Кіріспе
Бразилиялық жазушы Кларис Лиспектор (туған Chaya Pinkhasivna Lispector (Хая Пінкасівна Ліспектор; ) 1920 жылдың 10 желтоқсаны, 1977 жылдың 9 желтоқсаны) – украиналық туған бразилиялық романист және әңгімелер авторы. Оның жаңашыл, ерекше туындылары жақындық және терең ойлау тақырыбындағы әртүрлі повество стилінде жазылған, сонымен қатар халықаралық деңгейде мойындылыққа ие болды. Батыс Украинадағы Подолияда еврей отбасында дүниеге келген ол, бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін туған жерін қамтыған апаттар кезінде отбасымен бірге Бразилияға көшіп келді. Ол солтүстік-шығыс Пернамбуко штатының астанасы Ресифеде өсті, онда тоғыз жасында анасы қайтыс болды. Отбасы ол жасөспірім шағында Рио-де-Жанейроға көшті. Рио-де-Жанейрода заң факультетінде оқып жүргенде, ол өзінің алғашқы журналистік жұмыстарын және әңгімелерін жариялай бастады, 23 жасында жарық көрген "Жабайы жүрекке жақын" (Perto do Coração Selvagem) атты алғашқы романымен бірден танымал болды. Бұл роман Бразилияда революциялық деп есептелген стильде және тілде жазылған ішкі монолог түрінде жазылған. 1944 жылы бразилиялық дипломатқа тұрмысқа шыққаннан кейін Бразилиядан кетіп, келесі он жарым жылды Еуропа мен Америка Құрама Штаттарында өткізді. 1959 жылы Рио-де-Жанейроға оралғаннан кейін ол "Отбасылық байланыстар" (Laços de Família) әңгімелері мен "Г.Х. бойынша құмарлық" (A Paixão Segundo G.H.) романын жариялады. 1966 жылы апатқа ұшырап жарақат алған ол, өмірінің соңғы он жылдығын үнемі ауырып, романдар мен әңгімелер жазып, жариялап өткізді, соның ішінде "Água Viva" романы да бар, 1977 жылы ерте қайтыс болғанға дейін. Ол туралы көптеген кітаптар жазылған, ал оның өзі және оның туындылары туралы әңгімелер бразилиялық әдебиет пен музыкада жиі кездеседі. Оның бірнеше туындылары фильмге түсірілген. 2009 жылы американдық жазушы Бенджамин Мозер "Неліктен осы әлем: Кларис Лиспектордың өмірбаяны" атты кітабын жариялады. Сол кезден бері оның туындылары кең ауқымды қайта аудару жобасының нысаны болды, оны New Directions Publishing және Penguin Modern Classics баспалары шығарды, бұл беделді серияға енген алғашқы бразилиялық автор. "The Complete Stories" антологиясының редакторы (2015 ж.) Мозер Лиспекторды Кафкадан бері әлемдегі ең маңызды еврей жазушысы деп атайды.
Clarice Lispector (born Chaya Pinkhasivna Lispector (Хая Пінкасівна Ліспектор; ) December 10, 1920December 9, 1977) was a Ukrainian born Brazilian novelist and short story writer. Her innovative, idiosyncratic works explore a variety of narrative styles with themes of intimacy and introspection, and have subsequently been internationally acclaimed. Born to a Jewish family in Podolia in Western Ukraine, as an infant she moved to Brazil with her family, amidst the disasters engulfing her native land following the First World War. She grew up in Recife, the capital of the northeastern state of Pernambuco, where her mother died when she was nine. The family moved to Rio de Janeiro when she was in her teens. While in law school in Rio, she began publishing her first journalistic work and short stories, catapulting to fame at the age of 23 with the publication of her first novel, Near to the Wild Heart (Perto do Coração Selvagem), written as an interior monologue in a style and language that was considered revolutionary in Brazil. She left Brazil in 1944 following her marriage to a Brazilian diplomat, and spent the next decade and a half in Europe and the United States. After returning to Rio de Janeiro in 1959, she published the stories of Family Ties (Laços de Família) and the novel The Passion According to G. H. (A Paixão Segundo G. H.). Injured in an accident in 1966, she spent the last decade of her life in frequent pain, steadily writing and publishing novels and stories, including Água Viva, until her premature death in 1977. She has been the subject of numerous books, and references to her and her work are common in Brazilian literature and music. Several of her works have been turned into films. In 2009, the American writer Benjamin Moser published Why This World: A Biography of Clarice Lispector. Since that publication, her works have been the object of an extensive project of retranslation, published by New Directions Publishing and Penguin Modern Classics, the first Brazilian to enter that prestigious series. Moser, who is also the editor of her anthology The Complete Stories (2015), describes Lispector as the most important Jewish writer in the world since Kafka.
