Кіріспе

Жауо Гимараес Розаның 1956 жылғы романы "Даланың ішіндегі шайтанға төленетін құн" (Grande Sertão: Veredas, "Ұлы дала: жолдар"; сондай-ақ "Ұлы дала және оның жолдары" деп аударылады) – 1956 жылы бразилиялық жазушы Жауо Гимараес Розаның жарық көрген романы. Түпнұсқа атауы – верэдалар, яғни ылғалды жерлер арқылы өтетін шағын жолдар, әдетте биік орналасқан, шөптер мен буритизайлардың (Mauritia flexuosa пальмасының топтары) болуымен сипатталатын, Солтүстік Минас-Жерайс аймағындағы Сертао аймағын лабиринт тәрізді кесіп өтетін жолдар. Бұл жолдар сырттан келген адамның оңай адасып кетуіне мүмкіндік береді, себебі белгілі бір жерге жететін жалғыз жол болмайды, барлық жолдар бір-бірімен байланысқандықтан кез келген жол кез келген жерге алып кетуі мүмкін. Ағылшын тіліндегі атау кітаптағы кейінірек оқиғаға сілтеме жасайды, онда шайтанмен келісім жасауға тырысады. Алайда, кітаптың мәні аудармада көбінесе жоғалып кетеді, себебі португал тіліндегі түпнұсқа архаикалық және күнделікті тілде жазылған, сонымен қатар автордың ерекше неологизмдеріне толы, бұл кітаптың эстетикасын басқа тілдерге аударуды қиын міндет етеді. Оның көлемі, тілдік ерекшелігі және даулы тақырыптары жарық көрген кезде сенсация тудырды, бірақ қазір Бразилия әдебиетінің ең ұлы туындысы және португал тіліндегі және Оңтүстік Америка әдебиетінің ең маңызды романдарының бірі деп есептеледі. 2002 жылы Bokklubben World Library жүргізген 100 белгілі жазушының сауалнамасында бұл кітап барлық уақыттағы ең жақсы 100 кітаптың қатарына енді.

Сюжет

Гранде Сертао: Вередас – Риобальдоның күрделі тарихы, бұрынғы жагунчо (жалдамалы немесе қарақшы), кедейлер мен дала сияқты Рио-Сан-Францисконың ішкі аймағы, Сертао ретінде белгілі, Минас-Жерайс және Баия штаттарында 20-шы ғасырдың басындағы оқиға. Қазір қарт адам және ранчо иесі Риобальдо қаладан келген анонимді және үнсіз тыңдаушыға өзінің ұзақ тарихын айтады. Кітап бір бөлімнен тұрады, тарауларға бөлінбеген. Риобальдо орта таптық отбасында дүниеге келеді және көптеген замандастарынан айырмашылығы, білім алады. Бұл оған жергілікті белгілі ранчо иесі Зе Бебелоның тәрбиешісі болып жұмыс істеуге және Зе Бебелоның жергілікті қарақшылардың бірнеше тобын талқандау үшін өзінің жагунчолар армиясын құратындығын көруге мүмкіндік береді. Бірақ, себептері толыққанды түсініксіз – көбінесе батылға құмарлық – ол ранчодан жоғалып, Жока Рамиро басқаратын қарақшыларға қосылады. Керемет мергендігінің арқасында Риобальдо топтың бағалы мүшесіне айналады және оның беделі арта бастайды. Оқиғалар барысында Риобальдо Диадориммен танысады, кейіннен ол өзінің өткенінен Ренальдо деген атпен танысқан адам екені анықталады. Диадорим – жас, жағымды және бейтарап жагунчо. Екеуі терең достыққа бастайды, Диадорим Риобальдоға ерекше қызығушылық танытады. Кітап бойында Диадоримнің Жока Рамироның немересі немесе заңсыз ұлы болуы мүмкін деген ой айтылады. Рамироның адамдары Зе Бебелоны жеңіп, тұтқынға алады, бірақ қысқа соттан кейін Бебело босатылады. Соғыс уақытша тоқтайды, бірақ кейін Рамироның екі лейтенанты, Рикардао және Гермоген, оған сатқындық жасап, өлтіргені туралы хабар келеді. Нәтижесінде жеңімпаз армия екіге бөлінеді, Риобальдо қазіргі басшы Медейро Вазбен бірге қалады. Ваз аурудан қайтыс болғаннан кейін, Зе Бебело жер аударылудан оралып, топтың иелігін қайта алады (кітап осы жерден басталады; алдыңғы бөлім ұзақ ретроспекция түрінде айтылады). Олар Гермогеннің адамдарының ұзақ қоршауынан аман қалады, бірақ Зе Бебело шайқасқысы келмейді, ал топ бір айға жуық убақытқа оба ауруына шалдыққан ауылда бос жүреді. Бұл кезде Риобальдо қарсылық білдіріп, топтың басшылығын өз қолына алып, Зе Бебелоны жібереді. Кітап басынан бері шайтанның мәні туралы ойлармен жүрген Риобальдо шайтанмен келісім жасауға тырысады. Ол түн ортасында жол тоғысқан жерге барады, бірақ келісім жасалған-жасалмағанына көзі жетпейді және оқиға соңына дейін сенімсіздікпен қарады. Ол тобымен бірге жаугершілік шөлді кесіп өтеді, Рикардаоның адамдарын ойдағыдай қоршап, жойып, Рикардаоны өлтіреді. Содан кейін ол Гермогенге қарсы аттанады, бірақ күтпеген шабуылға ұшырайды; қиындықтар мен ауыр шығындардан кейін оның әскері Гермогенді жеңеді. Кітаптың кульминациялық нүктесі – екі қарсыласатын армия арасындағы пышақпен шайқас. Шайқас барысында Диадорим Гермогенді өлтіреді, бірақ өзі де қаза табады. Диадоримнің әйел екені оның өлімінен кейін ғана белгілі болады. Риобальдо жагунчолардың басшылығынан бас тартып, қалыпты өмірге оралады. Кітаптың соңғы ойлары португал тіліндегі әдебиеттің ең әдемі үзінділері саналады.

Теледидарлық бейімдеу

1985 жылы роман бразилиялық Rede Globo телеарнасы үшін телесериал ретінде бейімделді.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Алғашқы ағылшын тіліне аудармасын Джеймс Л. Тейлор және Харриет де Онис 1963 жылы жариялады. Фелипе В. Мартинес екінші аударма жасады.