Кіріспе
Жапондық соғыс кемесі (1901–1945)
Ивате (磐手) – 1890-шы жылдардың соңында Жапон Императорлық Әскери-теңіз күштері (IJN) үшін салынған екінші және соңғы бронекруизер (Sōkō jun'yōkan). Жапонияда мұндай кемелерді құрастыруға қажетті өндірістік қуаты болмағандықтан, кеме Ұлыбританияда салынды. Ол 1904–1905 жылдардағы орыс-жапон соғысының көптеген теңіз шайқастарына қатысты. Кеме Порт-Артур шайқасында, Ульсан шайқасында және Цусима шайқасында орташа дәрежеде зақымданды. Ивате бірінші дүниежүзілік соғыста шағын рөл атқарды және 1916 жылы теңізшілерді оқытуға арналған алғашқы круизді бастады, бұл міндет 1939 жылдың соңына дейін жалғасты. Кеме Тынық мұхиты соғысы кезеңінде отандық суларда оқуларын жалғастырды. Ивате 1945 жылдың шілдесінде Куре шабуылы кезінде американдық авианосецтердің шабуылынан батырылды. 1946–1947 жылдары кеме судан шығарылып, мақұлданып, металлға тапсырылды.
Негізгі мәліметтер мен сипаттама
1896 жылғы Әскери-теңіз кеңейту жоспары Бірінші қытай-жапон соғысынан кейін жасалды және төрт бронекруизер мен тағы төрт линкорды қамтыды. Олардың барлығы британдық кеме жасаушылықтарынан тапсырыс беруге мәжбүр болды, себебі Жапонияның оларды өзі салуға қабілеті болмады. Ресейдің кеме құрылысы бағдарламасын одан әрі қарастыру IJN-ді бастапқы жоспар бойынша тапсырылған линкорлар Ресей империясының Әскери-теңіз күштеріне қарсы тұру үшін жеткіліксіз деп ойлауға итерді. Бюджеттік шектеулер линкорларды көбейтуге мүмкіндік бермеді, сондықтан IJN төрттен алтыға дейін бронекруизерлердің санын арттыруға шешім қабылдады. Жаңартылған жоспар көбінесе «Алты-Алты Флоты» деп аталады. Көптеген замандастарының сияқты коммерциялық шабуылдарға немесе колониялар мен сауда жолдарын қорғауға арналған емес, Ивате және оның жартылай әпкелері флоттық барлаушылар ретінде және тікелей шайқаста қолданылуы тиіс еді. Кеменің жалпы ұзындығы ал еңістіктер арасындағы ұзындығы болды. Оның ені ал су астындағы сызығының орташа тереңдігі болды. Ивате қалыпты жүктемеде ал терең жүктемеде ығыстырды. Кеменің метацентрлік биіктігі ал құрамында 672 офицер мен сарбаз болды. Иватеде төрт цилиндрлі үш кеңейімді бу машинасы болды, олардың әрқайсысы жеке винтті айналдырды. Бу машиналарына 24 Белльвиль қазандығы қуат берді, ал машиналарының жалпы қуаты ал болды. Кеменің жобаланған жылдамдығы ал, теңіз сынақтарында ол ал жылдамдыққа жетті. Ол көмірдің дейін тасыды және ал жылдамдықпен сағат бойы жүре алды. Жақын қашықтықтағы торпедолық катерлерге қарсы қорғану үшін кемеде сегіз 2,5 фунттық Yamauchi зеңбірегі орналастырылған. Кемеде әрбір жағында екіден төрт суасты торпедолық түтіктер болды. «Алты-Алты Флоты» бронекруизерлерінің барлығы дерлік бірдей брондалу схемасын қолданды, тек шағын айырмашылықтар болды. Крупп цементтелген броньдың су сызығы кеменің бүкіл ұзындығы бойынша созылды, ал қалыңдығы ортаңғы бөлігінде ал мұрын және кормасында ал болды. Оның биіктігі ал, оның ішінде ал су астында болды. Белдеу бронясының жоғарғы бөлігі ал қалыңдықта болды және су сызығы белдеуінің жоғарғы жиегінен бас деңгейіне дейін созылды. Ол алдығыдан артқы барбетке дейін созылды. Идзумо класында орталық брондалған цитадельдің шеттерін жабатын көлбеу 127 мм брондалған қабырғалар болды. Барбеттер, зеңбірек мұнаралары және казематтардың алдыңғы бөлігі 6 дюйм қалыңдықпен, ал казематтардың бүйірлері мен артқы бөлігі броньтың ал қалыңдығымен қорғалған. Палуба ал қалыңдықта болды, ал бақылау мұнарасын қорғайтын бронь ал қалыңдықта болды.
