Кіріспе

Шотландиядағы Перт пен Кинросс округіндегі қала. Дункельд (/dʌŋˈkɛl/, Dùn Chailleann, "Каледониялықтардың бекінісі") – Шотландиядағы Перт пен Кинросс округіндегі қала. Тарихи кафедральдық собор орналасқан бұл қала, Тай өзенінің солтүстік жағалауында, Бирнам қаласының қарсы жағында жатыр. Дункельд геологиялық Жоғарғы Таулар шекаралық аймағына жақын орналасқан және негізгі жол мен теміржол бағыттарының солтүстікке қарай өтетін жерде болғандықтан, оны жиі "Жоғарғы Тауларға қақпа" деп атайды. Дункельд – Дункельд кафедральдық соборының орналасқан жері, ол XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басындағы Шотландия қалаларының керемет сақталған мысалы болып есептеледі. Дункельдтегі жиырмаға жуық үйді Шотландияның Ұлттық қоры қалпына келтірген. A9 тас жолының батыс жағында орналасқан Эрмитаж – Шотландияның Ұлттық қорына қарасты ауылдық иелік. Ал қазіргі көпірді Томас Телфорд жобалап, 4-ші Атолль герцогы қаржыландырып, 1809 жылы құрылысы аяқталды.

Ерте тарих

Дун-Шайлеанн атауы Каледониялықтардың немесе Каледонияның бекінісі дегенді білдіреді. Бұл "бекініс" – қаладан сәл солтүстікке қарай орналасқан Король орнындағы төбедегі бекініс болуы мүмкін. Бұл екі жердің атауы да кейінірек қала мен епископтық орынның темір дәуіріне дейінгі ертедегі маңыздылығын көрсетеді. Дункельд (Дункалд және ертедегі құжаттардағы түрленулер) пиктің патшасы Фергустың ұлы Каустантин (820 ж. қайтыс болған) құрған немесе салған деп айтылады. Бұл құрылым, әдетте, діни сипаттағы болған, ал осы жерде пиктік монастырь болғандығы белгілі. Кафедраль мұражайында сақталған, бірақ қатты тозған, әсем кесілген крест тақтасы – "Апостолдар тасы" осы кезеңге жатуы мүмкін. Бұрынғыда Тай өзенінің оң жағалауындағы Кіші Дункельд шіркеуінде сақталған, жақсы сақталған қола "келт" қоңырауы ертедегі монастырьдан қалған болуы мүмкін: оның көшірмесі кафедраль мұражайында сақталған. Кейінгі ортағасырлық кафедраль Сент-Колумбаға арналған. Бұл ертедегі шіркеу бір кезде Шығыс Шотландияның басты діни орталығы болды (бірақ 10 ғасырда бұл мәртебе Санкт-Эндрюске берілді). Ольстер жылнамасында 865 жылғы жазбада Фортриудің преимепскопы (Ескі ирланд тілінде "бас епископ") және Дункельдтің аббаты Артустың ұлы Туаталдың қайтысы туралы айтылады. 903 жылы Дания викингтері Тай өзенімен келгенде монастырьға шабуыл жасады, бірақ 11 ғасырға дейін гүлденуін жалғастырды. Сол кездегі аббаты, Дункельдтік Кринан (1045 ж. қайтыс болған), Маэль Колуим мак Синеданың (1005–34) қызына үйленді және олардың ұлы Доннхад (Дункан I) (1034–40) арқылы кейінгі Шотландия патшаларының тегін жалғастырды.

