Кіріспе

Хасан Әли Мансур (حسن علی منصور‎; 13 сәуір 1923 – 26 қаңтар 1965) – 1964 жылдан 1965 жылға дейін Иранның премьер-министрі болған ирандық саясаткер. Ол Шах Мохаммад Реза Пахлавидің Ақ революциясы кезінде қызмет етті және Фадаиян-э-Ислам ұйымының мүшесі тарапынан өлтірілді.

Ерте өмір және білім

Хасан Әли 1923 жылдың 13 сәуірінде Тегеранда премьер-министр Әли Мансурдың (Мансур әл Мольк) және Захир ол Мольк Раисстің қызы болып дүниеге келді. Ол Тегеранда бастауыш білім алды және Фируз Бахрам орта мектебін бітірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде Тегеран университетінің құқық факультетіне қабылданды және саяси ғылымдар бакалавры дәрежесін алды.

Мансап

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде Мансур саяси мансабын Сыртқы істер министрлігіне қабылдану арқылы бастады және Германия мен Францияға сапарларды қоса, бірнеше ішкі және шетелдік тапсырмаларды орындады. 1950 жылдары ол екі рет премьер-министр кеңсесінің басшысы болып тағайындалды – алғашқысы үкімет ауысуына байланысты қысқа мерзімге, ал екіншісі 2 жылға созылды. 1957 жылы премьер-министр Манучехр Эгбал оны Экономика кеңесінің төрағасы және вице-премьер-министр етіп тағайындады. Ол сонымен қатар Еңбек және Сауда министрі лауазымын да атқарды. Премьер-министр Асадолла Алам оны «Биме Иран» сақтандыру компаниясының төрағасы етіп тағайындады. Мансур экономикалық саясатты зерттеу жүргізу және болашақ премьер-министрлікке жол ашу мақсатында «Канон Мотарагион» деп аталған Прогрессивтік партияны құрды. 1962 жылы Мансур 21-ші Мәжіліске қатысып, Тегераннан екінші өкіл болып сайланды, алғашқысы Мәжіліс спикері Абдолла Риази болды. Оның партиясынан бірнеше ондаған адамдар Мәжіліске сайланды, бірақ Ховейда мен Кашефиан атқарушы билікке көбірек қызығушылық танытқандықтан сайланбады. Мансур өзінің билік базасын кеңейту үшін коалиция құрып, 230 депутаттың 175-інің көпшілігімен «Иран Новин» партиясын құрды және Парламенттің көпшілік көшбасшысы болып сайланды. 1964 жылы Алам премьер-министрліктен кеткеннен кейін Мұхаммед Реза Пахлави Мансурды премьер-министр етіп тағайындады және оның кабинеті 7 наурызда жарияланды. Ол Әмір Аббас Ховейда, Жамшид Амузегар, Атаолла Хосравани, Нахаванди, Алинаги Алихани, Манучехр Рохани және көптеген «Иран Новин» мүшелері сияқты көптеген жас кадрларды таныстырды. Кабинетінің көп бөлігі жас және американдық/еуропалық білім алғандықтан, Мансур саясатында американдық бейімділік танытты және АҚШ үкіметінің қолдауын алды. Шах енді әкесіне қызмет еткен ескі буынға қарағанда, өзінің буынынан шыққан адамдармен жұмыс істегеніне көбірек сенімді болды және оларды «Шах Жаван» немесе «Жас Шах» деп атады. «Ақ революцияны» жүзеге асыру және қарқынды өсуді қамтамасыз ету үшін жаңа технократтарға жол ашылды. Мансур Женева конвенциясының Американдық күштерді қорғау туралы заңын қабылдады, ол даулы «Капитуляция заңы» ретінде де белгілі болды. Бұл Құмнан Аятолла Хомейнидің қарсылығына әкеліп соқтырды, нәтижесінде ол Түркияға жер аударылды және көптеген наразылықтар туды. Бюджет тапшылығын жою үшін Мансур бензин бағасын 5 риалдан 10 риалға дейін көтерді, бірақ такси жүргізушілерінің наразылығынан кейін бұл шешімнен бас тартылды.

Жеке өмір

Мансур қысқа мерзімге Ноуши Теймурташпен никелесіп, бірақ кейін Фариде Эмамиге үйленген. Оның ұлы, джаз гитарисі Ахмад Мансур (1960–2011) және қызы, журналист Фати Мансур (1964) қалды. Фариденің әпкесі Лейла Эмами кейін премьер-министр Әмір Аббас Ховейдаға үйленді. Оның інісі Жавад Мансур да премьер-министр Ховейданың кеңесшісі қызметін атқарды. Оның әпкесі Тұран қысқа уақытқа Ферейдун Ховейдамен никелесіп, кейін Манушехр Теймурташқа үйленген.

Құрлық

1965 жылы 21 қаңтарда таңғы сағат 10-да, Ақ революцияның бірінші жылдығына бірнеше күн қалғанда, Мансур өзінің алғашқы мемлекеттік мәлімдемесін жасау үшін Мәжліс қақпасына кірді. Бахарестан алаңында көлігінен түскен соң, оны 21 жасар Мохаммад Бохараи, "Фадаиян-е-Ислам" ұйымының мүшесі үш рет атқылады. Бохараи кейіннен оны өлтіруге қатысы бар тағы үш адаммен бірге атқыланды – Реза Саффар Харанди, Хадж Садиқ Амани және Мортеза Никнежад. Мансурды көлікке салып, дереу ауруханаға жеткізді, ол 5 күн бойы өте ауыр күйде жатып, соңында қайтыс болды. Осы дағдарыс кезінде шах Мансурдың досы Әмір Аббас Ховейданы премьер-министр міндетін атқарушы етіп тағайындады, ол келесі он үш жыл бойы осы лауазымда қалды. Мансурдың қанымен құйрылғаны премьер-министр Әли Размараның қанымен құйрылғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң болды. Мансур Реза Шахтың мазараттарының жанындағы Шах Абдол Азимге жерленді, ал оның қабіріне Кеннеди сияқты қара граниттен жасалған мәңгілік от орнатылды. Ислам революциясынан кейін аятолла Халхали Мансурдың қабірін қиратты, оның денесі қазылып алынып, шашыратылды.