Ерте өмір, көшіп кету және Ресифе
Клариса Лиспектор қазіргі Украинадағы Чечельникте (Подолия) шағын еврей қалашығында дүниеге келді. Ол Пинкхас Лиспектор мен Мания Кримгольд Лиспектордың үш қызының ең кішісі болды. Оның отбасы Ресей империясының ыдырауынан кейін болған қырғындарда қатты қиындықтарға тап болды, бұл жағдай кейіннен оның үлкен әпкесі Элиса Лиспектордың "No exílio" (Шегіністе, 1948) атты автобиографиялық романында суреттелді. Олар Румынияға қашып, одан Бразилияға көшіп келді, онда Манияның туыстары тұрды. 1922 жылдың басында, Шая (Клариса) бір жасқа толып кезде, Гамбургтен Бразилияға кемемен келді. Лиспекторлар Бразилияға келгеннен кейін өздерінің есімдерін өзгертті. Пинкхас Педро, Мания Мариета, Лия Элиза, ал Шая Клариса болып өзгерді. Тек ортаңғы қызы Тания (19 сәуір 1915 – 15 қараша 2007) өзінің есімін сақтап қалды. Олар алдымен Алагоас штатының солтүстік-шығысындағы Масейо қаласына қоныстанды. Үш жылдан кейін, Мариеттың денсаулығы күрт нашарлағаннан кейін, олар Пернамбуко штатының Ресифе қаласына көшіп, Боа Виста ауданындағы 367 нөмірлі Praça Maciel Pinheiro-да және кейін Rua da Imperatriz көшесінде тұрды. Ресифеде, әкесі экономикалық қиындықтармен күресіп жүргенде, анасы – салдарынан паралич болған (кейбір деректерге сәйкес, Украинадағы қырғын кезінде зорталған) – 1930 жылдың 21 қыркүйегінде 42 жасында, Клариса тоғыз жасқа толғанда қайтыс болды. Клариса еврей және идиш тілдерін оқытатын Бразилиялық еврей және идиш колледжіне оқуға түсті. 1932 жылы ол штаттағы ең беделді орта мектеп – Ginásio Pernambucano-ға қабылданды. Бір жылдан кейін, Герман Гессенің "Штепан-құйрығы" романының ықпалымен, ол "жазуға деген құштарлығын саналы түрде сезінді". 1935 жылы Педро Лиспектор қыздарымен бірге сол кездегі астана Рио-де-Жанейроға көшіп баруды шешті, онда ол көбірек экономикалық мүмкіндіктер табуға және қыздарына еврей күйеулерін табуға үміттенді. Біраз уақыттан кейін, 1940 жылдың 26 тамызында, өт қабына жасалған сәтсіз операциядан кейін, сүйікті әкесі 55 жасында қайтыс болды. Әлі де заң факультетінде оқып жүрген кезінде Клариса журналист болып жұмыс істеді, алдымен үкіметтік баспасөз қызметі – Agência Nacional-да, содан кейін маңызды газет – A Noite-да. Лиспектор Бразилияның жас жазушыларымен, соның ішінде Лусио Кардосомен танысты, оған ғашық болды. Алайда Кардосо гомосексуал болғандықтан, ол көп ұзамай заң факультетінің әріптесі Мори Гургель Валентемен кездесе бастады, ол Бразилияның Сыртқы істер министрлігіне, Itamaraty деп аталатын ведомствоға қабылданған еді. Дипломатқа үйлену үшін ол азаматтыққа қабылдануы керек болды, ол кәмелетке толғаннан кейін дереу жасады. 1943 жылдың 12 қаңтарында оған Бразилия азаматтығы берілді. Он бір күннен кейін ол Гургельге тұрмысқа шықты.
