Кіріспе
Жаңа Зеландияда лесбиянка, гей, бисексуал және трансгендерлік (ЛГБТ) құқықтары әлемдегі ең кең ауқымды болып табылады. ЛГБТ құқықтарын қорғау Океания аймағындағы басқа елдерге қарағанда жоғары деңгейде, және әлемдегі ең либералды елдердің қатарында, өйткені бұл аймақта бір жынысты некелерді заңдастырған алғашқы ел. 20 ғасырдың соңында ЛГБТ қауымдастығының құқықтарына көбірек назар аударылды, ал 1986 жылы еркектер арасындағы жыныстық қатынас қылмыстан босатылды, оның жасы 16-ға теңеліп, гетеросексуалдық қатынасқа сәйкес болды. 2004 жылдан бері гендерлік бейтарап азаматтық одақтарды мойындағаннан кейін, Жаңа Зеландия 2013 жылы бір жынысты некелерді және бір жынысты жұптарға бала асырап алу құқығын заңдастырды. 1993 жылдан бері жыныстық бағдарлау, гендерлік идентиті және өзін-өзі көрсетуге қатысты кемсітушілікке тыйым салынған. Гейлер, лесбиянкалар және бисексуалдар 1993 жылдан бері әскерде ашық қызмет етуге рұқсат етілді. Көптеген сауалнамалардың нәтижесінде, жаңа зеландиялықтардың көпшілігі бір жынысты некелерді қолдайтыны анықталды.
New Zealand lesbian, gay, bisexual, and transgender (LGBT) rights are some of the most extensive in the world. The protection of LGBT rights is advanced, relative to other countries in Oceania, and among the most liberal in the world, with the country being the first in the region to legalise same sex marriage. Throughout the late 20th century, the rights of the LGBT community received more awareness and male same sex sexual activity was decriminalised in 1986, with an age of consent of 16, equal to heterosexual intercourse. After recognising gender neutral civil union since 2004, New Zealand legalised both same sex marriage and adoption rights for same sex couples in 2013. Discrimination regarding sexual orientation, and gender identity and expression has been banned since 1993. Gay, lesbian, and bisexual people have been allowed to serve openly in the military since 1993. Opinion polls have found that a majority of New Zealanders support same sex marriage.
Бір жынысты жыныстық қатынастың заңдылығы
Бір жынысты қарым-қатынастар мен іс-әрекеттер колониялық маори қоғамында көбінесе қабылдауға ие болған. Бір жынысты жыныстық қатынасқа түсуге заңдық немесе әлеуметтік жазалар болған жоқ. Еркектер арасындағы гомосексуалды қатынас алғаш рет Англия заңын қабылдағанда қылмыстық деп танылды, 1858 жылғы Англия заң актісі арқылы Жаңа Зеландия Англияның заңын қабылдады және "бугирияны" өлім жазасымен қылмыс деп жариялаған британдық заңды қабылдады. (Шындығында, Жаңа Зеландия 1961 жылы жойылғанға дейін өлім жазасын тек кісі өлтіру және бір рет мемлекетке қарсы сатқындық үшін қолданды). 1861 жылы Ұлыбритания бугирия үшін өлім жазасын өмір бойы түрмеге жабумен алмастырды. Жаңа Зеландия да осыған ұқсас заңнаманы алты жылдан кейін қабылдады. Дориан қоғамы (1962–88) – гомосексуал ерлер үшін Жаңа Зеландиядағы алғашқы ұйым болды. Британдық Гомосексуалдық Заң реформасы қоғамы осы қоғамға заңдық көмек көрсетті. Олар гомосексуалистік актілерді қылмыстан босату туралы петиция жасады. 75 белгілі азаматтың қол қойған петиция 1968 жылы Парламентке ұсынылды (бірақ қабылданбады). 1970 жылдары Жаңа Зеландияда қазіргі заманғы феминистік және гей қозғалыстары өркендеді. Парламент депутаты Венн Янг 1974 жылдың шілде айында «Қылмыстық кодекске түзетутер» заң жобасын ұсынды, ол ересектер арасындағы бір жынысты қатынасты қылмыстан босатуды ұсынатын алғашқы заң жобасы болды. Заң жобасы сәтсіз аяқталды және гей құқықтарын қорғайтын ұйымдар тарапынан келісім жасын гетеросексуалдық актілер үшін 16 жастан 21 жасқа дейін көтергені үшін сынға ілікті. 14 ай ішінде заң жобасы Парламенттен тыс ұйымдасқан оппозицияны, соның ішінде реформаға қарсы петицияны (Парламент қабылдамады) қозғады. Парламент ішінде келісім жасын 20 немесе 18 жасқа дейін көтеруге бірнеше рет тырысылды, бірақ олар қабылданбады. Қызығы, гомосексуализмді қылмыстан босатуға қарсы болған кейбір оппозициялық депутаттар толық теңдікті жақтаушылармен бірігіп, осы ұсыныстарға қарсы дауыс берді, өйткені бір жынысты қатынасқа жоғары жас шегі қойылса, заң жобасы беймазадықпен қараушылар үшін көбірек қабылданады деп сенді. Заң жобасы 1986 жылдың 9 шілдесінде 49 дауыспен мақұлданды, 44 қарсы дауыс берді. Ол 1986 жылдың 11 шілдесінде корольдік келісімге қол жеткізіп (1986 жылғы Гомосексуалдық Заң реформасы заңына айналды) және сол жылдың 8 тамызында күшіне енді.