Орта ғасырлар

Дункельд кафедрасын Александр I (1107–1124 жж.) қайта жаңғыртты. 1183 және 1189 жылдар аралығында жаңадан құрылған Аргилл епархиясы, бастапқыда Шотландияның батыс жағалауына дейін созылған Дункельд епархиясынан бөлінді. 1300 жылға қарай Дункельд епископтары алпыс приход шіркеуін қамтитын епархияны басқарды, олардың бірқатары Сент-Эндрюс және Данблан кафедраларының аумағында шашырап орналасқан. Көп реставрацияланған кафедралық хор, қазіргі таңда приход шіркеуі ретінде қолданылады, 13 және 14 ғасырларға жатады. 16 ғасырдың ортасындағы Реформация және оның иконаға қарсы күресінен кейін кафедра өз бай жиһаздарынан айырылды. Кеме мен кіреберіс 17 ғасырдың басынан бері шатырсыз. Олар және 21 ғасырдағы мұнара Historic Environment Scotland қамқорлығында. Мұнараның жер қабатындағы төбелік қабаттың астында, Киелі кітаптан көріністерді бейнелейтін Реформацияға дейінгі қабырға суреттерінің қалдықтары сақталған (шамамен 1490 ж.), Шотландияда сақталған сирек мысалдардың бірі. Ең жақсы сақталған сурет – Сүлейменнің үкімі. Кафедра мұражайы бұрынғы кафедралық үй мен хордың солтүстік жағында орналасқан. Реформациядан кейін бұл бөлме Атолл графтары, маркиздері және герцогтарының жерлеу орны ретінде пайдаланылды және 17 ғасырдың басынан 19 ғасырдың басына дейінгі бірнеше әсем ескерткіштерді қамтиды.

Кейінгі тарих

Доктор Джордж Смиттан ФРСЕ HEIC (1789–1863) Дункельд қаласында туып өскен және өмірінің соңына дейін Бірнаммен байланысын үзбеген. Дункельд 1891 жылға дейін Капут приходының құрамына кірген. Дункельдтегі Хай-стрит жаттығу залы 1900 жылы салынған. 1809 жылы Томас Телфордтың Тау өзені арқылы жаңа тас көпір (Дункельд көпірі) салып, қаланың ескі жобасына тік бұрышпен жаңа көшелер (Бридж-стрит – Атолл-стрит) салу арқасында қаланың құрылымы түбегейлі өзгертілді.

Қала көрінісі

Қайта салынған Дункельд қаласы Шотландиядағы 18 ғасырдағы ең толық сақталған ауыл қалаларының бірі болып табылады. Көптеген арлельді (қалың құймалы) жергілікті ғимараттар Шотландияның Ұлттық қоры (NTS) арқылы қалпына келтірілді. Кресттің батыс шетінде 1757 жылы салынған Ell Shop (NTS) орналасқан, ол атын бір бұрышына бекітілген темір эль (тігіншінің өлшемі) бойынша алған. Бұл ғимараттың қаланың ортағасырлық ауруханасының орнында, киелі Георгийге арналған жерде салынғаны айтылады. Сол қатардың солтүстік-батыс бұрышында 1853 жылы нео-готика стилінде R & R Диксон жобалаған Атолл герцогинясының қыздар мектебі орналасқан. Ол көбінесе негізін қалаушы Анна Хоум Драммонд (1814–97) құрметіне герцогиня Анна деп аталады, ол Атоллдың 6-шы герцогының әйелі және королева Викторияның киімшесі болған. Ғимарат көрмелер және басқа да мақсаттар үшін пайдаланылады, әсіресе жаз айларында өткізілетін танымал Дункельд өнер көрмесі үшін. 'Y' әрпінің сол жақ тармағы Кафедральді көше арқылы ортағасырлық соборға жетелейді, ал оң жақ тармағы (қазіргі уақытта көбінесе жабық) бастапқыда 1676–84 жылдары сэр Уильям Брюс Атоллдың 1-ші маркизі үшін салған Дункельд үйіне баратын. 1827 жылы бұзылған бұл үй Шотландияның 17 ғасырындағы маңызды сарайларының бірі болды. Сол жерде нео-готикалық стильде жаңа үй салу жоспарланған, бірақ ол ешқашан аяқталмады (көрінетін қалдықтары жоқ). Собордың маңындағы аймақ Дункельд қаласының ортағасырлық (және, әрине, одан да ертерек) уақыттағы қоныстану орталығы болған. Онда собордың дін қызметкерлерінің үйлері орналасқан, ал шіркеудің батыс жағында Епископ сарайы тұрған.

