Кіріспе

Технологияның мәнін зерттеу

Технология философиясы – технологияның мәні мен оның қоғамға тигізетін әсерін зерттейтін философияның бір саласы. Технологияға (немесе оның грек тіліндегі түбірі – techne) қатысты философиялық ой-толғаныстар Батыс философиясының бастапқы кезеңдерінен бастау алады.

Грек философиясы

Батыс термині "технология" грек термині techne (τέχνη) (өнер немесе қолөнер білімі) дегеннен шыққан және технологияға қатысты философиялық көзқарастар Батыс философиясының бастауларына дейін жетеді. Гректердің техникаға деген көзқарасының ортақ тақырыбы – оның табиғатты еліктеу арқылы пайда болуы (мысалы, тоқыма өнер тоқыма өрмекшілерді бақылаудан дамыған). Грек философтары Гераклит және Демокрит осы пікірді қолдады. "Физика" еңбегінде Аристотель осы еліктеудің көбінесе болатынын мойындады, бірақ техника табиғаттан асып, "табиғаттың аяқтамауы мүмкін нәрсені аяқтауға" қабілетті деп мәлімдеді. Аристотель сондай-ақ табиғат (физис) пен техника онтологиялық жағынан ерекшеленетінін, себебі табиғи нәрселердің өзіндік жарату және қозғалыс принципі, сондай-ақ ішкі телеологиялық соңғы себебі бар екенін айтты. Ал техника сыртқы себеп пен оны қалыптастыратын сыртқы мақсат (телос) арқылы қалыптасады. Табиғи нәрселер белгілі бір мақсатқа ұмтылып, көбейеді, ал техникада мұндай қасиет жоқ. Платонның "Тимей" кітабында әлем мәңгілік формаларға сәйкес құдайлық шебер (Демиург) жасаған туынды ретінде бейнеленген, өйткені шеберлер жобаларды пайдаланып заттар жасайды. Сонымен қатар, Платон "Заңдар" еңбегінде шебердің осы құдайлық шеберді еліктейтінін айтады.

Орта ғасырдан XIX ғасырға дейін

Рим империясы мен кейінгі антик дәуірде авторлар Витрувийдің "Де Архитектура" (б.з.д. 1 ғасыр) және Агриколаның "Де Ре Металлика" (1556) сияқты қолданбалы еңбектер жазды. Орта ғасырлық схоластикалық философия, әдетте, технологияны табиғатты құру деп қарастырды. Ренессанс кезеңінде Фрэнсис Бэкон технологияның қоғамға тигізетін әсерін талдаған алғашқы заманауи авторлардың бірі болды. Өзінің "Жаңа Атлантида" (1627) атты утопиялық шығармасында Бэкон оптимистік көзқарас ұсынды, ондағы ойдан шығарылған институт (Соломонның үйі) табиғи философия мен технологияны пайдаланып, адамның табиғат үстінен билігін арттыруға, соның арқасында қоғамның өмір жағдайларын жақсартуға ұмтылады. Бұл институттың мақсаты – "нәрселердің себептерін және құпия қозғалыстарын білу, сондай-ақ адамзаттың билігінің шекараларын кеңейтіп, мүмкіннің бәрін іске асыру".

19 ғасыр

Техаста тұратын неміс философы және географы Эрнст Капп 1877 жылы "Grundlinien einer Philosophie der Technik" атты маңызды кітабын жариялады. Капп Гегель философиясымен терең шабыттанды және техниканы адам мүшелерінің сыртқа тасталатын бейнесі ретінде қарастырды. Еуропалық контексте Капп технология философиясының негізін қалаушы деп есептеледі. 20-ғасырда технология философиясында зор ықпалға ие болған технологияға қатысты тағы бір, көбірек материалистік көзқарас Бенджамин Франклин мен Карл Маркс идеяларына негізделген.