Құрылыс және мансап
Ивате префектурасының атымен аталған келісімшарт 1898 жылғы 19 шілдеде Армстронг Уитворт компаниясымен жасалды. Кеме 1898 жылғы 11 қарашада олардың Елсвик кеме құрылыс шиянында салына бастады және 1900 жылғы 29 наурызда суға түсірілді. Ол 1901 жылғы 18 наурызда аяқталып, құрылысын қадағалауға және оны Жапонияға жеткізуге тағайындалған капитан Хикохачи Ямада басқаруымен келесі күні Жапонияға бағытталды. Ивате 17 мамырда Йокосукаға келді, ал 6 шілдеде капитан Такетоми Куникане Ямаданы алмастырды.
Ресей-жапон соғысы
Рәсей-Жапон соғысының басында Иватэ 2-ші флоттың 2-ші дивизиясының командирі контр-адмирал Мису Сотароның флагманы болды. Ол 1904 жылғы 9 ақпанда Порт-Артур шайқасына қатысты, онда вице-адмирал Того Хейхачиро Тынық мұхиты эскадрильясының ресейлік кемелеріне Порт-Артурдың сыртында шабуыл жасады. Того өз жойғыштарының түнгі шабуылы сәтті болады деп күткен еді, себебі орыстардың жай-күйсіз және әлсірегенін болжаған, бірақ олар таңғалысынан есін жиып, шабуылға дайын болды. Жапондық кемелерді қорғалған крейсер «Боярин» байқады, ол жағалауда күзетшілік етіп жүрді және ресейліктерді ескертті. Того өзінің негізгі қару-жарағымен ресейлік жағалау қорғанысына шабуыл жасап, екінші қатарлы қаруларымен кемелермен қақтығысуды жоспарлады. Жапондық 8 және 6 дюймдік зеңбіректер орыс кемелеріне көп зиян келтірмеді, сондықтан отты бөлу дұрыс шешім болмады. Екі жақта да көптеген кемелер зардап шеккенімен, ресейліктердің жоғалғандары 150-ге жуық болды, ал жапондықтар Тогоның шайқастан шығуына дейін шамамен 90 адам қаза тапты немесе жарақат алды. Шындығында, Иватэ шайқаста қатты зақымданған. Наурыздың басында Камимураға 2-ші дивизияны солтүстікке алып барып, Владивосток маңында аласұру міндеті жүктелді. Жапондық крейсерлер 6 наурызда Владивосток портын және қорғанысын бомбалады, бірақ тиімді нәтижеге қол жеткізе алмады. Бірнеше күннен кейін Жапонияға оралғаннан кейін 2-ші дивизияға императорлық гвардия дивизиясын Кореяға жеткізетін көліктерді сүйемелдеу және Порт-Артурды блокадалап тұрған кемелерге қосылу бұйрығы берілді. Сәуірдің ортасында Камимураға Жапон теңізін қорғау және Владивосток тәуелсіз крейсерлік эскадрильясының, контр-адмирал Карл Йессеннің басшылығымен, Тынық мұхиты эскадрильясымен бірігуге жасалатын кез келген әрекеттің алдын алу үшін Корея бұғазының қорғанысын қамтамасыз ету тапсырылды. Екі бөлімше 24-і күні қатты тұманға байланысты бір-бірін жіберіп алды, ал жапондықтар Владивостокқа қарай жол тартты, онда бірнеше миналық өрістерді орналастырды. Дивизия 15 маусымда Окиношима аралының оңтүстігінде бірнеше көлікке шабуыл жасаған ресейлік эскадрильяны ұстап алмады. Ресейліктер 30 маусымда қайтадан шабуылға шықты, ал Камимура оларды келесі күні Окиношима маңында ұстап алды. Олар байқалғанда жарық нашарлап, ресейліктер қараңғыда қашып кетті. 17 шілдеде Йессеннің кемелері Жапонияның шығыс жағалауына қарай жол тартты, Жапон теңізі мен Сары теңізден жапондық күштерді алшақтату мақсатында. Ресейлік кемелер екі күннен кейін Цугару бұғазынан өтіп, Жапонияға бара жатқан кемелерді тоқтатуға кірісті. Ресейліктердің 24-і күні Токио шығанағына келгені Кемелік-теңіз штабының Камимураға Кюсюдегі Тои Мисаки мүйісіне жүзуді бұйыруына себеп болды, Йессеннің Жапонияны айналып Порт-Артурға жетеді деп қорқып. Екі күннен кейін оны солтүстікке, Кии арнасына, ал 28-і күні Токио шығанағына жөнелтті. Бас штаб 30-ы күні Цусима аралына қайтаруға бұйрық берді, сол күні кешке қарай Йессеннің кемелері Цугару бұғазынан өтіп, 1 тамызда Владивостокқа жеткенін білді.
