Жозе Сарамагу: Португалиялық жазушы және Нобель сыйлығының лауреаты

Кіріспе

Португалиялық романист (1922–2010)

Жозе де Соуза Сарамаго (ʒuˈzɛ ðɨ ˈsozɐ sɐɾɐˈmaɣu; 16 қараша 1922 – 18 маусым 2010) – португал жазушысы. Ол 1998 жылы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын «ой-қиялы, мейірімділік және ирониямен ұсталып тұрған, бізді шамадан тыс шындықты қайтадан сезінуге мүмкіндік беретін» «уәждемелері» үшін алды. Оның шығармаларының кейбіреулерін аллегория ретінде қарастыруға болады, олар теопоэтикалық адам факторын ерекше баса назар аударатын тарихи оқиғаларға қарсы тұратын көзқарастарды ұсынады. 2003 жылы Харольд Блум Сарамагоны «қазіргі әлемдегі ең дарынды романист» деп сипаттады, ал 2010 жылы оны «Батыс әдебиетінің берік бөлігі» деп санағанын айтты. Джеймс Вуд оның көркем прозасындағы ерекше стильді жоғары бағалап, «ол романдарын өте білгір де, сонымен бірге білмейтін адам айтатын сияқты суреттейді» дейді. Сарамаго оқуда жақсы болғанымен, оның ата-анасы оны гимназияда оқытуға шамасы келмеді, сондықтан 12 жасында оны техникалық училищенің оқушысы етіп ауыстырды. Токарлық мамандығын бітіргеннен кейін екі жыл көлік жөндеуші болып жұмыс істеді. Осы кезеңде Сарамаго кітап оқуға әуес болып, бос уақытында Лиссабондағы қоғамдық кітапханаға баруды әдетке айналдырды. 1944 жылы баспагер, кейін суретші болған Илда Рейске үйленді (1970 жылы ажырасты). 1947 жылы олардың жалғыз қызы Виоланте дүниеге келді. Сарамагоның алғашқы романы «Күнә елі» 1947 жылы жарық көрді. 1966 жылы «Мүмкін өлеңдер» атты поэзия жинағы жарық көргенге дейін ол оның жалғыз жарияланған әдеби еңбегі болды. Одан кейін 1970 жылы «Мүмкін бақыт» атты тағы бір өлеңдер жинағы, 1971, 1973 және 1974 жылдары газет мақалаларының үш жинағы және 1975 жылы «1993 жыл» атты ұзын поэма жарық көрді. 1976 жылы «Ескертулер» атты саяси жазбалар жинағы жарық көрді. 1975 жылы Diário de Notícias газетінен босатылғаннан кейін Сарамаго жазуға толыққандай берілді және келесі жылдары «Сурет салу және каллиграфия нұсқаулығы» (1977), «Дерлік зат» (1978), «Жерден көтерілген» (1980) және «Португалияға саяхат» (1981) сияқты маңызды туындыларын жариялады.

José de Sousa Saramago (ʒuˈzɛ ðɨ ˈsozɐ sɐɾɐˈmaɣu; 16 November 1922 – 18 June 2010) was a Portuguese writer. He was the recipient of the 1998 Nobel Prize in Literature for his "parables sustained by imagination, compassion and irony [with which he] continually enables us once again to apprehend an elusory reality." His works, some of which can be seen as allegories, commonly present subversive perspectives on historic events, emphasizing the theopoetic human factor. In 2003 Harold Bloom described Saramago as "the most gifted novelist alive in the world today" and in 2010 said he considers Saramago to be "a permanent part of the Western canon", while James Wood praises "the distinctive tone to his fiction because he narrates his novels as if he were someone both wise and ignorant." Although Saramago was a good pupil, his parents were unable to afford to keep him in grammar school, and instead moved him to a technical school at age 12. After graduating as a lathe operator, he worked as a car mechanic for two years. At this time Saramago had acquired a taste for reading and started to frequent a public library in Lisbon in his free time. He married Ilda Reis, a typist and later artist, in 1944 (they divorced in 1970). Their only daughter, Violante, was born in 1947. Saramago published his first novel, Land of Sin, in 1947. It remained his only published literary work until a poetry book, Possible Poems, was published in 1966. It was followed by another book of poems, Probably Joy, in 1970, three collections of newspaper articles in 1971, 1973 and 1974 respectively, and the long poem The Year of 1993 in 1975. A collection of political writing was published in 1976 under the title Notes. After his dismissal from Diário de Notícias in 1975, Saramago embraced his writing more seriously and in following years he published a series of important works including Manual de Pintura e Caligrafia (1977), Objecto Quase (1978), Levantado do Chão (1980) and Viagem a Portugal (1981).

