Бридей: Пиктілер патшасы және Фортриу гегемониясының бастауы

Кіріспе

671–692 жылдар аралығында пиктердің патшасы, Бредий Бели ұлы (692 жылы қайтыс болды) – 671–692 жылдар аралығында Фортриу және пиктердің патшасы болды. Оның билеуі тарихшыларға Вертуриялық гегемония деп белгілі кезеңнің басталуын білдіреді, бұл Шотландия тарихындағы маңызды беткесу болды. Осы кезде Пикт провинциялары Фортриу патшаларының жоғары билігі астында бірігіп, күшті Пикт мемлекеті мен ұлттық сананың қалыптасуына әкелді, бұл Форттан солтүстікке орналасқан көптеген халықтарды қамтыды. Бредий, әлдебір, Англияның Нортумбрия корольдігі сарайында тәрбиеленген, ол 7 ғасырдың ортасында Солтүстік Британиядағы үстем күшке айналды. Оның әкесі – британдық Альт Клут патшалығының патшасы Бели, ал анасы, болжам бойынша, Нортумбрияның Эдвиннің қызы, бірақ оның атасы бұрынғы пиктік патшасы Нехтан Уербтің ұлы болуы мүмкін. Бредийдің Фортриуда билікке келуі, оның туысы Нортумбрия королі Эггфриттің қолдауымен болған болуы мүмкін, себебі Бредийдің ізашары Дрест, 671 жылы Нортумбрия үстемдігіне қарсы көтеріліс көтергеннен кейін патшалықтан қуылған еді. Бредий экспансиялық саясатты жүргізіп, 679–683 жылдар аралығындағы бірнеше жорықтар арқылы одақ және жаулау жолымен оған адал болған пиктік аймақтардың конфедерациясын құрды. Бұл оны 685 жылы пиктік аймақтарына әскер басқарған Эггфритпен қақтығысқа алып келді, нәтижесінде Дан Нехтен шайқасы болды, онда Эггфрит қаза тауып, Нортумбрия армиясы Бредийдің әскерлерімен талқандалды. Бредийдің Дун Нехтен шайқасындағы жеңісі Нортумбрияның пиктер, гаелдер және көптеген британдықтар үстіндегі үстемдігін аяқтады және оның кең аумақтық бақылауын нығайтты. Одан кейінгі кезеңде пиктердің біртұтас халық ретінде, жалғыз билеушінің басшылығымен қалыптасуының саналы дамуы байқалды; бұл үдеріс Дер Илей ұлы Бредий және Дер Илей ұлы Найтонның кейінгі патшалықтарында жалғасты.