Сотталғандардың жаза мерзімінің өтуі
1986 жылдың тамызына дейін гомосексуалдық қылмыстар үшін сотталған және түрмеге қамалған адамдар 2004 жылғы Қылмыстық жазбалар (таза парақ) туралы заң бойынша қылмыстарды автоматты түрде жасыра алмады, себебі заң қолданылу мерзімі жағынан қазіргі және күшін жойған қылмыстарға бірдей қатысты. Дегенмен, басқа қылмыстық ісі жоқ адамдар сотталғанын ескермеу үшін аудандық сотқа өтініш бере алатын. Бірақ бұл процесте айыптаулар жасырылды, бірақ толығымен жойылған жоқ. 2017 жылдың 28 маусымында Үкімет гомосексуалдық қылмыстар үшін сотталған ер адамдарға сотталғанын тізімдерден өшіруге мүмкіндік беретін заң жобасын енгізді. Заң жобасы 6 шілдеде бірінші оқылымда қарастырылды. Әділет министрі Эми Адамс сол күні сот үкімдері үшін кешірім сұрау туралы ұсыныс жасады, және Парламент бірауыздан келісті. Заң жобасы 2018 жылдың 3 сәуірінде Парламент тарапынан қабылданды және 2018 жылдың 9 сәуірінде Корольдің бекітілуін алды, соның нәтижесінде ол 2018 жылғы Қылмыстық жазбалар (Тарихи гомосексуалдық қылмыстар бойынша айыптауларды жою) заңы болып тіркелді және келесі күні күшіне енді.
Бір жынысты адамдардың арасындағы қатынастарды тану
2001 жылғы Мүліктік қатынастарды өзгерту туралы заң, қарама-қарсы немесе бір жынысты болсын, де-факто жұптарға қатынас ажыраған кезде 1976 жылдан бері некедегі жұптарға болғандай мүліктік құқықтарды береді. 2004 жылғы Азаматтық одақ туралы заң, бір жынысты және қарама-қарсы жынысты жұптар үшін азаматтық одақ институтын орнатып қойды. Бұл заң 1955 жылғы Неке туралы заңға өте ұқсас, тек "неке" сөзі "азаматтық одақ" сөзімен алмастырылған. Келесі жылы, 2005 жылғы Қатынастар (Заңдық сілтемелер) заңы қабылданды, ол көптеген заңнамалардан кемсітушілік ережелерді жойды.
Бір жынысты некелер
Жаңа Зеландияда бір жынысты некеге 1994 жылы Куилтер мен Бас прокурордың арасындағы сот процесінен кейін апелляциялық сот рұқсат беруден бас тартты. Бірақ, Австралия және АҚШ-тың көп бөлігінен өзгеше, Жаңа Зеландия болашақ парламент неке туралы заңға түзетулер енгізіп, мақұлдаған жағдайда, бір жынысты некеге алдын ала тыйым салудан бас тартты. 2005 жылдың желтоқсанында депутаттың ұсынған заң жобасы бірінші оқылымда қабылданбады. 2013 жылдың сәуірінде неке туралы заң қабылданғанға дейін, бір жынысты некелер мен бала асырап алу Жаңа Зеландияда ЛГБТ+ қауымының толыққанды құқықтық және мазмұндық теңдігіне кедергі келтіретін соңғы мәселе болып қала берді. 2012 жылдың шілдесінде Лейбористтік партиядан депутат Луиза Уолл ұсынған, неке институтын жынысқа қарамастан барлық адамдарды қамтуға бағытталған заң жобасы талқылауға алынды. «Неке (Неке анықтамасы) туралы» түзету заң жобасы 2012 жылдың 29 тамызында 80 дауыспен мақұлданды, 40 қарсы дауыс берді (бір депутат дауыс бермей қалды). Алдын алағы есептерде парламентте (әсіресе Премьер-министр Джон Ки) және халық арасында бір жынысты некеге кең қолдау бар екені көрсетілді, 2012 жылдың мамырында өткізілген сауалнамалар 63% қолдауды көрсетті. 2012 жылдың желтоқсанында бұрынғы генерал-губернатор леди Кэтрин Тизард, Жаңа Зеландия әншілері Аника Моа, Бо Рунга және Холли Смитпен бірге, сондай-ақ олимпиада жеңімпазы Данион Лоадермен бірге бір жынысты некелерді қолдаған онлайн видеокампанияға қатысты. Жеке ой-пікір бойынша дауыс беру нәтижесінде заң жобасы екінші және үшінші оқылымдарда 77–44 есебімен қабылданды және 2013 жылдың 19 сәуірінде заң күшіне енді. Алайда, бір жынысты некелер заң күшіне енген тамыз айына дейін тіркелмеді.
