Кіріспе
1867 жылы асылған үш ирланд ұлтшылы – Манчестер шейіттері (Mairtirígh Mhanchain) – Уильям Филип Аллен, Майкл Ларкин және Майкл О’Брайен, 1867 жылы Манчестерде полиция фургонына жасалған шабуылдан кейін кісі өлтіргені үшін айыпталып, асылды. Бұл оқиға сол кезде «Манчестер ашулары» деп аталды. Үшеуі де Ирландиядағы британдық үстемдікті жоюға бағытталған Ирландиялық Республикалық Бауырластықтың (фениандар) мүшелері болды. Олар 30-40 фенианнан тұратын топқа қатысты, ол Бауырластықтың екі ұсталған жетекшісі – Томас Дж. Келли мен Тимоти Дизиді Белл-Вью түрмесіне апап бара жатқан атпен жүретін полиция фургонына шабуыл жасады. Полиция сержанты Чарльз Бретт, фургон ішінде кілттерімен бірге болғанда, шабуылшылар есікті ашуға тырысып, құлыпқа оқ атып, ол кілт тесігінен қарап тұрғанда атып өлтірілді. Келли мен Дизи, фургон ішіндегі басқа тұтқын Бретттің денесінен кілттерді алып, оларды сырттағы топқа желдеткіш арқылы бергеннен кейін босатылды. Олар ауқымды іздеу шараларына қарамастан, қайта ұсталған жоқ. Аллен мен Ларкин шабуылға қатысқандарын мойындағанмен, ешбір күдікті өлімге себеп болған оқтың атылғаны үшін айыпталмады, бірақ олар «ортақ қызмет» негізінде қылмыстық әрекетке қатысқандары үшін сотталды. Дегенмен, белгілі ирланд тарихшысы бұл сот процесін «қанағаттандырмайтын» деп, ал дәлелдерді «күмәнді» деп сипаттады. Бретт – Манчестер қалалық полициясының қызмет барысында қаза тапқан алғашқы қызметкері. Оның құрметіне Сент-Анн шіркеуінде ескерткіш орнатылған.
The Manchester Martyrs (Mairtirígh Mhanchain) were three Irish nationalists – William Philip Allen, Michael Larkin, and Michael O'Brien – who were hanged in 1867 following their conviction of murder after an attack on a police van in Manchester, England, in which a police officer was accidentally shot dead, an incident that was known at the time as the Manchester Outrages. The three men were members of the Irish Republican Brotherhood, also known as the Fenians, an organisation dedicated to ending British rule in Ireland, and were among a group of 30 to 40 Fenians who attacked a horse drawn police van transporting two arrested leaders of the Brotherhood, Thomas J. Kelly and Timothy Deasy, to Belle Vue Gaol. Police Sergeant Charles Brett, travelling inside with the keys, was shot and killed while looking through the keyhole of the van as the attackers attempted to force the door open by shooting the lock. Kelly and Deasy were released after another prisoner in the van took the keys from Brett's body and passed them to the group outside through a ventilation grill; the pair were never recaptured, despite an extensive search. Although Allen and Larkin admitted taking part in the attack, none of the defendants was accused of firing the fatal shot, but they were convicted on the basis of "joint enterprise" for taking part in a criminal enterprise that ended in the killing. The trial has nonetheless been described by an eminent Irish historian as "unsatisfactory", and the evidence as "dubious". Brett, the first Manchester City Police officer to be killed on duty, is memorialised in a monument in St Ann's Church.
