Кіріспе

Әзірбайжан жазушысы және әдебиеттанушысы Фиридун бей Ахмед бей ұлы Кочарли немесе Кочарлинский (; Фиридун бек Кочарлинский немесе Кочарли) (26 қаңтар 1863, Шушада туған – 1920, Гянджада қайтыс болған) – көрнекті әзірбайжан жазушысы, филолог және әдеби сыншы.

Өмір

Кочарли 1863 жылы Шуша қаласында Ахмет бей Кочарлидің жалғыз баласы ретінде дүниеге келді. Фиридун жергілікті орыс-мұсылман мектебін бітіріп, Горидегі Кавказ мұғалімдер семинариясына түсті. 1885 жылы диплом алғаннан кейін Еревандағы орыс-мұсылман мектебінде әзербайжан тілі мен дін пәндерін оқыта бастады. 1895 жылы ол Гориге қайта шақырылып, бітірген мектебінде сабақ берді. Ол жазба әзербайжан тілінің нормалары туралы мәселелерді көтерген алғашқы әзербайжан әдебиетшілерінің бірі болды. 1895 жылы ол өзінің алғашқы мақаласын – «Татар комедиялары» («Татар» деген атау 1920 жылға дейін әзербайжандықтарды атау үшін орыстарда жиі қолданылған) жазды, одан кейін «Біздің әдебиетіміз туралы эсселер» (1904) жарық көрді. 1903 жылы ол «Әзірбайжан татарларының әдебиеті» деген атпен алғашқы ғылыми еңбегін жариялады, онда 130 әзербайжан жазушысы мен ақыны туралы ақпараттар келтірілген. Келесі жылдары «Мирза Фатали Ахундов» (1911) және «Балаларға сыйлық» (1912) сияқты кішігірім еңбектерін жариялады. Кочарли еуропалық, көбінесе орыс авторларының шығармаларын әзербайжан тіліне аударды. Оның маңызды ғылыми еңбегі – «Әзірбайжан әдебиеті тарихынан тақырыптар», ол 1925 жылы, оның қайтысынан бес жыл кейін жарық көрді. Бұл әзербайжан әдебиетінің тарихы мен дамуы туралы ғылыми деректерді жинақтау бойынша жасалған алғашқы сәтті әрекеттердің бірі болды. 1921 жылы Стамбулда. Осы кітаптың бір данасы Бакудегі Әзірбайжан Республикасының Мемлекеттік тарих мұрағатында сақтаулы. 1917–1918 жылдары Әзірбайжан Ұлттық Кеңесінің мүшесі болды. 1918–1920 жылдары Кочарли Әзірбайжан Демократиялық Республикасының парламентіне сайланды. Ол 1920 жылдың көктемінде Гянджада қаза тапты. Ол Бадисаба Кочарлиға, туған тегі Вакилова, Газахтан шыққан мұғалімге үйленген, кейін Баку, Загатала және Шакиде жұмыс істеді.

Мұралық

Кеңес дәуірінде Кочарлидің туындылары антикоммунистік "Мусават" партиясымен байланысы болғандықтан, көбінесе белгілі болмады. 1957 жылы ғана Әзірбайжан мемлекеттік университетінің аспиранты Бакир Набиев Кочарлидің мұрасын зерттеуді бастады, мұрағаттарға қол жеткізіп, оның тірі қалған әріптестерімен және студенттерімен сұхбаттасты. 1960 жылы Набиев Кочарлидің ғылыми әдебиетке қосқан үлесіне арналған тұңғыш монографиясын жариялады.