Кіріспе
Асама класының крейсері
Асама (淺間) – 1890-шы жылдардың соңында Жапон Императорлық Әскери-теңіз күштері үшін салынған бронекрейсерлер класының (Sōkō jun'yōkan) бас кемесі. Жапонияның мұндай кемелерді өзі құрастыруға қажетті өндірістік мүмкіндіктері болмағандықтан, кеме Ұлыбританияда салынды. Ол 1904–1905 жылдардағы орыс-жапон соғысында қызмет етті, оның ішінде Кемелпо шығанағы және Сары теңіз шайқастарына қатысты, бірақ зақым алмады. Алайда, Цусима шайқасында оның сәттілігі соңғы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында Асама неміс саудалық рейдтік кемелерін іздеуге тырысты, бірақ 1915 жылдың басында Мексика жағалауында қарап қалғаннан кейін ауыр зақым алды. Жөндеу жұмыстары екі жылдан астам уақыт алды, содан кейін ол негізінен оқу кемесі ретінде пайдаланылды. Кеме өзінің қызметі барысында барлығы 12 оқу сапары жасады, бірақ 1935 жылы қайтадан қарап қалғаннан кейін жарамсыз болды. Содан кейін Асама стационарлық оқу кемесіне айналдырылып, 1946–1947 жылдары бұзылып жіберілді.
Негізгі мәліметтер мен сипаттама
1896 жылғы Әскери-теңіз күштерін кеңейту жоспары Бірінші қытай-жапон соғысынан кейін жасалды және төрт бронекруизер мен оған қоса тағы төрт линкорды қамтыды. Олардың бәрі Жапонияның өз күштерімен салу мүмкіндігі болмағандықтан, британдық кеме жасаушылық компаниялардан тапсырыс беруге мәжбүр болды. Ресейдің кеме құрылысы бағдарламасын одан әрі қарастырғаннан кейін, Императорлық жапон флоты (ИЖФ) бастапқы жоспар бойынша тапсырылған линкорлар Ресей империясының әскери-теңіз күштеріне қарсы тұру үшін жеткіліксіз деп санады. Бюджеттік шектеулер линкорлардың санын арттыруға мүмкіндік бермеді, сондықтан ИЖФ төрттен алтыға дейін бронекруизерлердің санын арттыруға шешім қабылдады. Жаңартылған жоспар «Алты-алты флоты» деп белгілі болды. Көптеген замандастарының сияқты, саудаға шабуыл жасауға немесе колониялар мен сауда жолдарын қорғауға арналған Асама және оның бірқатар әпкелері флоттыкі барлаушылар ретінде және тікелей шайқаста қолданылуы тиіс еді. Кеменің жалпы ұзындығы ал еңістік арасындағы ұзындығы болды. Оның ені ал суға бату тереңдігі болды. Асама қалыпты жүктемеде және толық жүктемеде ығыстырды. Кеменің метацентрлік биіктігі ал, экипажы 676 офицер мен сарбаздан тұрды. Асама екі 4 цилиндрлі үш кеңейімді бу машинасымен жабдықталған, олардың әрқайсысы бір жетекті қозғалтады. Бу машиналарына қуат беру үшін он екі цилиндрлі қазандықтар қолданылды, ал қозғалтқыштардың жалпы қуаты болды. Кеменің жобаланған жылдамдығы ал, теңіз сынақтары кезінде ол жылдамдыққа жетті. Ол дейін көмір және сегіз 2,5 фунттық Yamauchi зеңбірегін тасыды, олар торпедолық катерлерге қарсы жақын қашықтықтағы қорғаныс үшін қолданылды. Кемеде бес торпедолық түтік орнатылған, олардың біреуі мұрын бөлігінде, ал төртеуі бортында, әр жағынан екеуден. «Алты-алты флоты» бронекруизерлерінің барлығы дерлік бірдей брондалу схемасын қолданды, бірақ ең маңызды айырмашылығы Асама класындағы кемелер аздап нашаррақ Harvey бронясын қолданды. Су сызығының белдеуі кеменің барлық ұзындығы бойынша созылды, оның қалыңдығы ортаңғы бөлігінде ал мұрын және корма бөліктерінде өзгерді. Оның биіктігі 5 метрді құрады, оның ішінде көбісі су астында болды. Белдеудің жоғарғы бөлігі қалыңдығында және су сызығы белдеуінің жоғарғы жиегінен бас палубаға дейін созылды. Ол алдыңғыдан артқы шұңқырға дейін созылды. Асама класындағы кемелерде орталық брондалған цитадельдің шеттерін жабатын көлбеу 127 мм брондалған қабырғалар болды. Барбеттер, оқ мұнаралары және казематтардың алдыңғы бөлігі 152 мм қалыңдықпен, ал казематтардың бүйірлері мен артқы бөлігі бронямен қорғалған. Палуба 51 мм қалыңдықпен, ал бақылау мұнарасын қорғайтын броня қалыңдығында болды.