Саяси ахуал

8 ғасырдың соңында басталған викингтердің шабуылына дейін, қазіргі Шотландия аумағы негізінен төрт мәдени және тілдік топқа бөлінген: Дал Риатаның гаэлдері, британдықтар, аңғлылар және пикттер. Алайда, жеке тұлғалар мен саяси топтар тұрақты түрде өзгеріп отыратын, олардың арасында және өзара жиі ауысып отыратын. Галлдар қазіргі Шотландияның батысын, Клайд Фьордының солтүстігін мекендеген және Ирландияны қамтитын гаэл тілдік және мәдени аймақтың бір бөлігі болған, одан оларды Солтүстік арнасының қысқа теңізден өту ғана бөліп тұрған. Оңтүстікте, Рим империясының шығуынан кейін бірнеше британдық патшалықтар пайда болды, олардың ішінде Клайд өзенінің алабындағы Альт Клут, Солуэй Фьордының маңындағы Регед және Эдинбург маңындағы Гододдин патшалықтары болды. Оңтүстік-шығыста, 6 ғасырдың ортасында Берниция қазіргі Солтүстік-Шығыс Англиядағы Бамбургтің төңірегінде құрылған герман тілінде сөйлейтін аңғлы патшалығы ретінде пайда болды. 638 жылға қарай ол Эдинбургті басып алып, Гододдиннің Лотиан төңірегіндегі аумағының көп бөлігін иеленді. Пикттер негізінен қазіргі Шотландияның шығысындағы Форт өзенінің солтүстігіндегі жерлерді мекендеген, және бастапқыда Римдік Британияның құрамына кірмеген әртүрлі халықтар тобы болды. Пикттердің аумағы Мұнт – Дуноттар маңындағы Солтүстік теңізге дейін созылатын биік таулар тізбегімен екіге бөлінген. Пикттердің солтүстік және оңтүстік бөліктері Нортумбриялық жазушы Беденің «провинциялар» деп атаған кішірек аумақтарға бөлінген, олардың кейбіреулері патшалықтар ретінде тіркелген. Олардың ең маңыздысы Фортриу болды, ол Морей Фьордының маңындағы Мұнттан солтүстікке қарай орналасқан, Форрес пен Инвернесс төңірегіндегі аймақтарды қамтыды, ал оның патшалық биліктің негізгі орталығы, мүмкін, Бургхедте болды, ол ерте ортағасырлық Шотландиядағы кез келген басқа бекінілген қоныстан үш есе үлкен болған. 653 және 685 жылдар аралығында пикттер аңғлылардың билігінде болды, өйткені кеңейіп келе жатқан Нортумбрия патшалығы Солтүстік Британияның көп бөлігін бағындырды. Оңтүстік пикт жерлері, Мұнттың оңтүстігінде, Фифтен басқарылған аңғлы-пикт провинциясын құраған болуы мүмкін, оның билеуші әулетіне Нортумбриялық ақсүйек Беорнхет кірген болуы мүмкін. 678-681 жылдар аралығында Римде жазылған құжатта Нортумбрия епискобы Уилфридтің «Аңғлылар, британдықтар, гаэлдер және пикттер тұратын Солтүстік Британияның және Ирландияның барлық аймақтарына» билік етуді талап еткені жазылған. 681 жылы Нортумбрия епискобы Трумвин «Пикттер епископы» болып тағайындалды, бірақ оның Аберкорндағы орналасқан жері, Форттан оңтүстікке қарай орналасқан Нортумбрия аймағында болғандықтан, Нортумбрияның Форттан солтүстікке қарай орналасқан пикт аймағын бақылауы әлі де сенімсіз деп саналған болуы мүмкін.

Before the Viking incursions that started in the late 8th century, the area of modern Scotland was divided between four main cultural and linguistic groupings: the Gaels of Dál Riata, the Britons, the Angles and the Picts, though identities and political groupings were in a constant state of flux and could often change among and between them. The Gaels occupied the west of modern Scotland north of the Firth of Clyde and were part of a Gaelic linguistic and cultural zone that included Ireland, from which it was separated only by the short sea crossing of the North Channel. To the south a number of British kingdoms had developed in the aftermath of the withdrawal of the Roman Empire, including Alt Clut in the basin of the River Clyde, Rheged to the south around the Solway Firth, and the Gododdin to the east around Edinburgh. In the south east Bernicia had been established as a Germanic speaking Anglian kingdom based around Bamburgh in modern North East England in the mid 6th century, and by 638 had captured Edinburgh and gained much of the territory of the Goddodin around Lothian. The Picts largely occupied the lands in the east of modern Scotland north of the Forth, and were originally a diverse group of peoples defined at least in part by never having been Romano British. The territory of the Picts was divided into two parts by the Mounth – the chain of high mountains that runs almost to the North Sea near Dunottar – and the northern and southern parts of the Pictish territory were further divided into smaller territories referred to by the Northumbrian writer Bede as prouinciae, at least some of which are recorded as kingdoms. Most significant of these was Fortriu, which was located north of the Mounth around the Moray Firth, encompassing the areas around Forres and Inverness, and whose primary centre of royal power probably lay at Burghead, which was three times larger than any other enclosed site in Early Medieval Scotland. Between 653 and 685 the Picts were under Anglian overlordship through a series of puppet kings, as the expansionary kingdom of Northumbria came to dominate much of northern Britain. The southern Pictish lands south of the Mounth may have formed an Anglo Pictish province controlled from Fife, whose ruling family may have included the Northumbrian noble Beornhæth. A document written in Rome between 678 and 681 records the claim of the Northumbrian bishop Wilfrid to primacy over "all the northern part of Britain and of Ireland and the Isles which are inhabited by the races of Angles, Britons, Gaels and Picts". In 681 the Northumbrian bishop Trumwine was appointed "Bishop of the Picts", though the location of his see at Abercorn, in Northumbrian territory south of the Forth, suggests that Northumbrian control of Pictish territory north of the Forth might still have been seen as insecure.

