Кіріспе

1867 жылы асылған үш ирланд ұлтшылы – Манчестер шейіттері (Mairtirígh Mhanchain) – Уильям Филип Аллен, Майкл Ларкин және Майкл О’Брайен, 1867 жылы Манчестерде полиция фургонына жасалған шабуылдан кейін кісі өлтіргені үшін айыпталып, асылды. Бұл оқиға сол кезде «Манчестер ашулары» деп аталды. Үшеуі де Ирландиядағы британдық үстемдікті жоюға бағытталған Ирландиялық Республикалық Бауырластықтың (фениандар) мүшелері болды. Олар 30-40 фенианнан тұратын топқа қатысты, ол Бауырластықтың екі ұсталған жетекшісі – Томас Дж. Келли мен Тимоти Дизиді Белл-Вью түрмесіне апап бара жатқан атпен жүретін полиция фургонына шабуыл жасады. Полиция сержанты Чарльз Бретт, фургон ішінде кілттерімен бірге болғанда, шабуылшылар есікті ашуға тырысып, құлыпқа оқ атып, ол кілт тесігінен қарап тұрғанда атып өлтірілді. Келли мен Дизи, фургон ішіндегі басқа тұтқын Бретттің денесінен кілттерді алып, оларды сырттағы топқа желдеткіш арқылы бергеннен кейін босатылды. Олар ауқымды іздеу шараларына қарамастан, қайта ұсталған жоқ. Аллен мен Ларкин шабуылға қатысқандарын мойындағанмен, ешбір күдікті өлімге себеп болған оқтың атылғаны үшін айыпталмады, бірақ олар «ортақ қызмет» негізінде қылмыстық әрекетке қатысқандары үшін сотталды. Дегенмен, белгілі ирланд тарихшысы бұл сот процесін «қанағаттандырмайтын» деп, ал дәлелдерді «күмәнді» деп сипаттады. Бретт – Манчестер қалалық полициясының қызмет барысында қаза тапқан алғашқы қызметкері. Оның құрметіне Сент-Анн шіркеуінде ескерткіш орнатылған.

Өмірбаян

1603 жылы Тоғыз жылдық соғыс аяқталғаннан бері Ирландияның барлық бөлігі британдық үкімшілік астында болды. Ирландиялық Республикалық Бауырластық (IRB) 17 наурыз күні 1858 жылы Джеймс Стивенс құрды, мақсаты – Ирландияда тәуелсіз демократиялық республика құру. IRB көтеріліске ұмтылмаған, революциялық бауырластық ұйым еді; Стивенс Ирландияда халық республикашыл бола алмас бұрын «толық әлеуметтік революция» қажет деп сенді. Фениандық Бауырластық 1858 жылы Джон О’Махони құрды, ол IRB-ның американдық бөлімі ретінде танылды. 1865 жылға қарай IRB-да шамамен 100 000 мүше болды және Ұлыбританияның метрополиясында жиі зорлық-зомбылық әрекеттерін жасады. Манчестердегі ирландтық қауым халықтың 10 пайызынан астам құрады, ал заманауи бағалау бойынша қаладан 80 километрлік шеңберде 50 000-ға жуық фениан мен фениандықтардың жақтастары тұрды. 1867 жылы фениандар британдық үкімшілікке қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастыруға дайындалды, бірақ олардың жоспарлары билік органдарына белгілі болды, қозғалыстың бірнеше маңызды мүшелері тұтқындалып, сотталды. Томас Дж. Келли мен Тимоти Дизи есімді екі адам полициядан қашып құтылып, Ирландиядан Ұлыбританияға сапар шегіп, сәтсіз көтерілістен кейін фениандық топтарды қайта ұйымдастыруға және олардың рухын көтеруге кірісті. Екеуі де Американдық Азаматтық соғыста ерекше көзге түскен ирландтық американдықтар еді – Келли полковник, ал Дизи капитан шеніне жеткен. Екеуі де сәтсіз көтерілісте маңызды рөл атқарды: Келли құпия республикалық конвенцияда Ирландия Республикасының бас атқарушысы деп жарияланды, ал Дизи Корк округіндегі фениандық бригадаға қолбасшылық етті. 1867 жылдың 11 қыркүйегінде таңғы сағаттарда полиция Шудехиллдегі Оук көшесінде екі адамды дүкен тонауды жоспарлап отыр деген күдікпен ұстады. Екеуі де «Жұмыссыздық» заңы бойынша айыпталды және қамауға алынды. Манчестер полициясы бастапқыда олардың кім екенін білмеді, Ирландия полициясының әріптестері оларды Келли мен Дизи деп анықтағанға дейін.