Өмірбаян
1603 жылы Тоғыз жылдық соғыс аяқталғаннан бері Ирландияның барлық бөлігі британдық үкімшілік астында болды. Ирландиялық Республикалық Бауырластық (IRB) 17 наурыз күні 1858 жылы Джеймс Стивенс құрды, мақсаты – Ирландияда тәуелсіз демократиялық республика құру. IRB көтеріліске ұмтылмаған, революциялық бауырластық ұйым еді; Стивенс Ирландияда халық республикашыл бола алмас бұрын «толық әлеуметтік революция» қажет деп сенді. Фениандық Бауырластық 1858 жылы Джон О’Махони құрды, ол IRB-ның американдық бөлімі ретінде танылды. 1865 жылға қарай IRB-да шамамен 100 000 мүше болды және Ұлыбританияның метрополиясында жиі зорлық-зомбылық әрекеттерін жасады. Манчестердегі ирландтық қауым халықтың 10 пайызынан астам құрады, ал заманауи бағалау бойынша қаладан 80 километрлік шеңберде 50 000-ға жуық фениан мен фениандықтардың жақтастары тұрды. 1867 жылы фениандар британдық үкімшілікке қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға дайындалды, бірақ олардың жоспарлары билік органдарына белгілі болды, қозғалыстың бірнеше маңызды мүшелері тұтқындалып, сотталды. Томас Дж. Келли мен Тимоти Дизи есімді екі адам полициядан қашып құтылып, Ирландиядан Ұлыбританияға сапар шегіп, сәтсіз көтерілістен кейін фениандық топтарды қайта ұйымдастыруға және олардың рухын көтеруге кірісті. Екеуі де Американдық Азаматтық соғыста ерекше көзге түскен ирландтық американдықтар еді – Келли полковник, ал Дизи капитан шеніне жеткен. Екеуі де сәтсіз көтерілісте маңызды рөл атқарды: Келли құпия республикалық конвенцияда Ирландия Республикасының бас атқарушысы деп жарияланды, ал Дизи Корк округіндегі фениандық бригадаға қолбасшылық етті. 1867 жылдың 11 қыркүйегінде таңғы сағаттарда полиция Шудехиллдегі Оук көшесінде екі адамды дүкен тонауды жоспарлап отыр деген күдікпен ұстады. Екеуі де «Жұмыссыздық» заңы бойынша айыпталды және қамауға алынды. Манчестер полициясы бастапқыда олардың кім екенін білмеді, Ирландия полициясының әріптестері оларды Келли мен Дизи деп анықтағанға дейін.
Құтқару
1867 жылдың 18 қыркүйегінде Келли мен Дизиді сот үйінен Гортонның Хайд-роудтағы Белл-Вью түрмесіне ауыстырды. Оларды қолғаппен байлап, полиция фургонының екі бөлек бөліміне жапты, оларды 12 атты полиция қызметкерінің эскортында алып жүрді. Фургонда алты тұтқын болды: 12 жастағы бала реформаторлық мекемеге жіберіліп жатты, үш әйел бұзақылық жасағаны үшін сотталған, және екі фениан. Ол теміржол көпірінің астынан өткенде, бір адам жолдың ортасына жүгіріп шығып, жүргізушіге тапаншасын бағыттап, тоқтауын бұйырды. Сонымен бірге, 30-40 адамнан тұратын топ жолдың жанындағы қабырғадан секіріп өтіп, фургонды қоршап алып, жылқыларды ұстады, соның біреуін атқылап өлтірді. Қарусыз полицияны шабуылды ұйымдастырған О’Мигер Кондон “Манчестер күшінің ұзын-қысқа, жуан-жіңішке барлық түрлерін қамтитын әртүрлі топ” деп сипаттады; олар аз қарсылық көрсетіп, көп ұзамай қашып кетті. Құтқарушылар балта, балға және монтёрлермен фургонның есігін ашуға сәті түспегеннен кейін, фургон ішінде тұтқындармен бірге болған полиция сержанты Бреттке есікті ашуға шақырды. Бретт бас тартты, сондықтан құтқарушылардың бірі фургонның кілт тесігіне револьверін тіреп, құлыпты ашуға тырысты, дәл сол