Отбасылық негіздер

Брайдейді шамамен осы дәуірде өмір сүрген Адомнанға жатқызылатын өлеңде "Думбартон патшасының ұлы" деп сипаттаған, бұл оның британдық Альт Клут патшалығының патшасы Белидің ұлы екенін көрсетеді; сонымен қатар Брайдей Белидің ізашары Нейтонның, Гипноның ұлы, немересі еді; ал Белидің мұрагері Евгенийдің ағасы немесе жарты ағасы болды. "Иниу ферас Бруид кат" ("Брайдей бүгін шайқасқа барады") поэмасында Брайдей мен Нортумбрияның Эгфрит арасындағы пиктілердің үстемдігі үшін болған қақтығыс Нейтонның мұрасы (форба) үшін болғаны айтылады, бұл Нейтонның, Гипноның ұлы, Брайдейдің әкесі, бұрын жазылған пикті патшасы Нехтан, Уербтің немересімен бір адам болуы мүмкін екенін көрсетеді, және Брайдей туған Альт Клут әулетінің пиктілерден шыққан болуы мүмкін. Неннийдің "Британ тарихында" (Historia Brittonum) Брайдейдің Эгфрит патшаның туысы немесе анасының бірінші туысы болғаны айтылады, бұл Брайдейдің анасы, мүмкін, Дейра патшасы Эдвиннің қызы және Нортумбриялық ханшайым Эанфледтің жарты қарындасы болғандығын көрсетеді. Брайдейдің ата-анасының некесі Эдвин мен Нейтон арасындағы келісімге әкелген болар еді, бұл Нортумбрияның ықпалын пиктілер мен Клайд британдарының жерлеріне дейін кеңейтті.

Ерте өмір

Брайдей 628 жылдан кешікпеген шақта туған болуы керек, себебі оның әкесі Бели Альт Клуттың қазасы Камбрия жылнамаларында 627 жылы деп тіркелген. Брайдей, әлдебір уақытта Нортумбрия сарайында тәрбиеленген болуы мүмкін, мүмкін, 643 жылы Брайдейдің жартылай бауыры Эвгений Альт Клут Даль Риатан патшасы Домналь Бреккті өлтіргеннен кейін Солтүстік патшасы Освиу оны тұтқынға алған.

