Кіріспе

Неміс тарихнамасындағы теория Sonderweg («ерекше жол») – неміс тілді елдердің немесе Германияның өзінің Еуропадағы басқа елдерден өзгеше, аристократиядан демократияға өту жолын ұстанғанын қарастыратын теория.

19 ғасыр

Sonderweg термині алғаш рет неміс консерваторлары империялық кезеңде қолданды, 19 ғасырдың соңында неміс мемлекетінің қол жеткізген басқарудың "алтын ортасы" туралы мақтаныш сезімін тудырды. Олардың пікірінше, Германияның ерекшелігі авторитарлық мемлекет ретінде әлеуметтік реформаларды енгізуде бастама көтеріп, "төменнен" талаптардың қысымын күтпей, оларды жүзеге асыруда жатты. Осындай авторитарлық тәсіл Императорлық Ресейдің автократиясынан және Англия мен Францияның, олардың пікірінше, әлсіз, құлдыраған және тиімсіз демократиялық үкіметтерінен қашуға мүмкіндік берді. Германияның Орталық Еуропаның ірі державасы, ни батысқа, ни шығысқа жатпайтын идеясы 1945 жылға дейін оңшыл неміс ой-санатында жиі кездесетін мәселе болды. Билефельд мектебінің тарихшысы Ханс Ульрих Велер Германияның апатқа ұшырауының бастауын 1860-1870 жылдарға дейін жатқызады, осы кезеңде экономикалық жаңғыру орын алғанмен, саяси жаңғыру болған жоқ. Ал ескі пруссиялық помещиктер элитасы әскер, дипломатия және мемлекеттік қызметтің толық бақылауында қалды. Дәстүрлі, аристократиялық және көне қоғам, өркендеп келе жатқан капиталистік, буржуазиялық және жаңашыл қоғаммен күресті. Велер өнеркәсіп пен экономикадағы, сондай-ақ мәдениет саласындағы жаңғыру күштерінің маңыздылығын мойындаса да, Германиядағы саяси билік иерархиясында, әлеуметтік санада және сыныптық қатынастарда (Klassenhabitus) реакциялық дәстүршілдік басымдық құрғанын айтады.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде

Нацистік Германияның 1939 жылғы наурызда Чехословакияны оккупациялауы және 1939 жылғы қыркүйекте Польшаға шабуылы (екіншісі Франция мен Ұлыбританияны бірден Екінші дүниежүзілік соғысқа тартты) Нацистік Германия құбылысын түсіндіруге ұшқын болды. 1940 жылы Ұлыбританияда тұратын неміс эмигранті Себастьян Хаффнер «Германия: Джекилл және Хайд» деген кітабын жариялады, онда ол Нацистік Германияны тек Адольф Гитлердің ерекше тұлғасының күшімен тудырғанын айтты. 1941 жылы британдық дипломат Роберт Ванситтарт «Қара тізім: немістердің өткені мен қазіргісі» атты еңбегін жариялады, онда нацизм Ванситтарттың пікірінше, агрессия мен қатыгездіктің неміс халқына тән қасиеттерінің соңғы көрінісі екендігі айтылды. Ванситтарттың тезисіне ұқсас тағы бір кітап – Рохан Батлердің «Ұлттық социализмнің тамыры» (1941) және Уильям Монтгомери Макговерннің «Лютерден Гитлерге дейін: нацистік фашистік философия тарихы» (1946) еңбектері болды.

Жалпы еуропалық сын

Соңғы онжылдықтарда неміс тарихнамасы ұлтшылдықтан жалпы еуропалық көзқарасқа қарай өтті. Көптеген қазіргі ғалымдар ескі, жеке ұлттық даму жолдары туралы түсініктерді жоққа шығарады, олар неміс "Sonderweg" немесе француз "singularité française" сияқты үлгілермен сипатталған. "Sonderweg" тезисінің басты сыншылары – екі британдық марксистік тарихшы, Джефф Эли мен Дэвид Блэкборн. Олар 1984 жылы жарық көрген "Германия тарихының ерекшеліктері" (алғаш 1980 жылы неміс тілінде "Mythen deutscher Geschichtsschreibung: Die gescheiterte bürgerliche Revolution von 1848" деген атпен жарияланған) атты кітабында әлеуметтік және саяси өзгерістердің қалыпты бағыты жоқ екенін, 19 ғасырдағы Франция мен Ұлыбританияның тәжірибесі Еуропа үшін үлгі емес екенін, сондай-ақ либералды неміс орта таптың ұлттық саяси деңгейде биліктен шеттетілгеніне қарамастан, 19 ғасыр Германиясының әлеуметтік, экономикалық және мәдени өмірінде басымдық құрғанын айтты. Блэкборн мен Элидің пікірінше, "Sonderweg" болған жоқ, және Германия Германия болғандықтан, ал Ұлыбритания Ұлыбритания болғандықтан Германияның Ұлыбританияға айналмауына себептер іздеу тарихи емес. Неміс консервативті тарихшысы Томас Ниппердей 1975 жылы Велердің "Das Deutsche Kaiserreich" кітабына жазған рецензиясында Велер неміс элиталарын олардан да біріңғай көрсеткенін, 19 ғасыр Германиясының қоғамында жоғарыдан келетін күштерге тым көп, ал төменнен келетін күштерге жеткіліксіз назар аударғанын, сондай-ақ тәртіп пен тұрақтандыру күштері мен демократия күштері арасындағы тым күрт қайшылықты көрсеткенін, ал империяның салыстырмалы тұрақтылығына түсінік бермегенін дәлелдеді. Бұл ерекше жолды тек 18 ғасырдың соңындағы романтизмде қалыптасқан және Наполеон соғыстарымен нығайтылған неміс ұлттық санасының нәтижесі ретінде қарастыруға болады. Бұрынғы оқиғалар, әсіресе Киелі Рим империясының тарихы, нацизмнің дамуымен байланысты емес.