Жабайы табиғаттың жанынан
1943 жылдың желтоқсан айында ол өзінің алғашқы романын – «Жабайы жүрекке жақын» (Perto do coração selvagem) шығарды. Жоана есімді жас қыздың ішкі әлемін суреттейтін бұл роман сенсация тудырды. 1944 жылдың қазан айында кітап 1943 жылғы ең үздік дебюттік роман үшін беделді Graça Aranha сыйлығын жеңіп алды. Ақын Ледо Иво сыншылардың бірі оны «португал тілінде әйел жазған ең ұлы роман» деп атады. Тағы бір сыншы Кларисаның «бразилиялық романның жиырма жылдан бері айналып келген салмақ ортасын өзгерте алғанын» айтты. Сан-Паулу сыншысы Серджио Миллиет: «Клариса Лиспектордың туындылары әдеби ортада терең ойлы романға жасалған ең маңызды тыраныс ретінде көрінеді. Бразилиялық автор алғаш рет әдебиетіміздің осы дерлік таза жаңа саласында қарапайым жақындасудан асып түсті; алғаш рет автор қазіргі заманғы жаның психологиялық күрделілігінің тереңдігіне енді» деп жазды. Бұл роман, оның барлық келесі туындылары сияқты, ішкі сезімдерге ерекше назар аударумен еректелді. Роман жарық көрген кезде көптеген адамдар оның сана ағыны стилі Вирджиния Вульф немесе Джеймс Джойстың ықпалында болғанын айтты, бірақ ол осы авторларды кітап дайын болғаннан кейін ғана оқыды. Джойстің эпиграфы мен «Жас суретшінің портреті» (A Portrait of the Artist as a Young Man) романынан алынған атауды Лусио Кардосо ұсынған. Одан кейін Клариса мен Мори Гургель Риодан Амазонканың сағасында орналасқан Пара штатындағы Белем қаласына көшіп кетті. Мұнда Мори Екінші дүниежүзілік соғыста Бразилияның солтүстік бөлігін әскери база ретінде пайдаланған шетелдік қонақтармен Сыртқы істер министрлігі арасында байланыс жасады.
Еуропа және АҚШ
1944 жылдың 29 шілдесінде Клариса бала кезіне келгеннен бері алғаш рет Бразилиядан Неапольге кетті, онда Мори Бразилия консулдығына жіберілді. Неаполь Бразилия экспедициялық күшінің Бразилия әскерлерінің тұрақ пункті болды, оның сарбаздары одақтастар жағында нацистерге қарсы соғысты. Ол Неапольдегі әскери ауруханада жұмыс істеді, жарақат алған бразилиялық әскерлерге қамқорлық жасады. Римде ол итальяндық ақын Джузеппе Унгареттимен кездесті, ол "Жай жүрекке жақын" атты өлеңнің кейбір бөліктерін аударды және оның портреті Джорджо де Чириконың суретіне түсті. Неапольде ол өзінің екінші романын аяқтады, "О Люстра" ("Шампальник", 1946), ол біріншісі сияқты қыздың ішкі өміріне назар аударды, бұл жолы Виргиния деп аталды. Бұл ұзақ және қиын кітап, оның әсері "Near to the Wild Heart"-қа қарағанда аз болғанымен, сыншылардың ынталы қабылдауына ие болды. "Ол орасан зор таланты мен сирек кездесетін тұлғаға ие, ол екеуінің де кемшіліктерін өлімге ұшыратуы керек, өйткені ол олардың игіліктерін молынан пайдаланады", - деп жазды Гилда де Мело е Соуза. 1946 жылы Бразилияға қысқа сапардан кейін Кларис пен Мори 1946 жылдың сәуірінде Еуропаға оралды, онда Мори Швейцарияның Берн қаласындағы елшілікке жіберілді. Бұл Лиспектор үшін өте шаршап, көңілі қалады. "Швейцария - сезімдер қорымы" деп жазды ол әпкесіне. Оның ұлы Педро Гургель Валенте 1948 жылы 10 қыркүйекте Бернде дүниеге келді, ал қалада ол үшінші романын жазды, "A cidade sitiada" ("Басқынға алынған қала", 1946). Швейцарияда, Бернде Gerechtigkeitsgasse, яғни Әділет көшесінде тұрдым. Менің үйімнің алдындағы көшеде таразы ұстап тұрған түрлі-түсті мүсін тұрды. Айналасында күйреген патшалар кешірім сұрап жалбарынады. Қыста кесене ортасында тұрған көлдің суы суық, кейде мұз қатпарлары жұқа болады. Көктемде қызыл гераниум