Құрылыс және мансап
Асама тауының атымен аталатын «Асама» кемесі үшін 1897 жылғы 6 шілдеде Армстронг Уитворт компаниясымен келісімге қол қойылды. Кеме 1896 жылғы 20 қазанда Эльсвик кеме құрылыс орнында, табыс табу мақсатында салынды. Ол 1898 жылғы 21 наурызда суға түсіріліп, 1899 жылғы 18 наурызда құрылысы аяқталды. «Асама» келесі күні Жапонияға бағыт алып, 17 мамырда Йокосукаға жетті. 1900 жылғы 30 сәуірде кеме Кобеде өткен флот қарауында Мэйдзи императоры пайдаланды. 1902 жылғы шілдеде «Асама» контр-адмирал Г. Ижуиннің флагманы болды. Ол 16 тамызда Спитхедте Король Эдуард VII-нің тәж кию рәсімін тамашалау үшін Ұлыбританияға жіберілген делегация құрамына кірді. Сондай-ақ ол шілдеде Антверпенге, ал тамызда Коркқа сапар шекті. Бұл сапардың бағытында кеме Мальта мен Ұлыбритания арасында жаңа британдық радио технологиясын сынап көрді.
Ресей-жапон соғысы
1904 жылдың ақпанында орыс-жапон соғысы басталғанда, «Асама» 2-ші флоттың 2-ші дивизиясына бекітілді, бірақ ол Кореяның Сеул маңындағы операциялар үшін контр-адмирал Урю Сотокичидің 4-ші дивизиясына қосылды. Оның кемелеріне Сеулдің батыс жағалауындағы Кемулпоға әскерлерді тасымалдайтын көліктерді сүйемелдеу және Кемулпода күзеттік кемелер ретінде орналасқан ресейлік қорғалған крейсер «Варяг» және канонерлік кеме «Кориетцті» жою міндеті жүктелді. Әскерлер 8-9 ақпан түнде сәтті түсірілді, ал жапон кемелері келесі күні таңертең порттан шығып, халықаралық құқық бейтарап порттарда соғысушы тараптар арасындағы қақтығыстарға тыйым салғандықтан, шығуларды жабатын позициялар алды. Сол күні таңертең жапондықтар ресейліктерге елдері арасында соғыс жағдайы орнағанын хабарлады, себебі IJN күні бұрын Порт-Артурға күтпеген шабуыл жасаған еді. Сол күні таңертең екі ресейлік кеме порттан шықты. «Варяг» жапондықтардың басым бөлігінің нысаны болды, «Асама» оған кем дегенде екі рет соққы беріп, оның мұнарасын қиратты және су сызығының астында тесік жасады, нәтижесінде кеме қауіпті жағдайға түсті. Ресейлік кемелер портқа қайтып, сол күні түстен кейін суға батырды. «Асама» шайқаста зардап шекпеді және кейін вице-адмирал Камимура Хиконоджоның 2-ші дивизиясына қосылды. Наурыздың басында Камимураға 2-ші дивизияны солтүстікке алып барып, Владивосток маңында аластыру міндеті жүктелді. Жапондық крейсерлер 6 наурызда Владивосток портын және қорғанысын бомбалады, бірақ тиімді нәтижеге қол жеткізе алмады. Бірнеше күннен кейін Жапонияға оралғаннан кейін 2-ші дивизияға императорлық гвардия дивизиясын Кореяға жеткізетін көліктерді сүйемелдеу және содан кейін Порт-Артурды блокадалайтын кемелерге қосылу бұйрығы берілді. Содан кейін «Асама» контр-адмирал Дева Шигетоның 3-ші дивизиясына ауыстырылды. 