Құтқару

1867 жылдың 18 қыркүйегінде Келли мен Дизиді сот үйінен Гортонның Хайд-роудтағы Белл-Вью түрмесіне ауыстырды. Оларды қолғаппен байлап, полиция фургонының екі бөлек бөліміне жапты, оларды 12 атты полиция қызметкерінің эскортында алып жүрді. Фургонда алты тұтқын болды: 12 жастағы бала реформаторлық мекемеге жіберіліп жатты, үш әйел бұзақылық жасағаны үшін сотталған, және екі фениан. Ол теміржол көпірінің астынан өткенде, бір адам жолдың ортасына жүгіріп шығып, жүргізушіге тапаншасын бағыттап, тоқтауын бұйырды. Сонымен бірге, 30-40 адамнан тұратын топ жолдың жанындағы қабырғадан секіріп өтіп, фургонды қоршап алып, жылқыларды ұстады, соның біреуін атқылап өлтірді. Қарусыз полицияны шабуылды ұйымдастырған О’Мигер Кондон “Манчестер күшінің ұзын-қысқа, жуан-жіңішке барлық түрлерін қамтитын әртүрлі топ” деп сипаттады; олар аз қарсылық көрсетіп, көп ұзамай қашып кетті. Құтқарушылар балта, балға және монтёрлермен фургонның есігін ашуға сәті түспегеннен кейін, фургон ішінде тұтқындармен бірге болған полиция сержанты Бреттке есікті ашуға шақырды. Бретт бас тартты, сондықтан құтқарушылардың бірі фургонның кілт тесігіне револьверін тіреп, құлыпты ашуға тырысты, дәл сол кезде Бретт сыртта не болып жатқанын көру үшін кілт тесігінен қарады. Оқ оның көзінен өтіп, миына жетіп, оны өлтірді. Әйел тұтқынның бірі Бретттің қалтасынан кілттерді алып, оларды сырттағы фениандарға желдеткіш арқылы жібергеннен кейін есік ашылды, бұл Келли мен Дизиге қашуға мүмкіндік берді. Бұл шабуылдар Манчестердегі ирландтар үшін “үрдіс билігі” деп сипатталды. Тұтқындалғандардың арасында полиция фургонына шабуыл жасалған жерде болған және ирландтық жас Корольдік теңіз жауынгері Томас Магуайр демалыста болды. Полицияның ынтасы соншалық болды, ирландтық акценті бар бір адам сот төрешілеріне “Мен фениан ретінде қайда болсам да, қайта-қайта тұтқындалудан сақтанудың жалғыз жолы – өзімді тапсыру” деп мәлімдеді. Аллен мен Ларкиннен басқа барлығы, полиция фургонына шабуыл жасалған кезде басқа жерде болғанын растайтын куәгерлері бар екенін айтты. Қорғау “құтқару заңсыз емес, өйткені тұтқындар [Келли мен Дизи] қате тұтқындалған” және “адам өмірін құрбан ету” ниеті болмағанын дәлелдеді, себебі көптеген қарулар мен оқтар оқталғанмен, тек бір адам қаза тапты. Дегенмен, 26 тұтқын келесі сот отырысында судья мен қазылар алдында сотталу үшін жіберілді; екеуі “қанағаттанарлық емес сәйкестендіру” себепті босатылды. Алайда, ағылшын заңдарының “ортақ мақсат” принципіне сәйкес, жоспарды орындаудан туындаған барлық жағдайлар барлық қатысушыларды жауапты етеді, және Аллен мен Ларкин тұтқындарды босатуға тырысқанын мойындады. Аллен 19 жастағы ағаш шебер, Ларкин тігінші, топтың жалғыз үйленген мүшесі және бес баласының әкесі. О’Брайен Америка Азамат соғысында соғысқан, Корк округінің 30 жастағы дүкеншісі еді. Коркта туған және 32 жастағы О’Мигер Кондон да Америка Азамат соғысында одақ жағында соғысқан. Томас Магуайр 10 жыл қызмет еткен және үйіне жаңа ғана оралған Корольдік теңіз жауынгері еді. Сот процесі радикалды британдық апталық газеті Рейнольдс Ньюспэпперде “антиирландтық истерия атмосферасы” деп сипатталды, ол оны “Англия үкіметінің терең және мәңгілік ұятқа қалуы” деп атады, бұл басқарушы топтарды басып алған қорқыныш паникасының нәтижесі. Ол әр аристократиялық органнан кек алу шақыруы естілгенін және ешқандай дәлел алынбастан тұтқындардың кінәсі мойындалып, олардың өлім жазасына кесілуі талап етілгенін айтты. Ирландиялық тарихшы Ф. С. Л. Лайонс 1970 жылдары жазған хатында “қанағаттанарлық емес соттан кейін және дәлелдері күмәнді болғандықтан” сотталғанын айтты. Томас Магуайрдың ісі бойынша тұтқындарды анықтаған және Магуайр шабуылдың алдыңғы қатарында болғанын айтқан куәгерлердің көрсетулері жалған екені анықталды. Нәтижесінде 30-дан астам ағылшын журналистері Ішкі істер министріне оны кешіру туралы өтініш жолдады. Магуайрдың сотталуына күмән туғанда, үкімет оған кешірім беруге мәжбүр болды. Бұл көптеген адамдарды қалған төртеуі асылмауы мүмкін деп сендірді, өйткені олар Лиз Кертистің айтуынша, “Магуайр ісінде өздерін ашықтан-ашық жалған куәгерлер” деп айыптаған куәгерлердің көрсетулері бойынша сотталды. Атақты заңгерлер өлім жазасын тоқтатуға тырысқанда, Джон Брайт, Чарльз Брэдлоу және Джон Стюарт Милл сияқты жетекші тұлғалар кешірім сұрады. О’Мигер Кондонның жазасы өлім жазасын орындау күнінің алдында жеңілдетілді.