Билікке көтерілу

Бридейдің пикті патшалығына кіруі кем дегенде ішінара Нортумбрия патшалары Освиу мен Эггфриттің ықпалына байланысты болған сияқты. Брайдейдің 633 жылы атасы Нортумбрияның Эдвинінің құлауынан кейін саяси байланыстары әлсірегендіктен, пиктілік және Альт Клут патшалықтарына мұрагерлікке бірнеше рет үміткер болмады, бірақ оның әпкесі Эанфледтің 642 жылы жаңа таққа отырған Берниция королі Освиуге үйленуі оны Нортумбрияның билік орталықтарымен қайта байланыстырды. Брайдей 671 жылы алдыңғы патшасы Дрест, Донуэль ұлы, патшалығынан қуылғаннан кейін патша болды, ол, мүмкін, солтүстік пиктілік Фортриу аймағының төңірегінде орналасқан. Бұл оқиға әдетте «пиктілік көтеріліс» деп аталады, ол Екі өзен шайқасымен аяқталды, бұл Дресттің Эггфриттің билігінің алғашқы жылдарында Нортумбрияның үстемдігін құлатуға тырысқанын көрсетеді. Стивен Рипонның «Сент Вилфридтің өмірі» еңбегінде «пиктілердің жабайы халықтары сакстарға бағынуын қатты жек көріп, құлдықтың жүгін тастаумен қорқытқан» деп жазылған. Ол Нортумбрияның жеңісін былай сипаттады: «Екі өзенді мәйіттермен толтырды, сондықтан, таңғажайып, өлтірушілер қашып бара жатқандарды қуды, тіпті өзендерді құрғақ аяқпен кешіп өтті». Стивен сондай-ақ Дресттің «солтүстіктің барлық шұңқыларынан сансыз тайпаларды (gentes) жинағанын» жазды, бұл пикті күштерінің саяси тұрғыдан біртұтас болмағанын көрсетеді. Дресттің қууы және оның орнына Брайдейдің тағайындалуы, мүмкін, Эггфрит пен Брайдейдің пиктілік қолдаушыларының біріккен күшімен жасалған. Брайдей 671 жылы өзін Эггфриттің қарауындағы адам деп санады және бастапқыда Бейорнхет сияқты оңтүстік пикті аймағынан үстемдік иесіне бағынышты болуы мүмкін, бұл мүмкіндік Инисфаллен жылнамасында Брайдей мен Эггфрит арасындағы Дан Нехтейн шайқасы «пиктілер арасындағы ұлы шайқас» деп сипатталған.

Bridei's accession to the Pictish kingship seems to have been due at least in part to the influence of the Northumbrian kings Oswiu and Ecgfrith. Bridei was passed over several times for the succession to both the Pictish and Alt Clut kingships, probably as the fall of his grandfather Edwin of Northumbria in 633 diminished Bridei's political connectedness, but the marriage of his aunt Eanflæd to the newly crowned King of Bernicia Oswiu in 642 would have seen him once again become well connected to the centres of Northumbrian power. Bridei became king after the expulsion in 671 of his predecessor Drest son of Donuel from his kingdom, which was probably centred around the northern Pictish district of Fortriu. This event is normally connected to the "Pictish rebellion" that culminated in the Battle of Two Rivers, suggesting Drest was leading an attempt to overthrow Northumbrian overlordship in the early years of Ecgfrith's reign, after the death of Ecgfrith's powerful predecessor Oswiu. Stephen of Ripon records in his Life of St Wilfrid how the "bestial peoples of the Picts despised their subjection to the Saxons with a fierce disdain and threatened to throw off from themselves the yoke of servitude", before describing a Northumbrian victory so comprehensive it was "filling two rivers with corpses so that, amazing to say, the killers pursued the crowd of those fleeing, walking over the rivers dry foot". Stephen also records that Drest had "gathered together innumerable nations (gentes) from every nook and corner in the north", suggesting that the Pictish forces were not otherwise politically united. The expulsion of Drest and his replacement by Bridei was probably engineered by the combined power of Ecgfrith and Pictish supporters of Bridei. Bridei would have seen himself as a subject of Ecgfrith in 671, and may have been initially subject to an overlord from a southern Pictish territory such as Beornhaeth, a possibility supported by the description in the Annals of Inisfallen of the later Battle of Dun Nechtain between Bridei and Ecgfrith as "a great battle between Picts".