Кейінгі өмірі және халықаралық танымалдығы

Сарамаго өзінің төртінші романы – «Мемориал до Конвенто» (1982) жарық көргенге дейін алпыс жасқа толғанша кең танылу мен құрметке ие бола алмады. 18 ғасырдағы Лиссабондағы Инквизиция дәуірінде өтетін барокколық әңгіме, мүгедек солдат пен жас бақташы арасындағы махаббат пен діннен тайған священниктың ұшу туралы арманы туралы баяндайды. Романның 1988 жылы Джованни Понтиеро аударған «Балтазар мен Блимунда» деген атпен жарық көргені Сарамагоны халықаралық оқырмандар назарына түсірді. Бұл роман Португалия ПЕН клубының сыйлығын жеңіп алды. «Рикардо Рейстің өлімі жылы» және «Лиссабон қоршауының тарихы» сияқты сәтті романдардан кейін Сарамаго әдеби сыншылар тарапынан күрделі, бірақ әсем стилі, кең ауқымды сілтемелері мен өткір зиры қабілеті үшін мақтауға ие болды. Алғашқы роман үшін Сарамаго британдық тәуелсіз шетелдік көркем әдебиет сыйлығын алды. «Лиссабон қоршауының тарихы» көп қабатты туынды тарихи оқиғалардың белгісіздігін зерттейді және басшысына ғашық болған оқшауланған корректордың тарихын қамтиды. Сарамаго романның басты кейіпкерінде өзінен көп нәрсе бар екенін мойындады және оны әйеліне арнады. 1986 жылы Сарамаго өзінен 27 жас кіші испандық зиялы және журналист Пиллар дель Риомен танысты. Олар 1988 жылы үйленді және ол 2010 жылдың маусым айында қайтыс болғанға дейін бірге өмір сүрді. Дель Рио Сарамагоның кітаптарын испан тіліне ресми түрде аударушы болып табылады. Сарамаго 1969 жылы Португалия Коммунистік партиясына қосылды және өмірінің соңына дейін партия мүшесі болды. Ол өзін пессимист деп мойындады. Оның көзқарастары Португалияда, әсіресе «Иса Мәсіхтің Ізгі хабары» жарық көргеннен кейін қызу дау тудырды. Елдің католик қауымының өкілдері Сарамагоның Исаны және әсіресе Құдайды кемшіліктері бар, тіпті қатыгез адамдар ретінде бейнелегеніне наразылық білдірді. Сол кездегі премьер-министр Анибал Кавако Сильва басқаратын Португалияның консервативті үкіметі Сарамагоның туындыларын Аристион сыйлығына ұсынуға рұқсат бермеді. 1998 жылы Сарамагоға әдебиет бойынша Нобель сыйлығы табысталды, сыйлықтың себебі: «көрер көзге елеусіз шындықты қайтадан сезінуге мүмкіндік беретін қиял, қайырымдылық және иронияға толы мысалдар арқылы». Сарамаго 2010 жылы Стамбулда өткен Еуропа жазушылар парламентінің құрметті қонағы ретінде сөз сөйлеуге шақырылған, бұл парламенттің ұсынысын ол бірлесіп жасаған болатын. Алайда, Сарамаго шарадан бұрын қайтыс болды.