Атқару

1867 жылғы 22 қараша күні кешке 8000–10000 адам Салфорд түрмесінің қабырғаларының сыртында жиналды, ертеңгісіне үш сотталған адамның жазасын орындауды көру үшін. Түрме қабырғасының сыртында, Нью-Бейли көшесіне қарап, 9 метр биіктікте дарға асу үшін платформа салынды. Көрермендер Деансгейттегі арақ үйлері мен жылжымалы сыра және кофе сату орындарынан "жеткілікті түрде қамтамасыз етілді". Түрме ішінде және сыртында 2500-ден астам қатардағы және арнайы полиция күштері орналастырылды, оларға 72-ші жоғарғы жауынгерлер жасағы мен Сегізінші гусарлар эскадрильясы қосылды. Қалаға кіру және шығу жолдары тоқтатылды. "Таймс" газеті хабарлағандай, таңғы сағат 8:00-ден кейін дарға асу кезінде "халық тыныш және тәртіпті болды", бұл өткен түні мен таңертеңгі жағдайдан өзгеше еді. Уильям Калкрафт 19 ғасырдың ең танымал дарға асушысы болды, бірақ алған қауіп-қатерлеріне байланысты фениандарды дарға асудан қорқыныш сезінді. Ол сондай-ақ "өте нашар" еді және "әрбір дарға асу үшін қажетті арқанның ұзындығын дұрыс есептей алмады; ол жиі құрбанының аяқтарын тартып, өлімді жеделдету үшін дарға асу платформасынан төмен жүгіруге мәжбүр болды". Көптеген деректерде Алленнің мойны сынғанынан бірден қайтыс болғаны айтылады, бірақ Ларкин мен О'Брайеннің тағдыры басқаша болды. Әке Гадд былай деп хабарлады:

Қалған екі арқан, тынысымен дірілдеп, тартылып тұрғандықтан, қозғалыста болды, бұл алаңдатушы және мазасыз жағдай тудырды. Дарға асушы қате жасады! Содан кейін Калкрафт шұңқырға түсіп, жоғарыдан орындай алмаған жұмысын аяқтады. Ол Ларкинды өлтірді. Әке Гадд Калкрафтқа О'Брайенді де осылай өлтіруге рұқсат бермеді, сондықтан "жақсы діни қызметкер үш жарым сағат бойы тізе бүгіп, өліп бара жатқан адамның қолын өз қолына ұстап, өлгендер үшін дұға оқыды. Содан кейін ұзаққа созылған азап аяқталды". Ол кремацияланып, Манчестердегі Блэкли зиратында қайта жерленді.