Кеңейту

Брайдей билігінің алғашқы жылдарында Дál Риата саясатына белсенді түрде араласқан сияқты көрінеді. Ол 673 жылы Дál Риата патшасы Домангарт мак Домнайлдың өлтірілуіне қатысқан болуы мүмкін, сондай-ақ өзінің немере інісі Альт Клуттың Дүмнагуалы және Ковал патшасы, Дер-Илей ұлы Фортриу Бридейінің әкесі Фингуин Фотамен үшжақты одақ құрған болуы мүмкін. Ольстер жылнамасы 676 жылы көптеген пиктің Лох Аведе суға батқанын жазды, бұл да Брайдейдің агрессивті билігінің солтүстік Дál Риатаға шабуыл жасағанын көрсетеді. 680-ші жылдары Брайдей Аргилден назарын аударған көрінеді, бұл кампания 679 жылы Трент шайқасында Нортумбрия патшасы Эгфриттің Мерсияның Этельредінен жеңіліске ұшырағаннан кейін бір жыл ішінде басталды. Ирландия жылнамаларында 679 жылдан бастап Солтүстік Британияда болған қақтығыстар сериясы Брайдейдің билік аймағын кеңейтуінің нәтижесі болуы мүмкін. Ольстер жылнамасы 680 жылы Дунноттарды қоршауды сипаттайды. Брайдей 682 жылы Кейтнестегі Дунбитке, содан кейін Оркнейге шабуыл жасады, бұл шабуыл настолько зор болды, сондықтан Ольстер жылнамасында Оркней аралдары Брайдеймен "жойылды" деп жазылған ("Orcades deletae sunt la Bruide"). Солтүстіктегі қарсылық жойылғаннан кейін, келесі жылы Стратерндегі Дундурн және орталық Аргилдегі Дунадты қоршау туралы хабарлар тарады. Дунноттарды қоршау кезінде Брайдей аты аталмаса да, ол шабуыл жасаған болуы мүмкін. Дунноттар мен Дундурн бірге оңтүстік Пиктик аймағының Монттан оңтүстікке қарайғы шекараларын белгілейді, ал олардың қоршауы аймақ бойынша Брайдейдің үздіксіз қысымын көрсетеді. Брайдейдің жорықтарында шабуылға ұшыраған жоғары мәртебелі орындардың таңдауы, олардың оның билігіне қарсылық көрсеткен тәуелсіз провинциялардың орталықтары болғанын көрсетеді, себебі ол одақ немесе жаулап алу арқылы оған патша ретінде адалдық пен салық төлеуді талап ететін территориялардың конфедерациясын құрды. Брайдейдің жоғары билік үлгісі пиктің өз Нортумбриялық билеушілері қолданған салық жүйесіне ұқсас сияқты.

Bridei seems have been actively intervening in the politics of Dál Riata in the early years of his reign. He may have been involved in the killing of Domangart mac Domnaill the king of Dál Riata in 673, and may also have entered into a three way alliance with his nephew Dumnagual of Alt Clut and Finguine Fota of the Cenél Comgaill, king of Cowal and the grandfather of the later king of Fortriu Bridei son of Der Ilei. The Annals of Ulster record that in 676 many Picts were drowned in Loch Awe, also suggesting an aggressive regime under Bridei attacking northern Dál Riata. In the 680s Bridei seems to have turned his attention away from Argyll, with a campaign that started less than a year after the Northumbrian king Ecgfrith was weakened by his defeat by Æthelred of Mercia at the Battle of the Trent in 679. A series of conflicts recorded in Irish annals as taking place in northern Britain from 679 are likely to represent Bridei expanding his power base. The Annals of Ulster describe a siege of Dunnottar in 680. Bridei attacked first Dunbeath in Caithness and then Orkney in 682, a campaign so violent that the Annals of Ulster said that the Orkney Islands were "destroyed" by Bridei ("Orcades deletae sunt la Bruide"). With opposition removed from the north, sieges of Dundurn in Strathearn and Dunadd in mid Argyll are reported the following year. As with the earlier siege of Dunnottar, Bridei, though not explicitly named, was probably the assailant. Together Dunnottar and Dundurn mark the northern and southern limits of the southern Pictish territory south of the Mounth, and their sieges indicate a period of sustained pressure by Bridei across the area. The pattern of high status sites attacked in Bridei's campaigns suggests they were the centres of independent provinces that resisted his rule, as he built a confederation of territories by alliance or conquest that owed allegiance and tribute to him as king. Bridei's model of over kingship seems closely modelled on the system of tribute employed by the Picts' own Northumbrian over lords.

