Кіріспе

Этноплюрализм немесе этноплюрализм, сондай-ақ этнодифференциализм деп аталады, – бөлек және шекараланған этномәдени аймақтарды сақтауға тырысатын қанаи саяси модель. Оның жақтастарының пікірінше, белгілі бір аймақтағы маңызды шетелдік мәдени элементтер осы аумақта мәдени біртектілікке жету үшін мәдени тұрғыдан сіңірілуі керек, осылайша әртүрлі мәдениеттер өздерінің географиялық аймақтарында гүлденуі мүмкін. Сондай-ақ, олар "айырмашылыққа құқық" (француз тілінде: droit à la difference) бар екенін баса айтады және ұлттық емес, жаһандық деңгейде мәдени алуантүрлілікті қолдауды жақтады. Жақтастары этноплюрализмді көпмәдениеттілік пен жаһандануға балама ретінде сипаттайды. Олар әлемнің әртүрлі мәдениеттерін олардың ерекшелігін қабылдау арқылы және әртүрлі аймақтарды мәдени жағынан ұқсас немесе бірдей деп есептейтін «бір әлем» доктринасынан аулақ болу арқылы сақтап қалуға тырысады деп мәлімдейді. Сынаушылар бұл жобаны «жаһандық апартеид» және «бөлек, бірақ тең» доктринасының бір түрі деп атады, ал көптеген мамандар бұл идеяны прогрессивті қозғалыстың теңдік, антитоталитарлық, антирасистік немесе экологиялық дискурстарын еліктеп, қоғамдық пікірде нәсілдік басымдық көзқарастарын заңдастыруға бағытталған стратегиялық әрекет деп сипаттайды. Ғалымдар сондай-ақ 1950-1960 жылдары француздық неофашистік белсенділер тарапынан таратылған идеялармен жақын идеологиялық ұқсастықтарды атап өтті. Бұл тұжырымды қазіргі түрінде француз саяси теоретигі және Nouvelle Droite негізін қалаушы Ален де Бенуа жасаған, ол Еуропалық жаңа оңшылдар және идентитарлық қозғалыспен тығыз байланысты.

Шығу тегі

Этнограф Бенджамин Р. Тейтельбаумның айтуынша, "этноплюрализм" (Ethnopluralismus) термині алғаш рет неміс социологы Хеннинг Эйхбергтің 1973 жылы батыс және еуропалық евроцентризмге қарсы жазылған эссесінде пайда болған. Этнодифференциализм тұжырымын 1970-ші жылдардан бастап GRECE ұйымы, Nouvelle Droite ойшылы Ален де Бенуа басқаратын этноұлттық саяси ой орталығы таратып, дамытты, бірақ оған 1950-ші жылдары француз неофашистік белсенді Рене Бине айтқан идеялар негіз болды. 1950 жылы Бине ұсынған "биологиялық реализм" ғылыми байқауларға негізделген жеке және нәсілдік теңсіздіктерді орнатуды жақтады. Ол "араласып өркендеген капитализм" (capitalisme métisseur) "біркелкі варварлыққа" (barbarie uniforme) әкелетінін, ал тек "шынайы социализм" ғана "жаһандық және ұлттық деңгейдегі толық оқшаулану" арқылы "расалық азаттыққа" жете алатынын айтты. 1960 жылдары Ален де Бенуа журналист болып жұмыс істеген евроұлтшылдық "Europe Action" журналы, 1958 жылы француздық оңшыл белсенділер жазған, "Жаңа Еуропалық тәртіп" қозғалысының басшысы Бинеге байланысты "Уппсала хабарынан" әсер алды. Журнал "дифференциализм" мен "теңсіздік" арасындағы мағыналық өзгерістерді жасады, бұл өзгерістер Еуропалық оңшыл қозғалыстарға зор әсер етті.