13 сәуірде Біріктірілген флоттың қолбасшысы вице-адмирал Того Хейхачиро Ресейдің Тынық мұхиты эскадрильясының бір бөлігін, соның ішінде вице-адмирал Степан Макаровтың флагманы «Петропавловск» броненосецін сәтті шығарды. Осы әрекет кезінде «Асама» Тогоның броненосецтерінен бұрын келген ресейлік крейсерлерге шабуыл жасады, содан кейін шегінді. Макаров жапондық бес броненосецті байқағанда Порт-Артурға қайтып, оның флагманы жапондықтар жаңадан орнатқан мина өрісіне түсті. Кеме бірінің минасы жарылғаннан кейін екі минуттан кем уақыт ішінде суға батып, Макаров 677 қаза тапқандардың бірі болды. Бұған қоса, «Победа» ресейлік броненосеці минадан зақымдалды. 23 маусымда кеме Тынық мұхиты эскадрильясы Владивостокқа жету үшін жасаған сәтсіз әрекетке куә болды, бірақ жаңа эскадрилья командирі контр-адмирал Вильгельм Витгефт эскадрилияға Порт-Артурға қайтуға бұйырды, себебі ол күн батқанға дейін сандық артыққан қарсыластарымен түнгі шайқасқа түсуге ниетті болмады.
Сары теңіздегі шайқас
1904 жылғы 10 тамызда таңертең Асама көмір тиеп жатқанда, ресейліктер Владивостокқа жету үшін Порт-Артурдан тағы бір шабуыл жасады. Кеме шамамен 19:00-ге дейін шайқасқа қосыла алмады, содан кейін зақымдалған ресейлік "Полтава" соғыс кемесінен белгілі бір қашықтықтан атыс ашты. Оқ мақсатына жетпеді, ал ресейлік крейсерлер соғыс кемесіне көмекке келді, сондықтан 19:25 шамасында Асама ресейлік кемелермен қатысты шайқасқа түсті. Контр-адмирал Хикохачи Ямаданың 5-ші дивизиясының ескі крейсерлері шамамен 19:30-да келгеніне қарамастан, басқа ресейлік соғыс кемелерінің қашықтыққа жақындауымен Асама шайқастан шығуға мәжбүр болды. Келесі күні таңертең ол Тогоның 1-ші дивизиясымен кездесіп, 3-ші дивизияға қайта қосылды. 14 тамызда 3-ші дивизияға Қыңғауға немістердің орыс соғыс кемесі "Цесаревичті" және шайқас аяқталғаннан кейін паналаған үш эсминецті ұстағанын растау үшін тапсырма берілді. Олар қайтып келгеннен кейін Порт-Артурды блокадалауға қайта тағайындалды. 18 қыркүйекте Асама және Ивате бронекрейсерлері 1-ші дивизияға ауыстырылды. Жапон императорлық армиясы желтоқсанның басында Порт-Артурдағы ресейлік кемелерді ірі калибрлі гаубицалармен батыра бастағанда, Того екі крейсерді жөндеуге үйге қайтаруға бұйырды. 30 желтоқсанда Асама және Азума бронекрейсерлері Солтүстік Цугару бұғазына жіберілді. Ресейдің Балтық флотының кемелері Жапонияға жақындамас бұрын, екі крейсер оңтүстікке қайтарылып, Камимураның 2-ші дивизиясының бронекрейсерлеріне қосылды.