Ульсандағы шайқас
10 тамызда Порт-Артурдағы кемелер Владивостокқа шығуға тырысты, бірақ Сары теңіз шайқасында кері қайтарылды. Джессенге олармен кездесуге бұйрық берілді, бірақ бұйрық кешіктірілді. Оның үш бронекері – орыс крейсері «Россия», орыс крейсері «Громобой» және орыс крейсері «Рурик» – бу көтеруге мәжбүр болды, сондықтан ол 13 тамызда кешке дейін шықпады. Таң атқанда ол Цусимаға жетті, бірақ Порт-Артур эскадрильясының кемелерін көре алмағандықтан кері бұрылды. Аралдың солтүстігіне қарай 58 шақырым жерде Камимура эскадрильясы – төрт заманауи бронекер, жапон крейсері «Изумо», жапон крейсері «Токива», жапон крейсері «Азума» және «Ивате» кездесті. Екі эскадрон бір-бірін байқамай түнде өтіп, әрқайсысы таңертең бағытын өзгертті. Бұл жапон кемелерін Владивостокқа қарайтын ресейлік бағытқа алып келді. Джессен кемелеріне жапондықтарды таңғы сағат 05:00-де байқағанда солтүстік-шығысқа бұрылуға бұйрық берді, олар да сәл жинақы бағытта болса да, соған ілесіп кетті. Екі тарап та шамамен 05:23-те атыс ашты. Жапон кемелері ресейлік құрылымның артқы кемесі, «Рурикке» шабуыл жасады. Ол тез соққыға ұшырап, қалған екі кемеден қалып қойды. Джессен қашықтықты арттыруға тырысып, оңтүстік-шығысқа бұрылды, бірақ күннің шығуымен ресейлік артиллерияшылардың көзі көру қабілеті нашарлады, кең жақтағы қаруларын жапондықтарға бағыттау мүмкін болмады. Сағат 06:00-де Джессен Корея жағалауына жету үшін және «Руриктің» эскадрильяға қосылуына мүмкіндік беру үшін 180 градусқа оңға бұрылды. Камимура шамамен 06:10-да соңынан еріп, бірақ солға бұрылды, бұл эскадрильялар арасындағы қашықтықты арттырды. «Азумада» қозғалтқышқа ақаулық туды және жапон эскадрильясы оның ең жақсы жылдамдығына сәйкес келу үшін баяулады. Атыс 06:24-те қайта басталды, «Руриктің» кормасына үш рет соққы тиді, рульдік бөлімі суға батып, оны қозғалтқыштарымен басқаруға тура келді. Оның жылдамдығы төмендеді, япониялық отқа одан да көп ұшырады, ал рулі шамамен 06:40-та солға тұйықталды. Джессен екі кемесін жапондықтар мен «Рурик» арасына қою үшін тағы да 180 градусқа бұрылды, бірақ соңғы кеме кенеттен оңға бұрылып, жылдамдығын арттырып, Джессеннің кемелері мен жапондықтардың арасынан өтті. Камимура да 180 градусқа бұрылды, сондықтан екі эскадрон да оңтүстік-шығысқа қарама-қарсы бағыттарда бағытталды, бірақ Джессен