кезде Бретт сыртта не болып жатқанын көру үшін кілт тесігінен қарады. Оқ оның көзінен өтіп, миына жетіп, оны өлтірді. Әйел тұтқынның бірі Бретттің қалтасынан кілттерді алып, оларды сырттағы фениандарға желдеткіш арқылы жібергеннен кейін есік ашылды, бұл Келли мен Дизиге қашуға мүмкіндік берді. Бұл шабуылдар Манчестердегі ирландтар үшін “үрдіс билігі” деп сипатталды. Тұтқындалғандардың арасында полиция фургонына шабуыл жасалған жерде болған және ирландтық жас Корольдік теңіз жауынгері Томас Магуайр демалыста болды. Полицияның ынтасы соншалық болды, ирландтық акценті бар бір адам сот төрешілеріне “Мен фениан ретінде қайда болсам да, қайта-қайта тұтқындалудан сақтанудың жалғыз жолы – өзімді тапсыру” деп мәлімдеді. Аллен мен Ларкиннен басқа барлығы, полиция фургонына шабуыл жасалған кезде басқа жерде болғанын растайтын куәгерлері бар екенін айтты. Қорғау “құтқару заңсыз емес, өйткені тұтқындар [Келли мен Дизи] қате тұтқындалған” және “адам өмірін құрбан ету” ниеті болмағанын дәлелдеді, себебі көптеген қарулар мен оқтар оқталғанмен, тек бір адам қаза тапты. Дегенмен, 26 тұтқын келесі сот отырысында судья мен қазылар алдында сотталу үшін жіберілді; екеуі “қанағаттанарлық емес сәйкестендіру” себепті босатылды. Алайда, ағылшын заңдарының “ортақ мақсат” принципіне сәйкес, жоспарды орындаудан туындаған барлық жағдайлар барлық қатысушыларды жауапты етеді, және Аллен мен Ларкин тұтқындарды босатуға тырысқанын мойындады. Аллен 19 жастағы ағаш шебер, Ларкин тігінші, топтың жалғыз үйленген мүшесі және бес баласының әкесі. О’Брайен Америка Азамат соғысында соғысқан, Корк округінің 30 жастағы дүкеншісі еді. Коркта туған және 32 жастағы О’Мигер Кондон да Америка Азамат соғысында одақ жағында соғысқан. Томас Магуайр 10 жыл қызмет еткен және үйіне жаңа ғана оралған Корольдік теңіз жауынгері еді. Сот процесі радикалды британдық апталық газеті Рейнольдс Ньюспэпперде “антиирландтық истерия атмосферасы” деп сипатталды, ол оны “Англия үкіметінің терең және мәңгілік ұятқа қалуы” деп атады, бұл басқарушы топтарды басып алған қорқыныш паникасының нәтижесі. Ол әр аристократиялық органнан кек алу шақыруы естілгенін және ешқандай дәлел алынбастан тұтқындардың кінәсі мойындалып, олардың өлім жазасына кесілуі талап етілгенін айтты. Ирландиялық тарихшы Ф. С. Л. Лайонс 1970 жылдары жазған хатында “қанағаттанарлық емес соттан кейін және дәлелдері күмәнді болғандықтан” сотталғанын айтты. Томас Магуайрдың ісі бойынша тұтқындарды анықтаған және Магуайр шабуылдың алдыңғы қатарында болғанын айтқан куәгерлердің көрсетулері жалған екені анықталды. Нәтижесінде 30-дан астам ағылшын журналистері Ішкі істер министріне оны кешіру туралы өтініш жолдады. Магуайрдың сотталуына күмән туғанда, үкімет оған кешірім беруге мәжбүр болды. Бұл көптеген адамдарды қалған төртеуі асылмауы мүмкін деп сендірді, өйткені олар Лиз Кертистің айтуынша, “Магуайр ісінде өздерін ашықтан-ашық жалған куәгерлер” деп айыптаған куәгерлердің көрсетулері бойынша сотталды. Атақты заңгерлер өлім жазасын тоқтатуға тырысқанда, Джон Брайт, Чарльз Брэдлоу және Джон Стюарт Милл сияқты жетекші тұлғалар кешірім сұрады. О’Мигер Кондонның жазасы өлім жазасын орындау күнінің алдында жеңілдетілді.