ХХ ғасырдан бүгінгі күнге дейін

Қазіргі заманғы технологияның адамзатқа тигізетін әсерін тікелей қарастырған 20 ғасырдың басындағы бес көрнекті философ – Джон Дьюи, Мартин Хайдеггер, Герберт Маркузе, Гюнтер Андерс және Ханна Арендт. Олардың бәрі технологияны қазіргі өмірдің орталық құралы деп есептеді, алайда Хайдеггер, Андерс, Арендт және Маркузе Дьюиге қарағанда күмәнді және сыншыл көзқарас танытты. Хайдеггер үшін мәселе технологияның жасырын мәні, Гестель немесе Қоршау болды, ол адамзат үшін ең үлкен қауіптің және сонымен бірге ең үлкен мүмкіндіктің көзі еді. Хайдеггердің технология туралы маңызды еңбегі "Технология туралы сұрақ" атты еңбегінде кездеседі. Жакус Элюл сияқты технологиялық детерминистер қазіргі заманғы технология біртұтас, монолиттік және детерминистік күш құрайды, ал технологияның тек құрал екендігі туралы түсінік – қателік деп санайды. Элюл қазіргі заманғы технологиялық жүйенің адамзаттың игілігіне немесе биосфераның сақталуына емес, өзінің тиімділігі мен күшінің қажеттіліктерімен басқарылатынын айтады. ХХ ғасырдың екінші жартысында көптеген маңызды жеке еңбектер жарияланғанмен, Пол Дурбин ғасырдың басында жарық көрген екі кітапты технология философиясының академиялық тармағы ретінде дамуының және канондық мәтіндердің қалыптасуының белгісі деп атады. Олар – Эрик Хиггс, Эндрю Лайт және Дэвид Стронгтың редакциялаған "Технология және жақсы өмір" (2000) және Ханс Актерхуистің "Технологияның американдық философиясы" (2001) кітаптары. Соңғы он жылдықта технология философиясы тақырыбында бірнеше жинақталған еңбектер жарық көрді, ал "Techne: Философия және технология саласындағы зерттеулер" (Философиялық құжаттама орталығы жариялаған Философия және технология қоғамының журналы) және "Философия және технология" (Springer) журналдары технология философиясы бойынша ғылыми еңбектерді ғана жариялайды. Технология философтары кең ауқымды мәселелерді қарастырады және геоинженерлік, интернет деректері мен жеке өмірге қатысты мәселелер, интернет мысықтары туралы түсініктеріміз, технологияның функциясы мен технология эпистемологиясы, компьютерлік этика, биотехнология және оның салдары, ғарыштағы трансценденттік және технологиялық этика сияқты әртүрлі тақырыптармен айналысады. Бернард Стиглер өзінің "Техника және уақыт" және басқа да еңбектерінде технология мәселесі философия тарихында (Фрейдтің мағынасында) жасырылғанын дәлелдеді. Керісінше, Стиглер технология мәселесі философияның негізгі мәселесін қалай құрайтынын көрсетті. Стиглер, мысалы, Платонның "Мено" диалогында технологияның анамнезді, яғни шындыққа қол жеткізуді мүмкін ететінін көрсетеді. Стиглердің технология арқылы философия тарихын деконструкциялауы технология философиясының орнына қатысты жаңа түсініктерді ашады. Осыған ұқсас, Александр Галлоуэй, Юджин Такер және Маккензи Уорк өздерінің "Excommunication" кітабында цифрлық технологиялардың жетістіктері мен кең таралғандығы технология философиясын жаңа "алғашқы философияға" айналдырады деп мәлімдейді. Платонның "Федр" диалогындағы жазу және сөйлеуді талдау сияқты мысалдар келтіре отырып, Галлоуэй және т.б. технологияны онтологиядан кейінгі деп қарастырудың орнына, технология философияның алғы шарты ретінде түсінілуі керек екенін ұсынады: "Барлық нәрсе маған ұсынылып, бейнеленген, араластырылған және түзетілген, хабарланған және аударылған болып табылады ма? Араласу, жер аудару немесе қуғын-сүргін қайталау, араласу немесе бірігу емес, күнді өткізетін жағдайлар бар. "Енді хабарлар болмайды" деген хабарламалар бар. Сондықтан әрбір қарым-қатынасқа сәйкес келетін айырылу бар". Технология философиясының ішкі саласы ретінде инженерлік философияға да назар аударылды. Ибо ван де Поэль мен Дэвид Э. Голдберг "Философия және инженерлік: дамып келе жатқан күн тәртібі" (2010) атты жинақты редакциялады, онда дизайнға, эпистемологияға, онтологияға және инженерлік этикаға бағытталған көптеген ғылыми мақалалар бар.

Технология және бейтараптық

Технологиялық детерминизм – "технологияның ерекшеліктері оның қолданылуын анықтайды және прогрессивті қоғамның рөлі технологиялық өзгерістерге бейімделу және одан пайда табу болды" деген идея. Ал, әлеуметтік детерминизм технологияларды "дамыту мен енгізуде" қоғамның кінәлі екенін көрсетеді. Лелия Грин Порт-Артур және Данблан қарулы шабуылдары сияқты жақындағы оқиғаларды технологиялық және әлеуметтік детерминизмді таңдап көрсету үшін пайдаланды. Гриннің пікірінше, технологияны бейтарап деп санауға болады, егер нақты технологияға қатысты социомәдени контекст пен мәселелер ескерілмесе ғана. Осылайша, технологияны иелену арқылы берілетін билік пен әлеуметтік топтар арасындағы байланыс көрінеді. Осы екі көзқарас арасындағы үйлесімдік позиция – Батия Фридман ұсынған технологияға қатысты өзара әрекеттесу тұрғысы, ол әлеуметтік күштер мен технологияның бірлесіп құрылатынын және бір-бірімен өзара байланыста болатынын айтады.