Saramago did not achieve widespread recognition and acclaim until he was sixty, with the publication of his fourth novel, Memorial do Convento (1982). A baroque tale set during the Inquisition in 18th century Lisbon, it tells of the love between a maimed soldier and a young clairvoyant, and of a renegade priest's heretical dream of flight. The novel's translation in 1988 as Baltasar and Blimunda (by Giovanni Pontiero) brought Saramago to the attention of an international readership. This novel won the Portuguese PEN Club Award. Following acclaimed novels such as The Year of the Death of Ricardo Reis and The History of the Siege of Lisbon, Saramago was hailed by literary critics for his complex yet elegant style, his broad range of references and his wit. For the former novel, Saramago received the British Independent Foreign Fiction Prize. The multilayered The History of the Siege of Lisbon deals with the uncertainty of historical events and includes the story of a middle aged isolated proofreader who falls in love with his boss. Saramago acknowledged that there is a lot of himself in the protagonist of the novel, and dedicated the novel to his wife. In 1986 Saramago met a Spanish intellectual and journalist, Pilar del Río, 27 years his junior, and he promptly ended his relationship with Isabel Nóbrega, his partner since 1968. They married in 1988 and remained together until his death in June 2010. Del Río is the official translator of Saramago's books into Spanish. Saramago joined the Portuguese Communist Party in 1969 and remained a member until the end of his life. He was a self confessed pessimist. His views aroused considerable controversy in Portugal, especially after the publication of The Gospel According to Jesus Christ. Members of the country's Catholic community were outraged by Saramago's representation of Jesus and particularly God as fallible, even cruel human beings. Portugal's conservative government, led by then prime minister Aníbal Cavaco Silva, did not allow Saramago's work to compete for the Aristeion Prize,

In 1998 Saramago was awarded the Nobel Prize in Literature with the prize motivation: "who with parables sustained by imagination, compassion and irony continually enables us once again to apprehend an elusory reality." Saramago was expected to speak as the guest of honour at the European Writers' Parliament in 2010, which was convened in Istanbul following a proposal he had co authored. However, Saramago died before the event took place.

Өлім және жерлеу

Сарамаго лейкемиямен ауырады. Ол 2010 жылдың 18 маусымында 87 жасында қайтыс болды, соңғы жылдарын Испанияның Лансароте аралында өткізді. Оның отбасы хабарлағандай, ол жұма күні таңертең әйелі және аудармашысы Пиллар дель Риомен таңғы ас ішіп, сөйлескен соң, денсаулығы нашарлап қайтыс болды. The Guardian газеті оны "өзінің буынының ең көрнекті португал жазушысы" деп сипаттады. Сарамагоның ағылшын тіліне аудармашысы Маргарет Жулл Коста оның "тамаша қиялына" құрмет көрсетіп, оны "қазіргі заманғы ең ұлы португал жазушысы" деп атады. Аристоион сыйлығының іріктеу тізімінен Сарамагоның туындыларын шығарған премьер-министр Кавако Сильва оның жерлеу рәсіміне қатыспағанын, себебі ол "оны жеке танысқан емес" деп түсіндірді. Журналистердің алдында Кавако Сильваның қатыспауына күмән білдірген көшірушілер…

Жоғалған роман

Жозе Сарамаго қоры 2011 жылдың қазан айында «жоғалған роман» – Skylight (португал тілінде Claraboia) деп аталатын кітаптың жарық көргенін хабарлады. Ол 1950-жылдары жазылған және қолжазбасы жіберілген баспагердің архивінде сақталып келді. Сарамаго өмірінің соңына дейін бұл туынды туралы ештеңе айтпады. Кітап бірнеше тілге аударылды.

Стиль және тақырыптар

Сарамагоның тәжірибелік стилінде көбінесе ұзын сөйлемдер кездеседі, кейде бір беттен де асады. Ол тоқ нүктелерді сирек қолданып, оның орнына үтірлермен біріктірілген, ағылып жатқан сөйлемдерді жақсы көретін.