Дан Нехтин және оның салдары

Брайдейдің оңтүстік пиктік жерлерге жасаған қатері Нортумбрияның гегемониясына қарсы күрес болды, бірақ 685 жылы Эггфриттің пиктілерге шабуыл жасауының тікелей себебі Беденің айтуынша, Брайдейдің Нортумбриялықтарға төленетін салықты тоқтатуы болды, мүмкін бұл 684 жылы Ирландиядағы Брегаға жасалған Нортумбриялық шабуылға жауап ретінде жасалды, ал бұл шабуыл, болжам бойынша, ирландтар мен британдықтар арасындағы одаққа байланысты болды. Эггфрит әскери науқан арқылы өзінің үстемдігін қайта орнатуға тырысты, және Беде, шіркеу қайраткерлерінің, соның ішінде Әулие Кутберттің кеңесіне қарамастан, Эггфриттің «пиктік провинцияны қирату үшін әскерді басқарып барғанын» сипаттайды. Эггфриттің пиктік территорияға жасаған шабуылы 685 жылғы 20 мамыр күні сенбі сағат түстен кейін Дун Нехтейн шайқасымен аяқталды, онда Эггфриттің өзі қаза тауып, оның әскері Брайдейдің әскерімен толығымен талқандалды, пиктілер оларды Беденің «өтпес таулардың тар жолдарына» шақырып түсіргеннен кейін. Шайқас орны белгісіз: 19 ғасырдың басында антиквар Джордж Чалмерс оны жергілікті атауы бойынша анықтағаннан бері, ол көбінесе Ангустағы Дуннихенмен байланыстырылып келеді, бұл орынның жанындағы Аберлемно мүсіндік тастарындағы шайқас көрінісінің болуымен расталады; бірақ 2006 жылдан бері Баденохтағы Дунахттон Беденің сипаттамасына әлдеқайда жақсы сәйкес келеді, сонымен қатар осы орынның топонимиясы да оны қолдайды. Брайдейдің Дун Нехтейндегі жеңісінің тікелей салдары Нортумбрияның пиктілер, Дал Риата және кейбір британдық жерлердегі билігінің аяқталуы болды, бірақ Файф пен Ману Фортриудың бақылауына 698 жылы Нортумбриялық Берхредті Брайдейдің ұлы Дер Илей жеңгенге дейін кірмеген болуы мүмкін. Пиктік жерлерді басып алған аңглосакстар қашып кетті, не өлтірілді, не құлдыққа алынды, ал пиктік шіркеудің Аберкорндағы билеушісінен «пиктілер епископы» деп мәлімдеген аңглосакс Трумуин Нортумбриядағы Уитбиге зейнетке шықты. Гелл, британ және пиктік территориялар мен Нортумбрия арасындағы салықтық қатынастың аяқталуы солтүстік мемлекеттердің барлығында маңызды саяси өзгерістерге әкелді. Брайдейдің бірнеше пиктік провинцияларды сыртқы жауларға қарсы сәтті басқаруы оның патшалығын заңдыландырды, оның кең аумақтық билігін нығайтты және оның билігіндегі территориялардың біртұтас қоғамдық қауымдастық ретінде қалыптасуына көмектесті. Нортумбриялықтардың оңтүстік пиктік жерлерден шегінуінен туындаған билік вакуумы Брайдей мен оның мұрагерлеріне оңтүстік династияларының сүйікті басшыларын билік орындарына тағайындауға және Нортумбриялықтар тастап кеткен территорияға жаңа одақтастардың топтарын көшіруге мүмкіндік берді. Брайдейдің билігі кезінде Дал Риатан рулық тобы Cenel Comgaill маңызға ие болды, Нортумбриялықтардың шегінуінен кейін қазіргі Клэкманнаншир аймағында аумақтар иеленді. Cenel Comgaill-дің Дэр Илейдің ұлы Фингуин мен Дер Илейдің анасы, кейінгі Фортриу патшаларының анасы, Брайдейдің ұлы Дер Илей және Найтонның, сондай-ақ, мүмкін, Брайдейдің қызының үйленуі рулық топты тікелей пиктік патшалық үйімен байланыстырды. Брайдей 685 жылы Дун Нехтейн шайқасындағы жеңісі кезінде кем дегенде 57 жаста болған. Оның 692 жылы қайтыс болғаны туралы Ольстер және Тигернах жылнамаларында жазылған. Ол Ионада жерленді, ал Ионаның аббаты Адоманнан оны қайғырып, оның өліміне арналған аңызды жоқтау жазды.