және әлі де ортағасырлық көше: Мен қаланың ескі бөлігінде өмір сүрді. Мені Берннің бірқалыптылығынан құтқарған нәрсе - орта ғасырда өмір сүру, қардың өтуін күту және қызыл геранийдің суға қайтадан көрінуін күту, онда ұл тууы, менің ең ұнамайтын кітаптарымның бірі - "Қоршалған қала", бірақ оны екінші рет оқыған кезде адамдар ұнатады; менің бұл кітапқа деген ризашылығым өте зор: оны жазудың күш-жігері мені жұмыспен қамтып, Берннің қорқынышты үндеуінен құтқарды, мен соңғы тарауын аяқтағаннан кейін мен баланы тууға ауруханаға бардым. Лиспектор Бернде жазған "Бейіктеу қала" кітабында Лукреция Невестің және оның Сан-Жеральдо қаласының шағын елді мекеннен үлкен қалаға дейін өсу тарихы баяндалады. Көрініс пен көру метафораларымен толы бұл кітаптың қабылдануы суық болды және Лизпектордың жақын досының айтуынша, "бәлкім, Клариса Лизпектордың романдарынан ең аз сүйіктісі" болды. Серджо Миллие "автор өзінің байлығының ауырлығына беріліп қалды" деген қорытындыға келді. Ал португал сыншысы Жоао Гаспар Симонес былай деп жазды: "Оның тұйықлығы арман тұйықлығының пішініне ие. Кілтті біреу тауып алсын". 1949 жылы Швейцариядан шығып, Рио-де-Жанейрода бір жылға жуық уақыт болғаннан кейін, Кларис және Мори Гургель Валенте Девон штатындағы Торквейге сапар шегіп, Мори тарифтер мен сауда туралы жалпы келісімге (ГАТТ) делегат болды. Олар 1950 жылдың қыркүйегінен 1951 жылдың наурызына дейін Англияда болды. Лиспектор Англияны жақсы көретін, бірақ Лондонға барған кезінде түсік жасады. 1952 жылы Рио-де-Жанейроға оралғанда, Лиспектор отбасы бір жылға жуық тұратын болды. Ол білім және денсаулық сақтау министрлігінің демеушілігімен алты әңгіменің қысқа томын шығарды. Бұл әңгімелер 1961 жылы шыққан "Laços de família" ("Отбасылық байланыс") романының негізін құрады. Сондай-ақ ол Teresa Quadros псевдонимімен қысқа өмір сүрген Comício газетінде әйелдер колонкасы ретінде жұмыс істеді. 1952 жылдың қыркүйегінде отбасы Вашингтонға көшіп барды. Олар Мэриленд штатының Шеви Чейс маңындағы Ридж көшесінің 4421 мекен-жайында үй сатып алды. 1953 жылдың 10 ақпанында оның екінші ұлы Пауло дүниеге келді. Ол бразилиялық жазушы Эрико Вериссимомен, ол кезде Америка мемлекеттері ұйымында жұмыс істейтін, оның әйелі Мафальдамен, сондай-ақ елшінің әйелі, бұрынғы бразилиялық диктатор Гетулио Варгастың қызы Альзира Варгаспен жақын қарым-қатынаста болды. Сонымен қатар Риода шыққан "Сеньор" журналына да әңгімелерін жариялай бастады. Бірақ ол дипломатиялық ортаға деген ризашылығын арттырды. "Мен оны жек көрдім, бірақ мен өз міндетіммен [ ] кешкі асқа шақырдым, сіз істеуге тиіс барлық нәрсені жасадым, бірақ ренжітіп" Ол әпке-қарындастарын және Бразилияны қатты сағынды, ал...
Отбасылық байланыстар
Бразилияда Лиспектор қаржылық қиындықтарға тап болып, бірнеше жыл бұрын Вашингтонда аяқтаған романы мен «Laços de família» (Отбасылық байланыстар) атты әңгімелер жинағы үшін баспагер іздеді. Бұл кітапқа «Some Stories» жинағынан алты әңгіме және жеті жаңа әңгіме енді, олардың кейбіреулері «Senhor» журналында жарияланған болатын. Кітап 1960 жылы жарық көрді. Досы Фернандо Сабино оған кітаптың «нақты, шынайы, күмәндісіз және тіпті қарапайым түрде Бразилияда жарық көрген ең жақсы әңгімелер кітабы» екенін жазды. Ал Эрико Вериссимо: «Мачадо де Ассистен бері осы елде жарық көрген ең маңызды әңгімелер жинағы туралы айтуға ұялып, жазбағанмын. Міне, айтайын:» деді, Мачадо де Ассис – Бразилияның классикалық романының авторы.