тез арада тағы да 180 градусқа бұрылды, осылайша олар қарама-қарсы бағыттарда бағытталды. Осы кезде 8 дюймдік снаряд «Иватетің» оң жақтағы, жоғары жақтағы 6 дюймдік казематының шатырына тиіп, дайын оқ-дәрілерді тұтандырды. Өрттен 40 адам қаза тауып, тағы 24 адам жарақат алды, сондай-ақ казематтағы алты дюймдік зеңбірек, сондай-ақ оның астындағы және артқы жағындағылары зақымдалды. Сонымен қатар, оның үстіндегі 12 фунттық зеңбірек жұмыс істемейтін болды. Ресейліктер «Рурикті» қолдауға тағы да үшінші рет 07:45 шамасында бұрылды, бірақ «Россияның» өзі өртеніп жатты, оның өрті жиырма минуттан кейін сөндірілді. Камимура «Рурикті» оңтүстікке қарай сағат 08:00-де айналып өтіп, қалған екі ресейлік кеменің солтүстікке қарай өтуіне мүмкіндік берді, оларға Владивостокқа кедергісіз жол берді. Осыған қарамастан, Джессен сағат 08:15-те тағы да кері бұрылып, «Руриктің» Владивостокқа өздігінен қайтуын бұйырды, содан кейін ол ең жоғары жылдамдықпен солтүстікке бұрылды. Осы уақытта Камимураның екі ескі қорғалған крейсері, жапон крейсері «Нанива» және жапон крейсері «Такачихо» оңтүстіктен жақындады. Олардың келуі Камимураға барлық бронекерімен Джессенді қууға мүмкіндік берді, ал екі жаңа келген «Рурикпен» айналысты. Олар келесі бір жарым сағат бойы ресейліктермен ұрыс жүргізді, олардың жылдамдығын төмендетуге жеткілікті соққылар жасады. Жапондықтар шамамен 300 шақырымға жақындады, бірақ Камимура кейін қашықтықты арттырды. Желтоқсан айының басында крейсерді жөндеу үшін үйге жіберді. Ақпан айының ортасында ол Цугару бұғазында күзетте тұрып, сәуірдің ортасына дейін сонда қалды.
About this time Kamimura's two elderly protected cruisers, Japanese cruiser Naniwa and Japanese cruiser Takachiho, were approaching from the south. Their arrival allowed Kamimura to pursue Jessen with all of his armored cruisers while the two new arrivals dealt with Rurik. They fought a running battle with the Russians for the next hour and a half; scoring enough hits on them to force their speed down to The Japanese closed to a minimum of about , but Kamimura then opened the range up to
In mid September, Tokiwa and Iwate were transferred to the 1st Division. In early December the cruiser was sent home to refit. In mid February, she was guarding the Tsugaru Strait and remained there through mid April.