Bridei's threat to the southern Pictish lands represented a challenge to Northumbrian hegemony, but the immediate cause of Ecgfrith's attack on the Picts in 685 was said by Bede to be Bridei ceasing to pay the Northumbrians tribute, possibly in response to the Northumbrian raid in 684 against Brega in Ireland, which was probably undertaken in response to an alliance between the Irish and the Britons. Ecgfrith sought to re assert his dominance through a military campaign, and Bede describes how – against the advice of churchmen including St Cuthbert – Ecgfrith "rashly led an army to lay waste the province of the Picts". Ecgfrith's incursion far into Pictish territory ended with the Battle of Dun Nechtain on the afternoon of Saturday 20 May 685, when Ecgfrith himself was killed and his army annihilated by Bridei's after being lured by the Picts into what Bede described as "the narrow passes of inaccessible mountains". The location of the battle is uncertain: since being identified in the early 19th century by the antiquarian George Chalmers on the basis of its placename it has generally been associated with Dunnichen in Angus, a location supported by the presence of a carved battle scene on one of the nearby Aberlemno Sculptured Stones; but since 2006 Dunachton in Badenoch has been suggested as a much better match for Bede's description, while similarly supported by the site's toponymy. The immediate consequence of Bridei's victory at Dun Nechtain was the ending of Northumbrian overlordship over the lands of the Picts, of Dál Riata and of some British lands, though it is possible that Fife and Manau did not fall under the control of Fortriu until the later defeat of the Northumbrian Berhtred by Bridei son of Der Ilei in 698. The Angles occupying Pictish lands either fled or were killed or enslaved, and the Anglian Trumwine who claimed to be "Bishop of the Picts" with authority over the Pictish church from his see at Abercorn, retired to Whitby in Northumbria. The ending of the tributary relationship between Gaelic, British and Pictish territories and Northumbria would have caused significant political disruption across all these northern polities. Bridei's success in leading multiple Pictish provinces against an outside enemy would have served to legitimise his kingship, consolidate his extensive territorial control and promote the sense of the territories under his rule as a single cohesive community. The power vacuum left by the Northumbrian retreat in the southern Pictish lands gave Bridei and his successors the opportunity to install favoured leaders from existing southern dynasties in positions of power, and to move new groups of allies into territory abandoned by the Northumbrians. Bridei's reign saw the Dal Riatan kindred the Cenel Comgaill rise in prominence, gaining territory in the area of modern Clackmannanshire in the wake of Northumbian withdrawal. The marriage of Dargart mac Finguine of the Cenel Comgaill to Der Ilei, mother of the later kings of Fortriu Bridei son of Der Ilei and Naiton son of Der Ilei and probably Bridei's daughter, saw the kindred connected directly into the Pictish Royal household. Bridei would have been at least 57 years old at the time of his victory at Dun Nechtain in 685. His death in 692 is recorded by both the Annals of Ulster and the Annals of Tigernach. He was buried on Iona, and mourned by Adomnán, the Abbot of Iona, to whom is attributed a surviving lament for Bridei's death.