Жеке өмір

Сарамаго атеист еді. Католик шіркеуі оны көптеген жағдайларда оның кейбір романдарының мазмұнына байланысты сынға алды, әсіресе «Иса Мәсіхтің Ізгі хабары» және «Қабыл» романдары үшін. Онда ол Құдайдың бейнесін әжуалықпен көрсету үшін сатира мен библиялық цитаталарды пайдаланды. Португалия үкіметі 1991 жылғы «O Evangelho Segundo Jesus Cristo» («Иса Мәсіхтің Ізгі хабары») романын сынап, жазушының атын Еуропалық әдебиет сыйлығына үміткерлер тізімінен шығарды. Себебі, атеистік туынды португал католиктерінің сенімдерін қорлаған деп мәлімдеді. Кітапта Мәсіх адамдық құштарлықтарға еріп, Мария Магдалинамен бірге өмір сүріп, айқышқа шегеленуден қашуға тырысады. Швед академиясы Сарамагоға Әдебиет бойынша Нобель сыйлығын беру туралы шешім қабылдағаннан кейін Ватикан бұл шешімді саяси негізде сұраққа алды, бірақ Сарамагоның туындыларының эстетикалық немесе әдеби аспектілеріне ешқандай баға бермеді. Сарамаго: «Ватикан, әсіресе сырттан келген адамдарды оңай ашуландырады. Олар тек дұғаларына назар аударып, адамдарды бейбіт қалдыруы керек. Мен сенушілерді құрметтеймін, бірақ діни институтқа ешқандай құрметім жоқ». Сарамаго Португалия Коммунистік партиясының мүшесі болды және 1989 жылдан 2009 жылға дейін Еуропалық парламент сайлауында Демократиялық біртүтас коалициясынан кандидат ретінде қатысты, бірақ жеңу мүмкіндігі жоқ деп есептелген лауазымдарға үміткер болды. Оның саяси қызметі оны Джордж Оруэллмен салыстыруға себеп болды. 2006 жылы The Observer газетіне берген сұхбатында Сарамаго: «Біздің барлығымыздың белгілі бір ықпалы бар деп санаймын, себебі біз суретшіміз, емес, азаматпыз. Азамат ретінде біздің араласуға және қатысуға міндеттілігіміз бар, өзгеріс жасайтын – азамат. Мен өзімді әлеуметтік немесе саяси қатысудан тыс елестете алмаймын» деді. Екінші интифада кезінде 2002 жылдың наурыз айында Рамаллаға сапар шеккен Сарамаго: «Палестинада болып жатқан оқиғалар – Аушвицте болған оқиғалармен тең деңгейдегі қылмыс. Израиль халқы мен оның армиясы бейбасталыққа бейім. Олар Холокосттан пайда табушыларға айналды» деді. Бұл мәлімдемелерге сын танытқандар оны антисемиттік деп айыптады. Алты айдан кейін Сарамаго түсіндірді: «Израильдің әрекетін айыптау, соғыс қылмыстары жасалып жатыр деу – ізраильдіктерге жақсы таныс. Бұл оларды мазаламайды. Бірақ олардың шыдамайтын сөздері бар. «Аушвиц» деген сөзді айту – бұл ақымақтық, мен Рамалла Аушвицке ұқсайды демедім. Мен Рамаллада Аушвиц рухы бар екенін айттым. Біз сегіз жазушы едік. Воле Сойинка, Брейтен Брейтенбах, Винченцо Консоло және басқалардың барлығы да айыптау мәлімдемелері жасады. Бірақ ізраильдіктер бұған көңіл бөлмеді. Мен Аушвиц жарасына саусағымды тигізгенім үшін олар секірді». 2006 жылғы Ливан соғысы кезінде Сарамаго Тарик Али, Джон Бергер, Ноам Чомский және басқалармен бірге «ұзақ мерзімді әскери, экономикалық және географиялық практика, саяси мақсаты палестин ұлтын жоюдан басқа ештеңе емес» деп сипаттаған нәрсені айыптады. Ол сондай-ақ Иберия федерализмін қолдады. 2008 жылы «Сыртқылық» фильмінің түсіріліміне арналған баспасөз конференциясында ол Ұлы дағдарысқа қатысты: «Базарларға құйылған ақша қайда кетті? Өте тығыз және жақсы сақталған; кейін кенеттен ол не құтқаруға көрінеді? өмір сүруге ме? жоқ, банктерге». Ол «Маркс ешқашан осылай орынды болған емес» деп қосты және «ең жаман әлі алда» деп болжады.