Қараңғыдағы алма
Ол Торквейде бастаған "Maçã no escuro" (Қараңғыдағы алма) 1956 жылдан бері дайын болған, бірақ баспагерлер қайта-қайта қабылдамаған, бұл Лиспекторды үмітсіздікке жетеледі. Оның ең ұзақ романы және, мүмкін, ең күрделі туындысы, 1961 жылы "Family Ties" романын жариялаған Сан-Паулудағы Ливрария Франсиско Альвес [pt] баспасынан шығарылды. Сюжетке емес, ішкі монологқа негізделген романның негізгі тақырыбы – әйелін өлтірген деп санайтын Мартим есімді адамның Бразилияның шұғылалы аймағына қашуы және шаруа ретінде жұмыс іздеуі. Бұл жоғары аллегориялық романның нағыз мәселесі – тіл және жаратылыс. 1962 жылы бұл туынды өткен жылғы ең үздік роман үшін Кармен Долорес Барбоза сыйлығымен марапатталды. Осы шамада ол ақын Пауло Мендес Кампоспен, ескі досымен қарым-қатынас бастады. Мендес Кампос үйленген еді, алайда бұл қарым-қатынас ұзаққа созылмады.
Г.Х. мен "Шетелдік легион" бойынша азап
1964 жылы ол өзінің ең таңғаларлық және танымал кітаптарының бірін – «A paixão segundo G. H.» жариялады. Кітап Риодағы жайлы пентхаусының қызметші бөлмесінде, тарақанның бір бөлігін жеуге әкелетін мистикалық тәжірибеге ұшыраған әйел туралы. Сол жылы ол «Шетелдік легион» атты тағы бір әңгімелер мен әртүрлі жазбалар жинағын шығарды. Америкалық аудармашы Грегори Рабасса, алғаш рет Лизпектормен 1960-шы жылдардың ортасында Техаста өткен Бразилия әдебиеті конференциясында кездескенін еске алады. Ол «Марлен Дитрихке ұқсайтын және Вирджиния Вульф сияқты жазатын сирек кездесетін адаммен [Лиспектормен] кездескенімді есімде сақтаймын» дейді. 1966 жылдың 14 қыркүйегінде ол пәтерінде қайғылы оқиғаға ұшырады. Ұйқыға арналған таблетка ішіп, жаққан темекімен төсегінде ұйықтап қалды. Ол ауыр жарақат алды, оң қолын тіпті ампутациялауға дайын тұрды. Оның сөзінше: «Бірнеше бұрын болған өрт оң қолымды жартылай жойды. Аяқтарым мәңгілікке күйді. Болған оқиға өте қайғылы, мен оны еске алуды қаламаймын. Мен тек үш күн тозақта болғанымды айта аламын, онда, айтуынша, өлімнен кейін жаман адамдар барады. Мен өзімді жаман санамаймын және мен оны тірі кезімде де сезіндім». Келесі жылы ол өзінің алғашқы балалар кітабын – «O Mistério do coelho pensante» (Ойлаушы қоянның құпиясы, 1967) шығарды. Бұл кітапты ол Вашингтонда, ағылшын тілінде, ұлы Паулу үшін жазып, кейін аударған. 1967 жылдың тамызында ол Рио-де-Жанейроның маңызды газеті – «Jornal do Brasil» үшін апталық «crônica» жаза бастады, бұл оның атағын зиялы және көркемдік ортадан тысқары кеңейтті. Бұл жазбалары кейіннен «Дүние ашылуы» (The Discovery of the World, 1984) атты жинақта жарияланды.