Мұра

Брайдей – заманауи дереккөздерде *rex Fortrenn*, яки Фортриу патшасы ретінде нақты сипатталған алғашқы патша. Оның билігі – қазіргі Шотландия тарихындағы шешуші кезеңнің басталуын білдіреді. Брайдейдің 685 жылы Дун Нехтейн шайқасындағы жеңісі, түрлі пиктік провинцияларды басшылығымен біріктіру арқасында қол жеткізілді. Бұл жеңіс Форттан солтүстікте Нортумбрия билігін тоқтатып, Фортриудың ықпалын Монттан оңтүстікке қарай кеңейтті. Оның билігі Фортриудың пиктік провинция ретіндегі басымдығын орнатып, оның пиктілердің үстемдік патшалығына айналуына жол ашты. Тарихшылар бұл кезеңді "Вертуриялық гегемония" деп атайды, ол қуатты пиктік мемлекеттің өсуіне әкелді. Брайдей билігімен басталган Фортриу патшаларының үстемдігі, олардың билеушілері арқылы пиктілердің бір патшаның басшылығымен біртұтас халық екенін қадағалауға ықпал етті. Брайдейдің Эгфрит үстінен жеңіске жеткенге дейін пиктілер туралы құжаттарда *gentes* (халықтар) деген көпше түрдегі сөз қолданылса, кейіннен *gens* (халық) деген жекеше түрде қолданыла бастады. 7-ғасырдың ортасынан бері тарала бастаған пикті патшаларының тізімдері, Фортриу әулетінің үстемдігін заңдастыру мақсатымен, ежелгі тарихтан бастап, біртұтас пикті патшасының бейнесін жасауға тырысты. Бұл, ежелгі дәуірден бері сақталған бірлік кеңсесі туралы әсер қалдыруға бағытталған. Бедке белгілі пиктік мифология осы кезеңде жазылған болуы мүмкін, және осы уақытта пиктік таңбалы тастардың ортақ тілі дамып, қоғамның маңызды мүшелерінің мәртебесін нығайту құралы болды. Брайдей Дер Илейдің әкесі немесе, азырақ ықтимал, інісі болуы мүмкін. Дер Илей кейінірек пикті патшалары Брайдей Дер Илей ұлы және Найтон Дер Илей ұлының анасы болды. Олар Брайдей Дер Илей ұлының Айнфтех ұлы Таранды тақтан түсіргеннен кейін Фортриу патшалығына құқығын осы арқылы негіздеген болар еді. Осы мұрагерлердің билігі кезінде Брайдей Бели ұлының әскери күшімен Фортриудың бақылауына алынған пиктік жерлер, енді бір билеушіге бағынышты біртұтас халық ретінде қарастырыла бастады.

Bridei is the first king to be explicitly described in contemporary sources as rex Fortrenn, or king of Fortriu, and his reign marks the start of a period that would be a turning point in the history of modern day Scotland. Bridei's victory at the Battle of Dun Nechtain in 685, achieved by uniting various Pictish provinces under his leadership, ended Northumbrian rule north of the Forth and extended the power of Fortriu southwards beyond the Mounth. His reign marked the establishment of the pre eminence of Fortriu as a Pictish province that saw it develop into the overkingdom of the Picts. Known to historians as the 'Verturian Hegemony', this led to the growth of a powerful Pictish state. The overlordship of the kings of Fortriu that started with the reign of Bridei also saw the encouragement by its rulers of the idea that the Picts were a single people under a single king. Before Bridei's victory over Ecgfrith references in documents to the Picts used the plural term gentes, whereas afterwards they are referred to using the singular gens. The Pictish king lists that began circulating from the mid 7th century consciously sought to legitimise the Fortriu dynasty's dominance by constructing the idea of a single Pictish over king, projected backwards before the historical horizon to create the impression of a single office of ancient provenance. It is likely that the Pictish origin myth known to Bede was composed around this time, and it is probably the period from Bridei's reign that saw the development of the common language of the Pictish symbol stones as a means of reinforcing the status of key members of society. Bridei may have been the father or, less likely, the brother of Der Ilei, the mother of the later Pictish kings Bridei son of Der Ilei and Naiton son of Der Ilei, and it is through her that they would have based their claim to the kingship of Fortriu after the overthrow by Bridei son of Der Ilei of Bridei son of Beli's successor Taran son of Ainftech. By the reign of these successors, it seems that the lands of the Picts initially brought under the control of Fortriu by Bridei son of Beli by military means were being perceived as a single nation under a single ruler.