Цусима шайқасы
Ресейдің 2-ші және 3-ші Тынық мұхит эскадрильялары 27 мамырда Жапонияға жақындаған кезде, Балтық теңізінен келгеннен кейін, сол күні таңертең жапон кемелерінің патрульдік кемелері оларды байқады, бірақ көріну шектеулі болды және радио байланысы нашар еді. Алдын ала хабарламалар Тогоға өз кемелерін теңізге шығаруға бұйрық беруге жеткілікті болды. 2-дивизия 11:30 шамасында вице-адмирал Зиновий Рождественскийдің басқаруындағы ресейлік кемелерді байқады. Камимура Тогоның соғыс кемелеріне қосылу үшін шамамен 150 км қашықтықта атысқа дайындалды. Ивате, қазір контр-адмирал Шимамура Хаяоның флагманы, 2-дивизияда соңғы болып тұрды, ол кезде Того 14:10-да 2-ші Тынық мұхит эскадрильясына атыс бастады және дивизияның көптеген кемелері сияқты, 14:50-де формациядан шығуға мәжбүр болған «Ослябья» атты ресейлік жауынгерлік кемені шабуылдады және 20 минуттан кейін батты. Крейсер 14:50-ден бұрын «Император Николай I» атты ресейлік жауынгерлік кемесіне де оқ атқан. Қорғалған крейсер «Жемчуг» ресейлік крейсері шамамен 15:06-да торпедалық шабуыл жасауға тырысты, бірақ Ивате мен жапондық крейсер «Касуга» және жапондық крейсер «Ниссин» отымен кері шегінді. «Княз Суворов» атты ресейлік жауынгерлік кемесі тұманнан кенеттен 15:35 шамасында пайда болды. Камимураның барлық кемелері оны бес минутқа жуық уақытқа «Азума» және жапондық «Якумо» бронекрейсерімен ұрысты. 17:30-дан кейін Камимура өзінің дивизиясын орыс крейсерлерінің кейбіреулерін жемісті қуып, Тогоның соғыс кемелерін өздеріне қалдырды. Ол 18:03 шамасында қуғын-сүргінді тоқтатып, Тогоға қайта қосылу үшін солтүстікке бұрылды. Оның кемелері 18:30 шамасында ресейлік ұрыс шебінің артқы жағын байқады және қашықтық 8000-9000 метрге жақындаған кезде оқ ашты. Орыстарға тигізген әсері туралы ештеңе белгілі емес, олар 19:30-да атысты тоқтатып, 20:08-де Тогоға қосылды. Орыс кемелері келесі күні таңертең байқалды, жапондық кемелер 10:30-да, ресейлік кемелер тиімді жауап бере алатын қашықтықтан тыс жерде қалып, оқ ашты. Контр-адмирал Николай Небогатов өзінің кемелерін тапсыруға шешім қабылдады, өйткені ол отқа жауап бере алмады және қашықтықты жақындата алмады. Осы аралықта жағалауды қорғауға арналған «Адмирал Ушаков» кемесі Небогатовтың кемелерінен қалып қойды және таңертең ерте жапондық «Чиода» крейсерімен байқалды, бірақ жапондықтар бірден-бір кемеге шабуыл жасаудан гөрі Ресей флотының негізгі бөлігін табуға тырысты. «Адмирал Ушаковты» Небогатовтың берілгенінен кейін, сағат 14:10-да Шимамура байқады, ол Ивате мен «Якумомен» оны қуып жүруге рұқсат алды. Олар 17:00-де ресейлік кемені ұстап, оның берілуін талап етті. «Адмирал Ушаков» жапон крейсерлерін оның қаруларының қашықтығына жеткізу үшін қашықтықты жақындатуға тырысты, бірақ олар қашықтықты ашық ұстауға жеткілікті жылдамдықпен жүгірді және орыс кемесі ешқашан соққы бермеді. Шамамен жарты сағаттан кейін «Адмирал Ушаковтың» қаруы қатты қисайды, оның пулеметтері жеткілікті көтерілмеді. Командир экипажға кемені тастап кетуді бұйырды, ал суға батыру заряды жарылды. Кеме үш минут ішінде суға батып, 12 офицер мен 327 экипаж мүшесін жапондықтар құтқарып алды. «Якумо» мен Ивате ұрыста 89 8 және 278 6 дюймдік снарядтар атқан. Иватеге соғыс барысында 17 рет соққы берілді, оның ішінде суға жарылған соққылар да бар. Алайда, екі рет соққыға ұшырап, төменгі палубадағы екі бөлім су астында қалды. Бұл соққылар екі 12 дюймдік, үш 8 дюймдік, екі 6 дюймдік, бір 120 мм (4.7 