Атқару
1867 жылғы 22 қараша күні кешке 8000–10000 адам Салфорд түрмесінің қабырғаларының сыртында жиналды, ертеңгісіне үш сотталған адамның жазасын орындауды көру үшін. Түрме қабырғасының сыртында, Нью-Бейли көшесіне қарап, 9 метр биіктікте дарға асу үшін платформа салынды. Көрермендер Деансгейттегі арақ үйлері мен жылжымалы сыра және кофе сату орындарынан "жеткілікті түрде қамтамасыз етілді". Түрме ішінде және сыртында 2500-ден астам қатардағы және арнайы полиция күштері орналастырылды, оларға 72-ші жоғарғы жауынгерлер жасағы мен Сегізінші гусарлар эскадрильясы қосылды. Қалаға кіру және шығу жолдары тоқтатылды. "Таймс" газеті хабарлағандай, таңғы сағат 8:00-ден кейін дарға асу кезінде "халық тыныш және тәртіпті болды", бұл өткен түні мен таңертеңгі жағдайдан өзгеше еді. Уильям Калкрафт 19 ғасырдың ең танымал дарға асушысы болды, бірақ алған қауіп-қатерлеріне байланысты фениандарды дарға асудан қорқыныш сезінді. Ол сондай-ақ "өте нашар" еді және "әрбір дарға асу үшін қажетті арқанның ұзындығын дұрыс есептей алмады; ол жиі құрбанының аяқтарын тартып, өлімді жеделдету үшін дарға асу платформасынан төмен жүгіруге мәжбүр болды". Көптеген деректерде Алленнің мойны сынғанынан бірден қайтыс болғаны айтылады, бірақ Ларкин мен О'Брайеннің тағдыры басқаша болды. Әке Гадд былай деп хабарлады:
The authorities took considerable pains to discourage any rescue attempt. Over 2,500 regular and special police were deployed in and around the prison, augmented by a military presence which included a detachment of the 72nd Highlanders and a squadron of the Eighth Hussars. All traffic in and out of the city was stopped. The Times newspaper reported that by the time the hangings took place, shortly after 8:00 am, "the mob were quiet and orderly", in contrast to the previous night and early morning. The executioner, William Calcraft, was the most famous of the 19th century, but was reportedly nervous of executing Fenians, because of threats he had received. He was also "particularly incompetent", and was "notoriously unable to calculate the correct length of rope required for each individual hanging; he frequently had to rush below the scaffold to pull on his victim's legs to hasten death". Most accounts claim that Allen died almost instantaneously from a broken neck, but Larkin and O'Brien were not so fortunate. Father Gadd reported that:
The other two ropes, stretched taut and tense by their breathing twitching burdens, were in ominous and distracting movement. The hangman had bungled! Calcraft then descended into the pit and there finished what he could not accomplish from above. He killed Larkin. Father Gadd refused to allow Calcraft to dispatch O'Brien in the same way, and so "for three quarters of an hour the good priest knelt, holding the dying man's hands within his own, reciting the prayers for the dying. Then the long drawn out agony ended." cremated and reinterred at Blackley Cemetery in Manchester.
Қалған екі арқан, тынысымен дірілдеп, тартылып тұрғандықтан, қозғалыста болды, бұл алаңдатушы және мазасыз жағдай тудырды. Дарға асушы қате жасады! Содан кейін Калкрафт шұңқырға түсіп, жоғарыдан орындай алмаған жұмысын аяқтады. Ол Ларкинды өлтірді. Әке Гадд Калкрафтқа О'Брайенді де осылай өлтіруге рұқсат бермеді, сондықтан "жақсы діни қызметкер үш жарым сағат бойы тізе бүгіп, өліп бара жатқан адамның қолын өз қолына ұстап, өлгендер үшін дұға оқыды. Содан кейін ұзаққа созылған азап аяқталды". Ол кремацияланып, Манчестердегі Блэкли зиратында қайта жерленді.