Цусима шайқасы
Ресейдің 2-ші және 3-ші Тынық мұхит эскадрильялары 27 мамырда Жапонияға жақындаған кезде, Балтық теңізінен жүзіп келгеннен кейін, сол күні таңертеңгісін жапондық патрульдік кемелер оларды байқады, бірақ көріну шектеулі және радио байланысы нашар болды. Алдын ала хабарламалар Тогоға өз кемелерін теңізге шығаруға бұйрық беруге жеткілікті болды. 2-дивизия сағат 11:30-да вице-адмирал Зиновий Рождественский басқаратын ресейлік кемелерді анықтады. Камимура Тогоның соғыс кемелеріне қосылу үшін атысқа түскен кезде шамамен 150 км қашықтықта қалды. Асама Тогоның 2-ші Тынық мұхит эскадрильясына сағат 14:10-да оқ ашумен, дивизиядағы көптеген кемелер сияқты, ресейлік «Ослябья» соғыс кемесіне шабуыл жасады және алты кемеден бесінші болды. Крейсерге сағат 14:28-де снаряд тиді. Соққыдан оның рульдік механизмі істен шықты. Ол жөндеу үшін формациядан шықты, ол алты минуттан кейін аяқталды. Камимураға қайта қосылуға тырысқанда, тағы екі 12 дюймдік снаряд тиді. Зақымға қарамастан, Асама сағат 15:15-те 1-дивизияға қосыла алды. Крейсер сағат 15:50-де өзінің дивизиясына қосылуға тырысты. Бірақ ол зақымданудан баяулап, сағат 16:10-да 6 дюймдік снарядтың соққысынан артқы түтікшесінің түбі тесіліп, қазандықтың суы азайды және 20 минуттан кейін жөндеу жұмыстары аяқталғанға дейін кеме Иватеден кейін сағат 17:05-ке дейін тұрақтап тұра алмады. Сағат 17:30-дан кейін Камимура өзінің дивизиясын орыс крейсерлерінің кейбіреулерін жемісті қуып, Тогоның соғыс кемелерін өздеріне қалдырды. Ол шамамен сағат 18:03-та қуғын-сүргінді тоқтатып, Тогоға қайта қосылу үшін солтүстікке бұрылды. Оның кемелері шамамен сағат 18:30-да орыс ұрыс шебінің артқы бөлігін байқады және қашықтық 8000-9000 метрге жақындағанда оқ ашты. Орыстарға тигізген әсері туралы ештеңе белгілі емес, олар сағат 19:30-да атысты тоқтатып, сағат 20:08-де Тогоға қосылды. Асамадағы су тасқыны түнде күшейді және ол сағат 06:30-да шамамен бір сағатқа тоқтауға мәжбүр болды, содан кейін жалғастырды. Орыс кемелерінің қалған бөлігі келесі күні таңертең байқалды және жапондық кемелер шамамен сағат 10:30-да оқ ашты, орыс кемелері тиімді жауап бере алмайтын қашықтықта болды. Контр-адмирал Николай Небогатов өзінің кемелерін тапсыруға шешім қабылдады, өйткені ол отқа жауап бере алмады және қашықтықты жақындата алмады. Ескі орыс бронекері «Дмитрий Донской» сағат 18:00-ге дейін байқалды және Того Асамаға 4-дивизияның қорғалған крейсерлерін қолдауға тырысуға бұйрық берді. Крейсер 4-дивизиямен кездескен кезде түн түсіп, «Дмитрий Донской» жағалау суларына қашып кетті. Кемедегілердің көпшілігі кемеден шығып, кеме батыруға дайындалғаннан кейін, оны келесі күні таңертең жапондықтар тапты. Жапондықтардың оны басып алу әрекеті кеме аударылып, суға батқанда сәтсіз аяқталды. Ұрыс барысында Асамаға үш 12 дюймдік, екі 6 дюймдік және шамамен жеті кішкентай снаряд тиді, нәтижесінде 11 адам қаза тауып, тағы 13 адам жарақат алды. Кеме 30 мамырда Майзуру әскери-теңіз арсеналына келіп, жөндеу жұмыстарын бастады. 15 қыркүйекте Токио шығанағында өткен жеңіс парадында ол император Мэйдзиді флот арқылы алып өтті.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
1914 жылғы 14 қыркүйекте Асама, вице-адмирал Максимилиан фон Шпеедің Германияның Шығыс Азия эскадрильясын Оңтүстік теңіз аралдарында іздеген 1-ші Оңтүстік теңіздер эскадрильясының құрамында Йокосукадан шықты. 25 қазанда кеме бөлініп, бұрынғы орыс линкоры "Хизен"мен бірге неміс канонерлік қайығының кетуіне кедері келтіру үшін Гавайидің Гонолулу қаласына жіберілді. 8 қарашада канонерлік қайық интернирленгеннен кейін екі кеме Америка экспедициялық эскадрильясының қалған кемелерімен кездесу үшін бағытталды. Қазандықтарын 16 Miyabara су құбыры қазандықтарымен алмастыру және алдыңғы торпедалық түтікшесін алып тастауды қамтитын тұрақты жөндеу жұмыстары 1917 жылдың наурызына дейін аяқталмады. Асама 13 сәуірден 4 тамызға дейін 2-ші эсминецтер эскадрильясының (Suiraisentai) флагманы ретінде қызмет етті, содан кейін 25 тамызда Оқу эскадрильясына жіберілді. Ивате кемесімен бірге 1918 жылдың 2 наурызынан 6 шілдесіне дейін Солтүстік және Орталық Американың батыс жағалауларына, Гавайиге және Оңтүстік теңіз аралдарына круиз жасады.