Балықты өлтірген әйел және "Сабақ" немесе "Көңіл-күйлер кітабы"
1968 жылы Лиспектор Бразилияның күшейіп келе жатқан әскери диктатурасына қарсы саяси демонстрацияларға қатысып, екі кітап жариялады: балаларға арналған екінші туындысы "Балықты өлтірген әйел" (A Mulher que matou os peixes), онда баяндаушы Клариса ұлының балығын тамақтандыруды ұмытып кеткенін мойындайды, және "Оқушылық немесе ләззаттар кітабы". "Г. Х." романынан кейінгі оның алғашқы романы "Uma Aprendizagem ou O Livro dos Prazeres" бастауыш сынып мұғалімі Лори мен философия мұғалімі Улисс арасындағы махаббат оқиғасын баяндайды. Бұл кітап оның газет бағандарындағы жазбаларына негізделген, ол "Маншете" журналы үшін сұхбаттар жүргізген болатын. Кітап 2021 жылдың сәуір айында New Directions баспасынан жаңа аудармамен қайта жарық көрді. Cleveland Review of Books оны "адамдар арасындағы, сондай-ақ өзіңнің өзіңнен және өзіңнен 'Құдайдан' дағы қашықтық туралы роман" деп сипаттады.
Жасырын қуаныш пен Агуа вива (Өмір ағысы)
1971 жылы Лиспектор тағы бір әңгімелер кітабын жариялады, Felicidade clandestina (Covert Joy), олардың бірнешеуі оның Ресифидегі балалық шағының естеліктеріне оралды. Ол көптеген адамдар өзінің ең үздік деп санайтын "Агуа Вива" (Тұрмыс ағысы) кітабын жазуға кірісті, бірақ оны аяқтау үшін күресті. Бұл кезде оның өміріне еніп, адал көмекшісі және досы болған бұрынғы монах Ольга Борелли еске алады: text=Ол өзін сенімсіз сезінді және бірнеше адамнан пікір сұрады. Басқа кітаптарында Клариса мұндай сенімсіздік танытпады. "Агуа Вива" кітабында ол солай болды. Сол кезде ғана Кларисаның кітапты баспаға тапсырудан тартынғанын көрдім. Мұны ол өзі айтты. 1973 жылы жарық көрген бұл кітап бірден шедевр ретінде мойындалды. Бір сыншы былай деп жазды: "Осы туындысымен Клариса Лиспектор Бразилияда қазіргі әдебиетті көңілсіз және төмендететін жағдайдан оятып, оны жалпыға бірдей мәңгілік және кемелділік деңгейіне көтеріп, жаңарып етті". Кітап – аты аталмаған бірінші жақтан, аты аталмаған "сізге" баяндалған ішкі монолог, және ол белгілі бір сөздердің жиі қайталануымен музыкалық сапаға ие деп сипатталған. "Агуа Вива" алғаш рет 1978 жылы ағылшын тіліне "The Stream of Life" деп аударылды, ал 2012 жылы Стефан Тоблердің жаңа аудармасы жарық көрді.
Өмірдің тыны және жұлдыздың сәті
Лиспектор «Өмір тынысы: пульсациялар» (Um sopro de vida: pulsações) деп аталатын кітапта жұмыс істеді, ол 1970 жылдардың ортасында, оның қайтысынан кейін жарық көрді. Кітап «Автор» мен оның туындысы – Анджела Пралини арасындағы әңгімеден тұрады, оның есімі «Түнде қайда болдың?» әңгімесіндегі кейіпкерден алынған. Ол осы фрагментті форманы соңғы және ең танымал романы «Жұлдыздың сағаты» (A Hora da estrela, 1977) үшін пайдаланды, Ольга Бореллидің көмегімен, қағаздың бөліктеріне жазылған жазбалардан оқиғаны жинап біріктірді. «Жұлдыздың сағаты» бразилиялық әдебиеттегі ең танымал кейіпкерлердің бірі – Макабеяның тарихын айтады. Ол Алагоас штатынан, Лиспектор отбасының алғашқы қоныс тепкен жерінен шыққан, аштықтан зардап шеккен, кедей теріші, Рио-де-Жанейроның ірі қаласында жоғалған қыз. Макабеяның есімі Маккабейлерге сілтеме жасайды және Лиспектордың туындыларында еврей тақырыбына жасалған санаулы сілтемелердің бірі болып табылады. Оның бразилиялық кедейлік пен шеттеу мәселесіне назар аударуы да жаңалық болды.
Өлім
"Жұлдыздың сағаты" жарық көргеннен кейін көп ұзамай Лиспектор ауруханаға түсті. Ол операцияға келмейтін жұмыртқа безінің қатерлі ісігіне шалдыққан, бірақ оған диагнозы айтылмады. Ол 57 жасқа толу алдында қайтыс болды және 1977 жылдың 11 желтоқсанында Рио-де-Жанейродағы Кажу еврей зиратында жерленді.