The authorities took considerable pains to discourage any rescue attempt. Over 2,500 regular and special police were deployed in and around the prison, augmented by a military presence which included a detachment of the 72nd Highlanders and a squadron of the Eighth Hussars. All traffic in and out of the city was stopped. The Times newspaper reported that by the time the hangings took place, shortly after 8:00 am, "the mob were quiet and orderly", in contrast to the previous night and early morning. The executioner, William Calcraft, was the most famous of the 19th century, but was reportedly nervous of executing Fenians, because of threats he had received. He was also "particularly incompetent", and was "notoriously unable to calculate the correct length of rope required for each individual hanging; he frequently had to rush below the scaffold to pull on his victim's legs to hasten death". Most accounts claim that Allen died almost instantaneously from a broken neck, but Larkin and O'Brien were not so fortunate. Father Gadd reported that:
The other two ropes, stretched taut and tense by their breathing twitching burdens, were in ominous and distracting movement. The hangman had bungled! Calcraft then descended into the pit and there finished what he could not accomplish from above. He killed Larkin. Father Gadd refused to allow Calcraft to dispatch O'Brien in the same way, and so "for three quarters of an hour the good priest knelt, holding the dying man's hands within his own, reciting the prayers for the dying. Then the long drawn out agony ended." cremated and reinterred at Blackley Cemetery in Manchester.
Салдары
Британдық баспасөздің көп бөлігі "қарқынды және қатаң жазалау" талап етті, себебі ер адамдар ирландтықтар ғана емес, фениандар еді; "ажал жазасына қоғамдық талап тек ирландтарға қарсы сезімнің көрінісі емес, фениандық үрей, қауіпсіздіксіздік және тәртіпке ұмтылыстың салдары болды". Мысалы, Daily Telegraph, көптеген замандастары сияқты, Бреттің өлімін "вульгарлық, қаскөйлік кісі өлтіру" деп сипаттаса да, Ирландиядағы реформаны қолдады; "біз сотталған фениандарды таза ниетпен асып тастауымыз мүмкін, бірақ Англия саясатының салдарынан туған және әлі де Англия билігімен қолдау көрсетіліп жатқан зұлымдықтарды толығымен түзетуіміз керек". Ирландия өлім жазасына жиреншіктеп, ашуланып қарсы шықты. Аллен, Ларкин және О'Брайен саяси шейіттер деп жарияланды. Өлім жазасын орындағаннан кейінгі апталарда Ирландияда және тіпті бірнеше британдық қалаларда көптеген жерлеу шерулері өтті, кейде мыңдаған адамдар жиналды. Бұл үш фенианды қолдау білдірген демонстрациялар британдық қоғамдық пікірді одан әрі ашуға ұшыратты және "ирландтық моральдық компастың дұрыс бағыттан ауытқуы" туралы басым пікірді күшейтті. Бұл жазалаулар бүкіл әлемдегі ирландтық қауымдастықтары арасында үлкен толқу тудырды. Мысалы, Жаңа Зеландияда жеті адам Хокитика зиратында өткен жасалма жерлеу рәсімінен кейін заңсыз жиналғандықтары үшін кінәлі деп танылды; жеті адамның екеуі, газет редакторы және дін қызметкері, "патша үкіметіне қарсы өте қатыгез мақалалар жариялағандығы үшін" сотталды. Вице-корольдік үкімет Манчестер шейітінің жерлеу шеруін заңсыз деп жариялады. Ирландияда үш адам үшін, тіпті қоғамдық жерлерде де, миссалар өткізілді, ал Туам архиепискобы Джон МакХейл олар үшін жоғары миссаға жеке қатысты, ал Дублин архиепискобы кардинал Пол Каллен, қоғамдық тойлауларға қарсылық білдіре отырып, дін қызметкерлеріне өлген фениандар үшін дұға етуге және жеке мисса өткізуге бұйрық берді. Жыл сайынғы еске алу шаралары, көбінесе жасалма жерлеу рәсімдері мен құмарлық сөздерді қамтиды, Ирландияның көптеген қалаларында жиырмасыншы ғасырға дейін жалғасты. Гласневин зираты (Дублин) және Сент-Джозеф