Бала асырап алу және бала тәрбиесі
ЛГБТ-ға бала асырап алуға кедергі келтіретін нақты кедергілер жоқ, тек ер адам қыз баланы асырап ала алмайды. Бір жынысты неке туралы заң 19 тамыз 2013 жылдан бастап күшіне енді, содан бері бір жынысты жұптар бала асырап алуға құқылы. Жаңа Зеландияның Жоғарғы сотының 2015 жылғы желтоқсандағы шешіміне сәйкес, некеде тұрмаған кез келген жынысты жұптар мен азаматтық одақта тұрған жұптар бала асырап алуға құқылы. Сот бұл тыйым салу Жаңа Зеландияның 1990 жылғы Құқықтар туралы заңын бұзады деп шешті. Жаңа Зеландияда бала асырап алудың ең төменгі жасы туысқан бала үшін 20 жас, ал туысқан емес бала үшін 25 жас немесе баланың жасы плюс 20 жас (қайсысы үлкен болса) болып табылады. 2006 жылдың 21 мамырында «Жасыл тізім» депутаты Метирия Турей ЛГБТ асырап алу мәселесін көтеріп, Жаңа Зеландияның 1955 жылғы Асырап алу туралы заңы қазіргі Жаңа Зеландия қоғамының күрделіліктерін толық қамтымайтынын айтты. Ол, әсіресе азаматтық одақтардың енгізілуінен кейін, лесбиян және гей болашақ ата-аналарға заңды түрде бала асырап алуға мүмкіндік беру қажет деп мәлімдеді. Қазір Жаңа Зеландияда көптеген лесбиян жұптары бала тәрбиелеп отыр. Егер балалар донорлық (спермалық) ұрықтандыру арқылы дүниеге келсе, екі әйел де баланың туу куәлігіне тіркеледі (туған анасы «ана» деп, екінші анасы «басқа ата-ана» деп жазылады). Бұл 2004 жылғы Балаларға қарайлау туралы заңға сәйкес келеді, ол 1969 жылғы Балалардың мәртебесі туралы заңның күшін жойды және оның орнына келді. Жаңа Зеландия заңдары мен ережелерінде асыраушылық пен қамқоршылық танылады, ал репродуктивті технология 1994 жылдан бері қолжетімді. Жаңа Зеландия заңдарында донор заңды ата-ана ретінде танылмайды. Алайда, ата-аналар мен донорлар өзара келісімдерге келе алады, бірақ 2004 жылғы Балаларға қарайлау туралы заңның 41-бабына сәйкес, соттар осы келісімдерді мойындауға немесе мойындамауға құқылы. Жеке донорлық ұрықтандыру арқылы жүктілікке келуге қиналатын лесбиян әйелдері, басқа Жаңа Зеландия әйелдері сияқты, мемлекеттік қаржыландырылатын ұрықтық емдеуге үміткер бола алады. Бірақ, мұның да шарттары бар және ұрықтық емдеуге мұқтаж әрбір әйелдің жағдайы бағаланады. Қазір қабылданған 2013 жылғы «Неке (Некенің анықтамасы) туралы» түзету заңы некеге тұрған бір жынысты ата-аналарға бала асырап алуға мүмкіндік береді, себебі заңда осыған қатысты ереже бар. Дегенмен, Жаңа Зеландияда 1970 жылдардың ортасынан бері туысқандық асырап алу, бөтен адамдардың асырап алуынан көп. 2007 мен 2013 жылдар аралығында әр 10 бөтен адамның асырап алуына 18 туысқандық және өгей баланың асырап алуы шамалы. Сперматозоидтары жоқ еркектер ғана мемлекеттік қаржыландыруға ие, яғни бір жынысты еркек жұптарының көпшілігі жеке емделуге тиіс.
Азық-түлік қорғау
1993 жылғы Адам құқықтары туралы заң жыныстық бағдарына және, тікелей, гендерлік идентитіге/өзін-өзі тануға негізделген кемсітушілікке тыйым салады. 1998 жылы осы ерекшелікті мәңгілік етуге бағытталған түзету жобасы ұсынылды, бірақ 1999 жылы үкімет ауысқаннан кейін ол қолдаусыз қалды. Жаңа Лейбористік үкімет оның орнына заңды мемлекеттік қызметке қолдануға және соттарға заңды заңға қайшы деп «жариялауға» мүмкіндік беретін тағы бір түзетуді қабылдады. Заңның 27(2) бабында мынадай жазылған:
22-баптың [жұмыс мәселелеріне қатысты] ережелеріне сәйкес, жынысына, діни немесе этикалық сенімдеріне, мүгедектігіне, жасына, саяси көзқарасына немесе жыныстық бағдарына байланысты ерекше қарауға болмайды, егер бұл жеке үй шаруашылығындағы қызметкер болса. Кемсітушілікке қатысты мысалдар кейде әлі де кездеседі. 2006 жылдың қаңтар айында гей еркектерден донорлық қабылдаудан бас тартатын сперма банкінің саясаты жаңалықтарда кеңінен талқыланды. 2006 жылдың наурыз айында бұл саясат өзгертілді. Хабарлама бойынша, кейбір гетеросексуал ерлер сперма донорлары өз гаметаларын жасанды ұрықтандыруға ниеттенген лесбиян жұптарына беруге қарсылық танытқан.