Соғыс аралығындағы іс-шаралар
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Асама офицерлік курсқа түсушілер үшін ұзақ қашықтықтағы мұхиттық навигациялық жаттығуларға негізгі арналыс ретінде қолданылды. 1920 жылғы 21 тамызда ол Оңтүстік Америка мен Полинезияға бағытталған жаттығу сапарын бастады, ол 1921 жылғы 2 сәуірге дейін жалғасты. 1921 жылғы 1 қыркүйекте ол 1-ші сыныпты жағалау қорғау кемесі ретінде қайта тағайындалды. 1922 жылы оның негізгі палубасындағы алты 6 дюймдік және төрт 12 фунттық зеңбіректер алынып тасталды, ал олардың казематтары жабылды. Сонымен қатар, оның барлық QF 2,5 фунттық зеңбіректері алынып тасталды және 8 см/40 3-ші жылдық үлгідегі әуе шабуылына қарсы бір зеңбірек қосылды. 1922 жылғы 26 маусымнан бастап Асама екі жыл сайын жаттығу круиздерін қайта бастады, олар оны Австралия, Оңтүстік-Шығыс Азия және Жерорта теңізі сияқты жерлерге жеткізді. 1935 жылғы 13 қазан күні түні Құрсума бұғазының солтүстік-батысында, Ішкі теңізде кеме қағылып, сапарлары аяқталды. Кеменің түбі қатты зақымданды және Күре әскери-теңіз арсеналда жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін теңізге лайықсыз деп танылды. 1938 жылғы 5 шілдеде кеме Күре әскери-теңіз корпусының стационарлық оқу кемесі ретінде тағайындалды.
all of her main deck guns, six 6 inch and four 12 pounder guns, were removed and their casemates plated over. In addition all of her QF 2.5 pounder guns were removed and a single 8 cm/40 3rd Year Type anti aircraft gun was added. Beginning on 26 June 1922, Asama resumed making training cruises, usually at two year intervals, that took her to Australia, Southeast Asia, and the Mediterranean Sea among other places. They came to an end after she ran aground on the night of 13 October 1935 north north west of the Kurushima Strait in the Inland Sea. Her bottom was badly damaged and she was deemed no longer seaworthy after repairs were completed at Kure Naval Arsenal. The ship was then assigned as a stationary training ship for the Kure Naval Corps on 5 July 1938.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1942 жылы шілдеде "Асама" оқу кемесі ретінде қайта жіктеліп, 1942 жылы 5 тамызда Шимоносекиге сүйретілді, онда ол артиллериялық оқу кемесіне айналды. Тынық мұхиты соғысы кезінде ол бірнеше 8 см/40 3-ші жылғы типті зениттік қаруларын сақтап, қарусыздандырылды. 1945 жылы 30 қарашада кеме әскери тізімнен шығарылды. Кеме 1946 жылдың 15 тамызынан 1947 жылдың 25 наурызына дейін "Хитачи Зосен" корпорациясының "Иношима" кеме құрылыс шебінде металлға тапсырылды.