зираты, Мостон, Манчестер. Сент-Джозеф зиратындағы ескерткішті Ж. Герагти жобалаған және 1898 жылдың қараша айында ашылған, Манчестер шейітінің орталық ескерткіш комитетінің тапсырысы бойынша салынған, ол 20 фут (6 м) биіктікте және кельт кресі түрінде. Пьедесталдың үш жағында үш адамның медальондық портреттері бейнеленген, ал үстінде қазір алынып тасталған ирландтық вольфхаундтың мүсіні орналасқан. Бұл ескерткіштің орны бірнеше рет тәртіпсіздіктерге ұшырады, себебі республикашылардың дәстүрі бойынша, асылғандардың өлімінің жылдығында осы жерге шеру өткізеді. Ескерткіш құрылымына бірнеше рет шабуыл жасалды, сондай-ақ вандализм актілері орын алды, және ол Қоғамдық ескерткіштер мен мүсіндер қауымдастығының ұлттық тізілімінде "қауіпті" деп көрсетілген. Адамдардың қазаға кесілгенінің 100 жылдығын атап өту үшін Манчестер Коннолли қауымдастығы суретші Артур Дулиге Салфордтағы Нью-Бейли түрмесінің орнында орнатылатын ескерткіш мүсін жасауды тапсырды. Алайда бұл ұсынысқа қарсылық білдірілді және мүсін ешқашан жасалмады, тіпті орнатылмады. Дегенмен, Дули бір метрлік макет (кіші тұжырымдамалық мүсін) жасады, ол қазір Манчестердегі Жұмысшы табының қозғалысы кітапханасының коллекциясының бөлігін құрайды. Макетке сәйкес, ескерткіш Виклоу гранитінен жасалған негізден, үш тік металл бағанадан тұрады, әрқайсысында шейіттің есімі және оқиғаның маңыздылығы туралы мәліметтер жазылған кельт қалқандары бекітілген. Макет 2011 жылы Джуд Купердің отбасы кітапханаға табыс етті, олар оны Дулиден алған. Полиция сержанты Бретт Харпурхи зиратында жерленді; оның қабір тасына "Мен өз міндетімді орындаймын" деген сөздер қашалған. Сонымен қатар, Манчестердегі Сент-Энн шіркеуінде оған арналған ескерткіш тақта орнатылған.
Annual commemorations, often involving mock funerals and stirring speeches, continued to be held in many towns in Ireland into the twentieth century. Glasnevin Cemetery (Dublin), and in St Joseph's Cemetery, Moston, Manchester. The monument in St Joseph's Cemetery was designed by J. Geraghty and unveiled in November 1898 Commissioned by the Manchester Martyrs Central Memorial Committee, it stands just over 20 feet (6 m) high and takes the form of a Celtic cross. On three sides of the pedestal are medallion portraits of the three men, originally surmounted by figures of the Irish Wolfhound, now removed. The site of this monument has been the scene of several disturbances, as it has been the tradition for Republicans to parade there on the anniversary of the deaths of those hanged. The monument has suffered several attacks to its structure, as well as acts of vandalism, and is listed as being "at risk" by the Public Monument and Sculpture Association National Recording Project. To commemorate the centenary of the men's execution, the Manchester Connolly Association commissioned the artist Arthur Dooley to produce a memorial sculpture to stand on the site of New Bailey prison in Salford. There was opposition to the proposal, and it seems that the sculpture was never made, let alone installed. Dooley did however produce a foot high maquette (a small concept sculpture) which now forms part of the collection of the Working Class Movement Library in Manchester. The maquette suggests that the memorial was to consist of a Wicklow granite base with three standing steel pillars with attached Celtic shields each bearing a martyr's name and some detail of the event's significance. The maquette was donated to the WCML in 2011 by the family of Jud Cooper who had been given the maquette by Dooley. Police Sergeant Brett was buried in Harpurhey Cemetery; the words "I will do my duty" are engraved on his tombstone. There is also a memorial tablet to him in St Ann's Church, Manchester.