز; d. 1260 жылдың 24 қазаны). Оның басшылығымен мамлюктер Айн Джалут шайқасында (1260 жылдың 3 қыркүйегінде) моңғолдарды жеңді. Құтуз Каирге оралғанда, оны мамлюк басшылары Бейбарс өлтірді. 1260 жылдың 24 қазаны – 1277 жылдың 1 шілдесі: Мамлюк сұлтаны әл-Захир Рұқн әд-Дин Бейбарс (Бейбарс) I әл-Бундукдари (1260–1277 ж.ж., 658–665 ж.ж., билікте қайтыс болды) Әбу әл-Футух және Әбул Футухат (أبو الفتوح; «Тәуіптің атасы», оның жеңістеріне сілтеме жасай отырып) лақап аттарымен аталған. Ол Франция королі Людовик IX-ты жеңіп, жетінші крест жорығын (1248–1254) аяқтаған мұсылман күштерінің қолбасшыларының бірі болды. Людовик IX-ты Айюбид сұлтаны Әл-Муаззам Тураншах жеңді, оған Фарис әд-Дин Актаи Бахария мамлюктері, Бейбарс әл-Бундукдари, Құтуз, Айбақ және Әл-Мансур Қалауун қолдау көрсетті. Людовик IX-ты босату үшін шамамен 800 000 безант төленді. Бейбарс 1260 жылғы Айн Джалут шайқасындағы армияның алғы шебін де басқарды, бұл моңғол армиясының тұңғыш маңызды жеңілісі болды және тарихтағы шешуші кезең деп есептеледі. Бейбарс билігі Шығыс Жерорта теңізінде мамлюк үстемдігінің дәуірінің басталуын белгіледі және олардың әскери жүйесінің беріктігін нығайтты. Ол Крестшілердің Левант аймағындағы қатысуын аяқтауға және Мысыр мен Сирияны аймақтың ең маңызды мұсылман мемлекеті ретінде біріктіруге мүмкіндік берді, Крестшілер мен моңғолдардың қауіптерін тойтарып, тіпті Макурия патшалығын (Судан) бағындыруға қол жеткізді, бұл бұрынғы мұсылман империяларының басып алу әрекеттерінен жеңіліс көрмеген мемлекет ретінде танымал болды. Бұл Мысырдың оңтүстігіне исламның таралуының бастамасы болды.

Қысқаша өмірбаяны

Александрияның 75-ші Папасы және Санкт-Марктың Патриархы Кирилл III (Кирилл III ибн Лаклак) 10 наурызда 1243 жылы қайтыс болғаннан кейін, Санкт-Марктың епископтық креслосы жеті жарым жыл бойы бос қалды. Копттар жаңа Папаны тағайындаған сайын 3000 динар төлеуге міндетті болды, бұл өте үлкен сома еді. Алайда, 1250 жылы Сұлтан Езддин Айбақ ((الملك المعز عز الدين أيبك التركماني الجاشنكير)) іс жүзінде билеуші болған кезде, копттер оған осы тағайындалу үшін 500 динар сыйлық ұсынды, ол оны қабылдады. Оның үстіне, бұл мұндай алымның соңғы рет қолданылған көрінеді, өйткені тарихта копттерге бұл алымды қайта төлеуге тура келгені туралы ешқандай дерек жоқ. Патриархатқа таңдалған адам Шығыс Шөл даласындағы Сент-Антон монастырының діни қызметкері мен монахы болды. Оның аты Пауль ибн Калиль әл-Масри (القس بولس الراهب الأنطوني المعروف بابن كليل المصري) болды. Ол діни қызметкердің ұлы, диякон болған. Содан кейін ол Пауыл (القس بولس بن كليل) деген атпен монах және діни қызметкер болды және «Құрметті Мақарим ибн Калилдің ұлы» (ولد القس مكارم بن كليل) деп аталды. Ол Танбади епискобы Абба Петрдің туысы болған Габриэль есімді діни қызметкер мен монахқа қарағанда таңдалды (بطرس أسقف طنبدي), ол бұл лауазымға үміттенді, оны Аль Ассалдың балалары қолдады (أولاد العسال), бірақ адамдар монах Габриэльді қабылдамады. Фух және Жоғарғы Меноуф епискобы Абба Юсаб, шіркеу тарихы бойынша пайдалы еңбектің авторы (الأنبا يوساب صاحب التاريخ أسقف فوه ومنوف العليا), діни қызметкер Пауыл ибн Калилдің діни қызметкер болуын орнатуда маңызды рөл атқарды және ақырында бәрі оның діни қызметкер болуына келісті. Патриархатқа сайланғаннан кейін, ол Қайырда 2 қазан 1250 жылы (Баба 967 AM) үлкен даңқ пен мерекемен