Nothing in section 22 [which concerns employment matters] shall prevent different treatment based on sex, religious or ethical belief, disability, age, political opinion, or sexual orientation where the position is one of domestic employment in a private household. Some examples of discrimination sometimes still occur. In January 2006, news headlines were made by a sperm bank's policy of refusing donations from gay men. In March 2006, the policy was amended. Reportedly, some heterosexual male sperm donors had vetoed the use of their gametes for lesbian couples who seek artificial insemination.
Әскери қызмет
Жаңа Зеландияда 1993 жылғы Жаңа Зеландияның Адам құқықтары туралы заңы лесбиянкаларға, гейлерге, бисексуалдарға және транссексуалдарға қатысты жұмысқа орналасудағы дискриминацияның көптеген түрлерін жойғаннан бері олардың әскери қызметте болуы заңды. Жаңа Зеландияның әскери басшылары әскери қызметтегі дискриминацияны тоқтатуға қарсы болған жоқ. Жаңа Зеландия Корольдік теңіз күштері мен Жаңа Зеландия полициясы "көмескі" саясатты қабылдаған көптеген мемлекеттік органдардың қатарында.
Жек көру қылмыстары туралы заңдар
2002 жылғы Жазалау Актісінің 9-тармағының 1-бөлігі, қылмыстық құқық бұзушылық зұлымдық қылмыс құраса, жазаны ауырлататын фактор ретінде қарастырылады, оған сексуалдық бағдар және гендерлік идентиті/өрнек жатады. Соңғы кезде Жаңа Зеландияның ЛГБТ қауымы оқталу қорғанысының (1961 жылғы Қылмыстық кодекстің 169 және 170-баптары) әлі де бар екеніне алаңдады, олардың пікірінше, бұл гомофобиялық кісі өлтірулердің ауырлығын азайтып, қасақана кісі өлтіру айыбын жеңілдетіп, қарапайым кісі өлтіруге (манслайтер) айырды ("гей паникасы қорғанысы" қараңыз). 2009 жылы Қылмыстар (Оқталуды жою) туралы түзету Актісі қабылданды, ол 169 және 170-баптарды жойды. Бұл заң жобасын 2009 жылдың тамызында Әділет министрі Саймон Пауэр Парламентке ұсынды, бірақ оның енгізілуіне ЛГБТ қауымдастығынан гөрі, Софи Эллиотты бұрынғы жігіті өлтіргеніне қатысты сот процесі себеп болды. Заң жобасын жою туралы кең парламенттік және қоғамдық қолдауға ие болды және 2009 жылдың 26 қарашасында үшінші оқылымда 116 дауыспен 5 қарсы, тек ACT Жаңа Зеландия қарсылық білдірді. Акт 2009 жылдың 8 желтоқсанында күшіне енді.
Гендерлік сәйкестік және өзін-өзі көрсету
Жаңа Зеландияда жынысты ауыстыру операциясы заңды. Жеке тұлғаға өз есімін және заңды жынысын ресми құжаттарда, оның ішінде туу туралы куәлікте, егер олар «жыныстық сәйкестігіне сәйкес келетін физикалық белгілері бар екенін» медициналық куәлікпен дәлелдей алса, өзгертуге рұқсат етіледі. Бастапқыда мұндай мүмкіндік тек жыныс мүшелерін қайта жарату операциясын жасаған адамдарға ғана берілді. Алайда, 2008 жылдың маусым айында Отбасы соты толық жынысты ауыстыру операциясы осы заңдық талапты орындау үшін міндетті емес деп шешті. Жаңа Зеландияның Адам құқықтары жөніндегі комиссиясы 2004 жылғы есебінде трансгендер және гендерлік емес адамдар Жаңа Зеландияда өмірінің көптеген салаларында кемсітуге ұшырайтынын атап өтті, бірақ гендерлік сәйкестікке негізделген кемсітудің заңдық мәртебесі нақты емес. Қазіргі уақытта 1993 жылғы Адам құқықтары заңы жыныстық негіздегі кемсітуге тікелей тыйым салмайды. Жыныстық сәйкестік жынысына немесе сексуалдық бағдарына байланысты кемсітуге қарсы заңдармен қорғалатынына сенсе де, мұндай жағдайларда жынысын ауыстыру операциясын жасаған немесе жасамаған адамдарға қалай қатысты болатыны белгісіз. Егер олай болса да, жынысын ауыстыру операциясын жасаған жоқ трансгендер адамдарға қатысты болмауы мүмкін. Сондай-ақ, гендерлік сәйкестікті сексуалдық бағдарға негізделген тыйымдарға енгізу мәселесі де күрделі. Халықаралық сот практикасында кейбір қайшылықтар болғанымен, гендерлік сәйкестендіру мен сексуалдық бағдардың өте байланыссыз екені айтылды. Бұл есепте трансгендер адамдар Жаңа Зеландиядағы «нағыз шеттетуге ұшыраған топтардың бірі» екені көрсетілді, нәтижесінде Адам құқықтары жөніндегі комиссия 2008 жылы «Мен кіммін, сол боламын» атты кең ауқымды зерттеуді жариялады, онда төмендегідей мәселелер тізілген. Бұл мәселелердің маңыздылығы артық, өйткені трансгендер, интерсекс және гендерлік нормадан тыс адамдарға қатысты кемсітушілік және қанау психикалық денсаулық проблемалары мен өзіне-өзі зиян келтіру қаупін арттырады. 