Қоршаған ауыл

Дункельд Шотландияның "Үлкен ағаштар елі" деп танымал аймағында орналасқан. Бұл аймақ тығыз орманды және бірнеше танымал ағаштарға ие, соның ішінде Шекспирдің "Макбет" пьесасындағы Бирнам орманынан қалған жалғыз ағаш деп саналатын Бирнам емені. Аймақтағы басқа да маңызды ағаштарға үш Атолл герцогының тапсырысымен скрипкашы Нил Гоу шығармаларын жазған Нил Гоу емені кіреді, оның ішінде Шотландияның көптеген танымал стратспейлері мен рилдері бар. Ол Гоудың Инвердегі үйінің жанында тұр. Дункельд соборының жанындағы аталық шырша 1738 жылы Тироль тауларынан әкелінген шыршалардың тобынан қалған жалғыз ағаш, ол жергілікті ауданда шыршаларды кең көлемде отырғызу үшін тұқымдық көз болды. Бұл Шотландиядағы 40-қа жуық осындай аймақтың бірі, олар ерекше көрікті жерлерді анықтау және оларды қорғау үшін дамудың белгілі бір түрлерін шектеу мақсатында белгіленген. Тай өзені (Дункельд) Ұлыбританияның табиғатты қорғау аймағының (NSA) бір бөлігін қамтиды. Аймақтың бір бөлігі Тай орман паркіне кіреді, ол Пертширдің таулы аймақтарындағы Орман және жерді басқару қызметімен басқарылатын орман желісі. Аймақта көптеген серуендеу жолдары бар. Бірнам төбесінің шыңы (Муртли иелігінде) теміржол станциясынан оңтүстікке қарай 1 миль (2 км) қашықтықта орналасқан және одан немесе шығысқа қарайғы тұрақтан оңай көтерілуге болады. Ньютайл және Крейгибарнс жақын жерде орналасқан, ал Крейг Винеан өзеннің қарсы бетінде, Бірнам төбесімен бірге жатыр.

Туризм және мәдениет

Тей өзенінің ортаңғы ағысында орналасқандықтан, ол лосось және форель балық аулауға танымал орталық. Бірнеше шақырым төменде, Капут ауылында Джорджина Баллантайн Ұлыбритания тарихындағы ең ірі лососьді ұстаған. Dunkeld & Birnam Golf Club клубы Дункельдтің солтүстігінде орналасқан және Лоу көліне қарап тұрады. Тельфорд көпірінен өтетін Бирнам тау ойындары жыл сайын Кіші Дункельдте өткізіледі.

Көлік

1977 жылы А9 тас жолы Дункельд қаласын айналып өтетін жаңа учаскемен толықты. Қала қазір көлікпен Глазго мен Эдинбургке шамамен бір сағат, ал Инвернеске екі сағаттық қашықтықта орналасқан. A9 бойымен Бірнам мен Дункельдке тұрақты автобус және автобус бағдарлары бар, ал алыс қашықтыққа жүретін автобустар Scottish Citylink компаниясымен жүзеге асырылады. Перт пен Инвернес арасындағы Таулы Басты Желісіндегі Дункельд және Бирнам теміржол станциясы арқылы теміржолмен келуге болады. Бұл бағыттағы көптеген пойздар Эдинбург Уэверли немесе Глазго Куин Стритке дейін барады; жексенбі күндері Шығыс жағалау бағытының операторы жүзеге асыратын оңтүстікке қарайғы бір ғана пойыз Эдинбург арқылы Лондон Кингс-Кроссқа дейін жетеді, бірақ Лондоннан солтүстікке қарай бағытталған қызмет жоқ. Лондонға күнделікті (сенбі күнінен басқа) түнгі Caledonian Sleeper пойздары Лондон Эустон стансасынан және одан қызмет көрсетеді.