Салдары

Британдық баспасөздің көп бөлігі "қарқынды және қатаң жазалау" талап етті, себебі ер адамдар ирландтықтар ғана емес, фениандар еді; "ажал жазасына қоғамдық талап тек ирландтарға қарсы сезімнің көрінісі емес, фениандық үрей, қауіпсіздіксіздік және тәртіпке ұмтылыстың салдары болды". Мысалы, Daily Telegraph, көптеген замандастары сияқты, Бреттің өлімін "вульгарлық, қаскөйлік кісі өлтіру" деп сипаттаса да, Ирландиядағы реформаны қолдады; "біз сотталған фениандарды таза ниетпен асып тастауымыз мүмкін, бірақ Англия саясатының салдарынан туған және әлі де Англия билігімен қолдау көрсетіліп жатқан зұлымдықтарды толығымен түзетуіміз керек". Ирландия өлім жазасына жиреншіктеп, ашуланып қарсы шықты. Аллен, Ларкин және О'Брайен саяси шейіттер деп жарияланды. Өлім жазасын орындағаннан кейінгі апталарда Ирландияда және тіпті бірнеше британдық қалаларда көптеген жерлеу шерулері өтті, кейде мыңдаған адамдар жиналды. Бұл үш фенианды қолдау білдірген демонстрациялар британдық қоғамдық пікірді одан әрі ашуға ұшыратты және "ирландтық моральдық компастың дұрыс бағыттан ауытқуы" туралы басым пікірді күшейтті. Бұл жазалаулар бүкіл әлемдегі ирландтық қауымдастықтары арасында үлкен толқу тудырды. Мысалы, Жаңа Зеландияда жеті адам Хокитика зиратында өткен жасалма жерлеу рәсімінен кейін заңсыз жиналғандықтары үшін кінәлі деп танылды; жеті адамның екеуі, газет редакторы және дін қызметкері, "патша үкіметіне қарсы өте қатыгез мақалалар жариялағандығы үшін" сотталды. Вице-корольдік үкімет Манчестер шейітінің жерлеу шеруін заңсыз деп жариялады. Ирландияда үш адам үшін, тіпті қоғамдық жерлерде де, миссалар өткізілді, ал Туам архиепискобы Джон МакХейл олар үшін жоғары миссаға жеке қатысты, ал Дублин архиепискобы кардинал Пол Каллен, қоғамдық тойлауларға қарсылық білдіре отырып, дін қызметкерлеріне өлген фениандар үшін дұға етуге және жеке мисса өткізуге бұйрық берді. Жыл сайынғы еске алу шаралары, көбінесе жасалма жерлеу рәсімдері мен құмарлық сөздерді қамтиды, Ирландияның көптеген қалаларында жиырмасыншы ғасырға дейін жалғасты. Гласневин зираты (Дублин) және Сент-Джозеф зираты, Мостон, Манчестер. Сент-Джозеф зиратындағы ескерткішті Ж. Герагти жобалаған және 1898 жылдың қараша айында ашылған, Манчестер шейітінің орталық ескерткіш комитетінің тапсырысы бойынша салынған, ол 20 фут (6 м) биіктікте және кельт кресі түрінде. Пьедесталдың үш жағында үш адамның медальондық портреттері бейнеленген, ал үстінде қазір алынып тасталған ирландтық вольфхаундтың мүсіні орналасқан. Бұл ескерткіштің орны бірнеше рет тәртіпсіздіктерге ұшырады, себебі республикашылардың дәстүрі бойынша, асылғандардың өлімінің жылдығында осы жерге шеру өткізеді. Ескерткіш құрылымына бірнеше рет шабуыл жасалды, сондай-ақ вандализм актілері орын алды, және ол Қоғамдық ескерткіштер мен мүсіндер қауымдастығының ұлттық тізілімінде "қауіпті" деп көрсетілген. Адамдардың қазаға кесілгенінің 100 жылдығын атап өту үшін Манчестер Коннолли қауымдастығы суретші Артур Дулиге Салфордтағы Нью-Бейли түрмесінің орнында орнатылатын ескерткіш мүсін жасауды тапсырды. Алайда бұл ұсынысқа қарсылық білдірілді және мүсін ешқашан жасалмады, тіпті орнатылмады. Дегенмен, Дули бір метрлік макет (кіші тұжырымдамалық мүсін) жасады, ол қазір Манчестердегі Жұмысшы табының қозғалысы кітапханасының коллекциясының бөлігін құрайды. Макетке сәйкес, ескерткіш Виклоу гранитінен жасалған негізден, үш тік металл бағанадан тұрады, әрқайсысында шейіттің есімі және оқиғаның маңыздылығы туралы мәліметтер жазылған кельт қалқандары бекітілген. Макет 2011 жылы Джуд Купердің отбасы кітапханаға табыс етті, олар оны Дулиден алған. Полиция сержанты Бретт Харпурхи зиратында жерленді; оның қабір тасына "Мен өз міндетімді орындаймын" деген сөздер қашалған. Сонымен қатар, Манчестердегі Сент-Энн шіркеуінде оған арналған ескерткіш тақта орнатылған.