2018 жылдың 10 тамызында Үкіметтік әкімшілік таңдау комитеті 2017 жылдың 10 тамызында ұсынылған және Жаңа Зеландияның жынысты өзгертуге қатысты заңдарын өзгертетін Туу, өлім, неке және қарым-қатынастарды тіркеу туралы заң жобасын талқылады. Комитет ересектерге өздерінің таңдаған жынысын мойындауды жалғастыруға және өтініштің салдарына түсініктеме беруге ниетті екенін заңды мәлімдеме арқылы көрсетуге рұқсат беруді ұсынды. Медициналық куәлік қажет емес. 16 және 17 жастағы жасөсперімдер бұл өтінішті өздерінің қамқоршыларының келісімімен және денсаулық сақтау маманы өтініштің салдарына түсінетінін және өзгеріс олардың мүддесіне сай екенін растаған жағдайда жасай алады. Комитет сондай-ақ интерсекс және X (белгісіз) сияқты гендерлік опцияларды қосуды ұсынды. 2017 жылдың қарашасында Жаңа Зеландия Парламенті адамдарға туу туралы куәліктегі жынысын өзгерту үшін отбасылық сотқа жүгінуден немесе жынысын өзгерту үшін медициналық емделудің куәлігін көрсетуден аулақ болуға мүмкіндік беретін Туу, өлім, неке және қарым-қатынастарды тіркеу туралы заң жобасын ұсынды. Заң жобасы 2021 жылдың 9 желтоқсанында үшінші оқылымда мақұлданды және 2021 жылдың 15 желтоқсанында Корольдік келісімді алды. Бұл трансгендер және гендерлік емес адамдарға туу туралы куәліктегі гендерлік мәліметтерді жаңартуды жеңілдетеді. Бұл заң 2023 жылы күшіне енеді. 2022 жылдың қыркүйегінде денсаулық сақтау министрлігінің веб-сайтынан жасөспірімдердің дамуын тежеуші препараттардың қауіпсіз және толыққанды қайтарылатындығын көрсететін денсаулық кеңестері алынып тасталды, себебі трансгендерлерге қарсы наразылықтар болды. Денсаулық сақтау министрлігінің жоғары лауазымды кеңесшілерінің ресми хаттарында бұл ақпараттың «әрине, шындық екені» айтылды, бірақ антитранс-активистердің сұрақтарын азайту үшін мәлімдеме алынып тасталды.
Интерсексуалдық құқықтар
Жаңа Зеландияның әйел жыныстық мүшелерін кесуді тыйым салатын заңдары мен саясаты интерсекс нәрестелер мен қыздарға медициналық араласуды "қалыпқа келтіруге" рұқсат береді. Австралиялық педиатриялық эндокриндік топтың 2013 жылы Австралия Сенатына ұсынған материалдары, Жаңа Зеландияның туа біткен бүйрек үсті безінің гиперплазиясы жағдайындағы хирургиялық операциялар бойынша аймақтық ерекшелік екенін көрсетті, онда 6 айдан кіші нәресте қыздарға жыныстық мүшелерге жасалатын хирургиялық араласулар басымдыққа ие. 2016 жылдың қазан айында БҰҰ Балалар құқықтары жөніндегі комитеті Жаңа Зеландиядағы тәжірибелерге қатысты ескертулер жасады, соның ішінде "балалардың дене тұтастығы, дербестігі және өзін-өзі анықтау құқығына кепілдік беру арқылы, сәбилік және балалық шақта ешкімге қажетсіз медициналық немесе хирургиялық емдеу жасалмауына қамтамасыз ету" туралы ұсынымдар бар еді. 2016 жылы Адам құқықтары жөніндегі комиссия ұйымдастырған жыныстық "қалыпқа келтіру" хирургиясы жөніндегі дөңгелек үстелде хирургиялық операцияларға қатысты саяси ерік-жігердің жетіспеушілігі, ата-аналар мен отбасыларға қызмет көрсетудегі мәселелер, заңнамалық сақшылық шараларын әзірлеу және денелік автономия құқығын Жаңа Зеландияның 1990 жылғы Құқықтар туралы заңына сәйкес тексеру қажеттігі анықталды. 2011 жылдың қарашасынан бастап Жаңа Зеландия паспорттарында "X" жыныстық белгісі қолданылады. Бұл бастапқыда жынысын өзгертуге ұмтылатын адамдар үшін енгізілген. Егер жынысты анықтау мүмкін болмаса, туу куәлігінде "белгісіз" жыныс көрсетіледі. 2017 жылдың наурыз айында Интерсекс Траст Аотеароа Жаңа Зеландияның өкілдері Австралия мен Жаңа Зеландияның интерсекс қауымдастықтары мен басқа да ұйымдар жасаған "Дарлингтон мәлімдемесі" консенсусына қатысты.