Saramago was an atheist. The Catholic Church criticised him on numerous occasions due to the content of some of his novels, mainly The Gospel According to Jesus Christ and Cain, in which he uses satire and biblical quotations to present the figure of God in a comical way. The Portuguese government lambasted his 1991 novel O Evangelho Segundo Jesus Cristo (The Gospel according to Jesus Christ) and struck the writer's name from nominees for the European Literature Prize, saying the atheist work offended Portuguese Catholic convictions. The book portrays a Christ who, subject to human desires, lives with Mary Magdalene and tries to back out of the crucifixion. Following the Swedish Academy's decision to present Saramago with the Nobel Prize in Literature, the Vatican questioned the decision on political grounds, though gave no comment on the aesthetic or literary components of Saramago's work. Saramago responded: "The Vatican is easily scandalized, especially by people from outside. They should just focus on their prayers and leave people in peace. I respect those who believe, but I have no respect for the institution." Saramago was a member of the Communist Party of Portugal, Saramago was also a candidate of the Democratic Unity Coalition in all elections of the European Parliament from 1989 to 2009, though he ran for positions of which it was thought he had no possibility of winning. His political engagement has led to comparisons with George Orwell. When speaking to The Observer in 2006, Saramago said he "believe[s] that we all have some influence, not because of the fact that one is an artist, but because we are citizens. As citizens, we all have an obligation to intervene and become involved, it's the citizen who changes things. I can't imagine myself outside any kind of social or political involvement." During the Second Intifada, while visiting Ramallah in March 2002, Saramago said that "what is happening in Palestine is a crime we can put on the same plane as what happened at Auschwitz A sense of impunity characterises the Israeli people and its army. They have turned into rentiers of the Holocaust." Critics of these statements charged that they were antisemitic. Six months later, Saramago clarified. "To have said that Israel's action is to be condemned, that war crimes are being perpetrated – really the Israelis are used to that. It doesn't bother them. But there are certain words they can't stand. And to say 'Auschwitz' there note well, I didn't say that Ramallah was the same as Auschwitz, that would be stupid. What I said was that the spirit of Auschwitz was present in Ramallah. We were eight writers. They all made condemning statements, Wole Soyinka, Breyten Breytenbach, Vincenzo Consolo and others. But the Israelis weren't bothered about those. It was the fact that I put my finger in the Auschwitz wound that made them jump." During the 2006 Lebanon War, Saramago joined Tariq Ali, John Berger, Noam Chomsky, and others in condemning what they characterized as "a long term military, economic and geographic practice whose political aim is nothing less than the liquidation of the Palestinian nation". He was also a supporter of Iberian Federalism. In a 2008 press conference for the filming of Blindness he asked, in reference to the Great Recession, "Where was all that money poured on markets? Very tight and well kept; then suddenly it appears to save what? lives? no, banks." He added, "Marx was never so right as now", and predicted "the worst is still to come."

Жозе Сарамаго қоры

Жозе Сарамаго қоры 2007 жылдың маусымында Жозе Сарамаго тарапынан құрылды. Оның мақсаты – Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясын қорғау және тарату, Португалиядағы, сондай-ақ барлық елдердегідей мәдениетті дамыту және қоршаған ортаны қорғау болып табылады. Жозе Сарамаго қоры Лиссабон қаласындағы тарихи Каса-дос-Бикос үйінде орналасқан.