Хесумен (درجة الإيغومانوسية) дәрежесіне көтерілді. Каирде гегумен дәрежесіне көтерілгеннен кейін ол әдет бойынша патриарх болып тағайындалу үшін епископтар, жоғары діни қызметкерлер және копт басшыларымен бірге Александрияға барды. Сол жерде ол 1250 жылы 9 қазанда Александриядағы Сотир шіркеуінде (Құтқарушы шіркеуі) Патриарх болып тағайындалды (كنيسة الستوتير كنيسة المخلص). Папа Афанасий III діни қызметке тағайындалған кезде Александрияда Саид әл-Наизидің (الوزير شرف الدين أبي سعيد هبة الله بن صاعد النايزي) ұлы шазир Шарафуддин Әби Саид болды. Папа онымен кездесіп, везир оны ұзақ уақыт қабылдады. Александриядан кетер алдында жаңа папа бірнеше шіркеуді құдайлық қызметке бағыштап, бірнеше діни қызметкер тағайындады. Содан кейін ол жаңа патриархтардың ырымға тағайындалған кездегі әдет-ғұрыптары бойынша Нитрия (Вади аль-Натрун, وادي النطرون) монастырына барды. 1257 жылы Папа Афанасий III Макарий (Аби Макар, دير أبي مقار) монастырында Құрбандық шалудың қасиетті майын (Мирон, الميرون) құрды. Бұл рәсімге бірнеше епископ қатысты. Олардың қатарында Саманнод епискобы Абба Иоанн (الأنبا يوأنس أسقف سمنود), Махалла епискобы Абба Грегориус (أنبا غريغوريوس أسقف المحلة), Эль Барамон епискобы Михаил (أنبا ميخائيل أسقف البرمون), Фух және Жоғарғы Меноуф епискобы Абба Юсаб, шіркеу тарихы бойынша пайдалы еңбектің авторы ((الأنبا يوساب صاحب التاريخ أسقف فوه ومنوف العليا), Нестрох епискобы Абба Абраам (أنبا ابرآم أسقف نستروة), Синжар епискобы Абба Бутрос (أنبا بطرس أسقف سنجار), Лакана епискобы Абба Юанес (أنبا يؤانس أسقف لقانة), Дафри епискобы Марк (أنبا مرقس أسقف دفري), Тигрдің епискобы Абба Иоанн ибн Альц (أنبا يوأنس ابن الخازن أسقف أبو تيج), Бахманахар епискобы Юсаб (أنبا يوساب أسقف أخميم), Файюм епискобы Абба Бутрос (أنبا بطرس أسقف الفيوم) және (12) Аль Бахнаса (Оксиринх) епискобы Абба Иоанн (أنبا يوانس ابن الراهبة أسقف البهنسا) болды. Ол епископтық қызметі кезінде шіркеудегі бейбітшілік үшін күресті және Симонияның (парыздықты ақшаға сатып алу) жаман әсерлеріне қарсы күресті. Патриарх болғаннан кейін ол шіркеуді сауықтыру және оның алдыңғысы Кирилл III (البابا كيرلس بن لقلق) келтірген зардапты жөндеу үшін қолынан келгеннің бәрін істеді. Ол епископтық қызметке симеонисттік жолмен көтерілген епископтарға қатты қысым жасады, бұл Кирилл III папаның епископтық лауазымдарды сату тәсілі. Осыған байланысты көптеген копт епископтары православие дінінен кетіп қалды. Оның заманында, бұрын копт дінінде болған (قبطي الأصل) Ассад Шараф ад-Дин Хибатулла ибн Са'ад ан-Найзи (الوزير الأسعد شرف الدين هبة الله بن صاعد النايزي) атты әкім христиандардан белгіленген салықтың есесінен екі есе көп ақша алды. Оның заманында Дамаскіде мұсылмандар көтеріліс жасап, ішіндегі заттарды өртегеннен кейін Әмір Сұлтанның шіркеуін қиратты (Аль-Макризи, 4-том, 402-бет). Сондай-ақ, 1259 жылы (976 AM) Дамаскіде бір топ христиан өлтіріліп, олардың үйлері тоналды, бұл Айн Жалут шайқасынан аз бұрын болды. Айн Жалут шайқасынан кейін және моңғолдардың жеңілісінен кейін, Мамлюк сұлтаны әл-Малик әл-Музафар Сейф ад-Дин Қутуз Дамаскіге кіріп, христиандарға 150 000 дирхам төлеуді бұйырды, олар оны Парсы князі Фарис ад-Дин Актайдың (الأمير الفارسي فارس الدين أقطاي المستعرب أتابك المعسكر) елшілігі арқылы жинап, оған жеткізді. Осы күндері Дамаскіде көптеген копттар болды және Дамаскіде көптеген копт шіркеулері болды.