Конверсиялық терапия
Конверсиялық терапия, психологиялық, физикалық немесе рухани араласуларды қолдана отырып, жеке адамның жыныстық бағдарынан гомосексуалдық немесе бисексуалдықтан гетеросексуалдыққа өтуге тырысатын, ғылыми дәлелдері жоқ практика, 2022 жылдан бастап Жаңа Зеландияда заңсыз. 2018 жылдың шілдесінде Денсаулық сақтау министрі Дэвид Кларк конверсиялық терапияны "қорқынышты" деп атады. 2018 жылдың тамызында Әділет министрі Эндрю Литтл 1993 жылғы Адам құқықтары туралы заңға реформа енгізу аясында конверсиялық терапияны тыйым салу мүмкіндігін қарастыруға болатынын мәлімдеді. Жасыл партия, Адам құқықтары жөніндегі комиссия, Жаңа Зеландия кеңесшілер қауымдастығы және Жаңа Зеландиядағы барлық медициналық ұйымдар осы ғылыми дәлелдері жоқ практикаға тыйым салуды қолдайды. Оны тыйым салу туралы петиция шілде айының ортасында басталды және бір апта ішінде шамамен 10 000 қол жиналды. 2018 жылдың тамыз айының ортасында Парламентке конверсиялық терапияны тыйым салу туралы екі петиция ұсынылды, олардың жалпы саны шамамен 20 000 қолды құрады. 2018 жылдың қазан айында Парламентке конверсиялық терапияны тыйым салу туралы заң жобасы енгізілді. Заңға сәйкес, осы практиканы жасағандарға 6-12 айға бас бостандығынан айыру және 5000-нан 10000 жаңа Зеландия долларына дейін айыппұл салынады. 2019 жылы Әділет комитеті конверсиялық терапияны тыйым салу туралы петицияларды қарады. Премьер-министр Джасинда Ардерн конверсиялық терапияның осал жастарға тигізетін әсеріне алаңдаушылық білдірді, бірақ комитет "өз дініндегі сөз бостандығының бір бөлігі деп санайтындар болатынын ескеретінін" айтты. 2019 жылдың қарашасында Әділет комитеті тыйым салуды ұсынбады, себебі: "біз тыйым салу туралы шешім қабылдамас бұрын қосымша жұмыс істеу қажет деп санаймыз. Атап айтқанда, конверсиялық терапияны қалай анықтауға, тыйым салу кімге қатысты болатынына және сөз бостандығы мен дін бостандығына қатысты құқықтарды қалай сақтауға болатыны туралы ойлану керек". Соңғы есептер көрсеткендей, Жаңа Зеландияда конверсиялық терапия, оның ішінде екзорцизм, терапия, дәрі-дәрмектер немесе басқа да тәсілдер кеңінен таралған. 2016 жылғы маңызды шолуда, соның ішінде Дж. Майкл Бейли сияқты алты сарапшы конверсиялық терапияның тиімділігін растайтын ғылыми дәлелдердің аз екенін айтты. Мұндай емдеу арқылы жыныстық бағдарын өзгерткендері туралы мәлімдеген ерлердің денелік реакцияларын өлшеген зертханалық зерттеулер олардың әйелдерге емес, ерлерге денелік тартымдылық танытқанын көрсетті. Адамдар қысым немесе ұят сезімінен туындаған себептермен мұндай араласулар арқылы бағдарын өзгерткендері туралы мәлімдесе де, олардың негізгі бағдары өзгермейді. 2019 жылы Лал конверсиялық терапияны тоқтату мақсатымен Conversion Therapy Action Group ұйымын құрды. Лал Аотеароа Жаңа Зеландияның Жасыл партиясымен бірлесіп, конверсиялық терапияны тыйым салу туралы 150 000-нан астам қол жиналған петицияны тапсырды. 2021 жылдың шілдесінің соңында Әділет министрі Крис Фаафой Жаңа Зеландияда конверсиялық терапияны тыйым салуға бағытталған Conversion Practices Prohibition Legislation Bill заң жобасын ұсынды. Заң жобасында ең ауыр зиян келтірген жағдайларда немесе зиян келтіру қаупі жоғары болған жағдайларда екі жаңа қылмыстық құқық бұзушылық қарастырылған. Аталған заң жобасында конверсиялық терапия жасағандарға 5 жылға бас бостандығынан айыру жазасы көзделген. 2021 жылдың 6 тамызында заң жобасы бірінші оқылымда барлық саяси партиялардың қолдауымен қабылданды, тек оппозициядағы Ұлттық партия ата-аналарды қудалаудан қорғау ережелерін қосуды қалады. Ұлттық партияның жастарлық қанаты өз партиясымен келіспей, заң жобасын қолдады. Заң жобасы бойынша ұсыныстарды тыңдаған Әділет комитеті Лалдың онлайн науқанының нәтижесінде 100 мыңнан астам өтініш алды, бұл өтініштер саны бойынша рекордты көрсеткіш. 2022 жылдың ақпан айының басында Ұлттық партия Conversion Practices Prohibition Legislation Bill заң жобасына қатысты дауыс беру позициясынан бас тартты. Партияның жаңа жетекшісі Кристофер Лаксон партия мүшелеріне өз саналары бойынша дауыс беруге рұқсат берді. Заң жобасы 2022 жылдың 15 ақпанында үшінші және соңғы оқылымда қабылданды және заң күшіне енді.