дюйм), бес 75 мм (3 дюйм) және төрт белгісіз снарядтан жасалған. IJN шілде айының басында Сахалин аралына шабуыл жасауға дайындалған кезде, Камимураның 2-дивизиясы, қазір Ивате, Изумо және Токиваға қысқартылды, солтүстік-шығыс Кореяға қонуға аттанатын әскерлерді ертіп барар алдында Корея бұғазының қорғанысы тапсырылды. Тамыз айының ортасында дивизия Ресей шекарасына жақын орналасқан Чонжинге қонуды қамтыды. Соғыстан кейін, ол қысқа уақытқа капитан Ямашита Гентаромен 2 ақпаннан 22 қарашаға дейін 1906 жылы капитан Арима Рёкицумен алмасты. Келесі айда ол Фиджиде, кейіннен Маркиза аралдарында орналасқан Бірінші Оңтүстік теңіздер эскадрильясына тағайындалды. 1915 жылы 1 қыркүйекте Ивате Оқу эскадрильясына тағайындалды. Ол Жапон Императорлық Әскери-теңіз академиясының курсанттары үшін ұзақ қашықтыққа мұхит кемесін және офицерлерді даярлауды жүргізді. 1916 жылы 20 сәуірде Азумамен бірге алғашқы 16 жаттығу сапарын бастады. 22 тамызда үйіне қайтып оралғанға дейін Австралия мен Оңтүстік-Шығыс Азияға барды. Кеме келесі айда тапсырмадан босатылды, бірақ бір жылдан кейін келесі жаттығу сапарына дайындалып, Оқу эскадрильясына қайта қосылды. Ивате 1918 жылы 2 наурызда Орталық Америкаға, Гавайиге және Оңтүстік теңіз аралдарына бағытталды және 6 шілдеде оралды. Екі жылдан кейін, кеме 1920 жылы 21 тамызда Оңтүстік Америкаға және Оңтүстік теңіз аралдарына бағытталған келесі жаттығу сапарын бастады және 1921 жылы 4 сәуірде оралды. 1 қыркүйекте ол 1-сыныпты жағалау қорғаныс кемесі ретінде қайта тағайындалды. 1922 жылы 26 маусымда Ивате, Изумо және «Якумомен» бірге Гавайиге, Калифорниядағы Лос-Анджелес арқылы Панама каналына, содан кейін Бразилияның тәуелсіздігінің 100 жылдығына арналған Халықаралық көрмені тамашалау үшін Рио-де-Жанейрого бағытталған әлемді айналып өтуді бастады. Кемелер содан кейін Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласына және Оңтүстік Африканың Дурбан қаласына барды, содан кейін Үнді мұхиты арқылы үйіне қайтып келді, онда 1923 жылы 8 ақпанда келді. Одан басқа, оның қазандықтары Yarrow қазандықтарымен ауыстырылды, олардың қуаты тек болды, бұл оның ең жоғары жылдамдығын азайтты. Ол енді көмірдің және май отынының көлемін тасыды. Оның экипажы енді 726 офицер мен сарбаздан тұрды. 1928 жылы желтоқсанда кеме Император Хирохитоны Йокогама портындағы Императорлық флотты қарап шығу кезінде сүйемелдеді. 1932 жылдан бастап оқу сапарлары жыл сайынғы іс-шараға айналды, 1935 жылды қоспағанда, олар 1939 жылдың соңында тоқтатылды. 1945 жылы 19 наурызда Ивате американдық ұшақ тасымалдағыштарынан шабуылға ұшырады, бір экипаж мүшесі қаза болды, бірақ олар едәуір зиян келтіре алмады. Содан кейін оның 8 дюймдік зеңбіректер 89 түрінің екі қос маусымдық зеңбіректерімен және оның қалған 6 дюймдік зеңбіректердің төртін ауыстырылды. Оның жеңіл әуе қорғаныс қарулары Hotchkiss 25 миллиметрлік 96 түрінің жеңіл әуе қорғаныс зеңбіректерімен (бір үштік, екі екілік және екі жеке зеңбіректерде) және бір жеке зеңбіректерде орналасқан екі 13,2 миллиметрлік Hotchkiss пулеметтерімен күрт күшейтілді. Кеме 1945 жылы 24 шілдеде Куредегі американдық әуе шабуылы кезінде бомбаланды. Ешқандай бомбаға түспегенімен, үш жақын соққы кеменің тігістерін ашты және одан туған су басу кеменің шалқалануына себеп болды. Келесі күні кеме координаттарда батты. Ол 30 қарашада флот тізімінен алынды және оның корпусы 1946-47 жылдары Harima Dock Company компаниясымен көтеріліп, жаратылды.