Қан тапсыру
Жаңа Зеландияның қан қызметі (NZBS), көптеген елдер сияқты, соңғы үш айда басқа ер адаммен ауыз немесе ішек арқылы жыныстық қатынаста болған еркектерге, қорғаныспен немесе қорғанышсыз, қан беруден бас тартады. (2020 жылдың 14 желтоқсанына дейін бас тарту мерзімі 12 айды құрады). Бұл шектеудің себебі – Жаңа Зеландияда ерлермен жыныстық қатынаста болып жүрген ерлердің жалпы халықтан 44 есе көп ВИЧ/ЖИТС жұқтыру қаупі бар екендігі, сондай-ақ қолданылатын ВИЧ тестілеуінің жеткілікті дәлдігі болмайды (1000 тестінің біреуі сәтсіз болуы мүмкін), сондықтан 100% ВИЧ-тан таза қанмен қамтамасыз етуге кепілдік беруге болмайды.
Саясат
Гей-құқықтары гомосексуалистік заң реформасы талқылаулары кезінде маңызды саяси мәселе болды, бірақ кейіннен бұл мәселе азырақ қозғалды. 2004 жылғы Азаматтық одақ заңына Парламент депутаттарының шамамен жартысы қарсы болды, бірақ қарсылық гомосексуалистік заң реформасы кезіндегідей өткір болған жоқ. Жаңа Зеландияда ЛГБТ-ға арналған жеке саяси партия құрылған емес. 1993 жылы сайлау реформасы пропорционалдық өкілдікті мүмкін еткеннен бері Жаңа Зеландияда фундаменталистік христиандық саяси партиялар немесе ЛГБТ құқықтарына азырақ көңіл бөлетін консервативтік саяси партиялар құрылып, сәтсіз аяқталды. "Христиандық моральды" саясатқа енгізу мақсатымен құрылған "Тағдыр" саяси партиясы 2005 жылғы жалпы сайлауда партиялық дауыстардың 0,62% ғана жинады. 1996 жылы "Христиандық мұра" Жаңа Зеландиясы христиандық коалицияның бір бөлігі ретінде 4,4% дауыс алды, бірақ 2005 жылы оның бұрынғы басшысы Грэм Капилл үш қыз балаға қатысты бірнеше жыныстық шабуылға кінәлі деп танылып, тоғыз жылға бас бостандығынан айырылғаннан кейін жабылды. "Жаңа Зеландияның болашағы", "Киви партиясы", жоғарыда аталған "Жаңа Зеландияның тағдыры" және "Отбасы партиясы" оның ізбасарлары болды, бірақ ешқайсысы ұзаққа созылмады. Қазіргі уақытта парламентте өкілдігі жоқ, ресми түрде зайырлы "Консервативтік партия" осы саладағы сайлаушыларға үндеу жасауда. Жаңа Зеландия Парламентінде бірнеше ашық гей немесе лесбиян саясаткерлер қызмет еткен. Алғашқы сайланған Крис Картер, 1993 жылғы сайлаудан кейін көп ұзамай ашық гей депутат атанды. Ол 1996 жылғы сайлауда мандатын жоғалтты, бірақ 1999 жылғы сайлауда қайта сайланды және 2002 жылы Жаңа Зеландияның алғашқы ашық гей министрі болды. Картер 2007 жылдың 10 ақпанында 33 жылдан бері бірге өмір сүрген серіктесі Питер Кайзермен азаматтық одақ құрды, бұл 2004 жылдың желтоқсанында қабылданған заңнан кейін Жаңа Зеландияда азаматтық одақтар енгізілгеннен кейін министр немесе парламент мүшесі үшін жасалған алғашқы азаматтық одақ болды. Тим Барнетт 1996 жылғы сайлауда ашық гей ретінде сайланған алғашқы депутат болды. Марян Стрит 2005 жылғы сайлауда Жаңа Зеландияның алғашқы ашық лесбиян депутаты болды. Крис Финлейсон 2005 жылғы сайлауда партиясының MMP партиялық тізімі бойынша Парламентке сайланған алғашқы ашық гей "Ұлттық партиясының" депутаты болды. Финлейсон 2005 жылдан 2019 жылға дейін парламент депутаты, 2008 жылдан 2017 жылға дейін Уайтанги келісімін келіссөздер жөніндегі министр, 2008 жылдан 2014 жылға дейін өнер, мәдениет және мұра министрі және 2008 жылдан 2017 жылға дейін Бас прокурор болып қызмет етті. Қазіргі уақытта ашық гей депутаттардың қатарында Грант Робертсон (2011-2013 жылдар аралығында Еңбек партиясының вице-лидері, 2017 жылдан бастап Қаржы министрі және Спорт және демалыс министрі, 2019 жылдан бастап Жер сілкінісі комиссиясына жауапты министр), Еңбек партиясының депутаты Тамати Коффи, Еңбек партиясының депутаты Луиза Уолл, Жасыл партияның депутаты Хлое Свабрик және Жасыл партияның депутаты және Парламенттік әділет хатшысы Жан Логи бар. Чарльз Шаувел 2006 жылдан 2013 жылға дейін Грант Робертсонмен бірге лейбористтік гей-депутаты болды. Даррен Хьюз 2011 жылы Еңбек партиясының фракциясынан кетті, ал "Ұлттық партиясының" депутаты Клодетт Хауити 2013 жылдан 2014 жылға дейін Парламентте қызмет етті. 2013 жылдан 2017 жылға дейін Парламентте қызмет еткен "Ұлттық партиясының" депутаты Пол Фостер Белл 2016 жылы өзінің гей екенін ашты. Кевин Хейг (Жасыл партиясы) 2008 жылдан 2016 жылға дейін депутат болды. Георгина Бейер 1995 жылы Картертон қаласының мэрі болғанда әлемдегі алғашқы трансгендер мэр атанды. 1999 жылғы сайлауда ол әлемдегі алғашқы трансгендер депутат болды. 2007 жылдың 14 ақпанында парламенттік саясаттан зейнеткерлікке шықты. 2020 жылғы жалпы сайлаудан кейін сайланған депутаттардың 10%-ы өзін ЛГБТ+ деп ашық түрде танысты, бұл Жаңа Зеландияны әлемдегі "ашық" сайланған өкілдердің ең жоғары үлесіне ие ел етті.
Тұрғын үй жағдайы
Жаңа Зеландияны әлемдегі ЛГБТ+ қауымына ең жақсы қатынас жасайтын елдердің бірі деп жиі айтады. Жаңа Зеландияда халықаралық деңгейде шағын болғанымен, көзге көрінетін және ашық ЛГБТ+ ортасы бар. Оклендте көптеген гей-барлар, мейрамханалар, клубтар, фестивальдер және басқа да орындар кездеседі. Оклендтен басқа, Веллингтон, Тауранга, Крайстчерч, Дунедин және Гамильтон қалаларында да ЛГБТ+ қауымына қатысты орта бар, бірақ олар кішкентай. Жаңа Зеландияда ЛГБТ+ қауымына қызмет ететін бірнеше ұйым мен басылымдар бар.
Мақтаншақтық шаралары
Жаңа Зеландияда гей-прайд шаралары заңды және алғаш рет 1970 жылдары өткізілді. 1992 мен 2001 жылдар аралығында Оклендтегі Батырлар фестивалінің басты шарасы – Батырлар парады жыл сайын өткізілді. Парадтарға әдетте жүз мыңнан астам адам қатысты (көбею кезеңінде екі жүз мыңға дейін). Батырлар фестивалі бүгінге дейін жалғасуда, бірақ көбінесе басты парадсыз. Алайда, 2013 жылдың ақпан айында Оклендте «Окленд мақтанышы» фестивалі деп аталған мақтаныш парады өтті. Тағы бір шара – «Үлкен гей-аут», отбасылық іс-шара жыл сайын Оклендтегі Пт Шевальедегі Койл паркінде өткізіледі. Соңғы жылдары қатысушылар саны тұрақты түрде өсіп келеді, оған премьер-министр, оппозиция жетекшісі және ЛГБТ қауымдастығын қолдайтын орталық-сол және орталық-оң партиялардан көптеген саясаткерлер қатысады.
Токелау, Ниуэ және Кук аралдарында
Жаңа Зеландияда кемсітуге қарсы заңдар мен азаматтық одақ және бір жынысты некеге қатысты заңдар қолданылса да, Ниуэ, Токелау және Кук аралдарында олардың жеке заң шығару органдары болғандықтан қолданылмайды. Ниуэ мен Токелауда 2007 жылы содомия заңдары күштен шығарылды, осыған байланысты жыныстық қатынасқа қатысты баптар жойылды. Кук аралдары 2023 жылы еркектердің гомосексуализмін қылмыстық қылық деп санайтын нормативтік актілерді жойды.
Жиынтық кесте
Бір жынысты жыныстық қатынас (1986 жылдан бастап ерлер, әйелдер үшін әрқашан заңды) Бірдей келісім жасы (16) (1986 жылдан бастап ерлер, әйелдер үшін әрқашан заңды) Жұмыста кемсітуге қарсы заңдар (1993 жылдан бастап) Тауарлар мен қызметтер көрсетуде кемсітуге қарсы заңдар (1993 жылдан бастап) Барлық басқа да салалардағы кемсітуге қарсы заңдар (соның ішінде: жанама кемсіту, жек көруге шақыратын сөздер) (1993 жылдан бастап) Жыныстық бағдары мен гендерлік идентитікті қамтитын жек көрушілік қылмыстарға қатысты заңдар (2002 жылдан бастап) Бір жынысты жұптарды мойындау (2002 жылдан бастап) Бір жынысты неке (2013 жылдан бастап) Бір жынысты жұптардың өгей баласын асырап алуы (2013 жылдан бастап) Бір жынысты жұптардың бірлесіп бала асырап алуы (2013 жылдан бастап) ЛГБТ адамдарына әскери қызметке қатысуға рұқсат (1993 жылдан бастап) Заңдық жынысты өзгерту құқығы (1993 жылдан бастап) Үшінші гендерлік опция (2009 жылдан бастап)