Тұжырымдама

Еуропалық жаңа оңшылдықтың идеологиялық негізінің бір бөлігі болған бұл ұғым, мәдени интеграция мен мемлекетішілік көпмәдениеттілікке қарсы, әртүрлі этномәдени топтардың бөлінуін қадағалайды. Этноплюрализм, белгілі бір этномәдениеттің қалыптасқан формалары мен ерекшеліктерін сақтау үшін, шетелдік мәдени нормаларды мәдени сіңіруге (ассимиляцияға) ден қояды, осылайша ол белгілі бір аумақта мәдени үстемдік құқығына ие болады. Бұл идея Nouvelle Droite ойшылдары тарапынан ұсынылып, Еуропалық жаңа оңшыл белсенділер қауымы тарапынан саяси тәуелсіз бірліктер ретінде ерекше этномәдени қоғамдардың жалғасуын жеңілдету құралы ретінде қабылданып алынды. Де Бенуа Еуропадағы жергілікті мәдениеттерге АҚШ тарапынан таратылатын либералды көзқарас қауіп төндіріп отырғанын, ал этноплюрализм идеясына негізделген жалпыеуропалық ұлтшылдық бұл процесті тоқтатуға мүмкіндік беретінін айтады. 2002 жылы ол "дүниедегі әртүрліліктің" – жануарлар, мәдениеттер және халықтардың биологиялық әртүрлілігінің "ең қауіпті" түрде жоғалып бара жатыр деп сипаттады. Мұндай мәдениет, этникалық және нәсілдік көзқарастар 1970-жылдардан бастап еуропалық өте оңшыл топтардың арасында кең тарады, ал соңғы кезде Солтүстік Америкадағы жаңа оңшыл ағымдарда да қолдау тапты. Бұл мәселе "Телос" сияқты кейбір жаңа солшыл басылымдарда да жарық көрді.

Пластикалық қасиет

Тұжырымдаманы нақты анықтаудың қиындығы оның жақтаушылары «айырмашылық» ұғымының генетикалық және мәдени анықтамасы арасында ауытқу мүмкін екендігінде жатыр. Мысалы, Ален де Бенуа 1960 жылдары этнобиологиялық көзқарасты қолдап, сол онжылдықта Оңтүстік Африкадағы апартеидті қолдады. Алайда, ол жазбаларында біртіндеп екі жақты көзқарасқа көшті. Мартин Бубердің диалог философиясы мен «Мен және Сен» тұжырымдамасынан шабыттанған де Бенуа «Біз және Басқалар» (2006) еңбегінде «танылмалдықты» «диалогтық» құбылыс ретінде анықтады. Оның пікірінше, адамның танылмалдығы екі құрамдас бөліктен тұрады: біріншіден, шыққан тегіне (этникалық, діни, отбасылық, ұлттық) байланысты «объективті бөлігі», екіншіден, жеке адамның еркімен таңдаған «субъективті бөлігі». Сондықтан танылмалдық – өзгермейтін ұғым емес, үнемі даму үстіндегі процесс. 1992 жылы ол Ұлттық Фронттың этноплюрализмді пайдалануын сынға алды, себебі ол «айырмашылықты абсолютті түрде бейнелейді, ал ол, анықтамасы бойынша, тек қарым-қатынаста ғана бар». Гийом Фей 1979 жылы Жерорта теңізінің екі жағындағы мәдени және биологиялық «танылмалдықты» сақтау үшін иммиграцияға емес, иммигранттарға қарсы күрес жүргізу керектігін айтса, кейіннен 2000 жылы «Еуропаның отарлануы» атты кітабында «түпкілікті» еуропалықтар мен мұсылмандар арасындағы «толық этникалық соғысты» уағыздады, бұл оның жек көру сөйлеуі үшін қылмыстық жазаға әкеп соқты. Этноплюралистер «мәдени дифференциализм» тұжырымдамасын «айырмашылыққа құқық» деп мәлімдеп, этникалық және нәсілдік сепаратизмнің аймақтық саясатын ұсынса да, олардың арасында топ мүшелігінің анықтамасы және осы гипотетикалық шекаралардың қайда орналасатыны туралы келісім жоқ. Олардың кейбіреулері Еуропаны «нағыз еуропалықтармен» (яғни еуропалық текті адамдармен) шектеуді ұсынады, ал басқалары этникалық негіздегі коммунитаризмге ұқсас, одан да кішкентай бөліністерді ұсынады. Мысалы, де Бенуа этникалық және әлеуметтік аумақтардың мүмкіндігінше кіші болуын ұсынды, осылайша мұсылмандарға Еуропа құрлығында шариғатқа бағынатын белгілі бір аумақтарға рұқсат етіледі.

Сыншылар

Этноплюрализмді философ Пьер Андре Тагиев тоталитаризмге қарсы және теңдік туралы әңгімелердің артында нәсілдік басымдық идеяларын жасыруға бағытталған стратегиялық әрекет ретінде сынға алды. Ғалым Даниэль Руэда этноплюрализмнің пайда болуын "расизмдегі мәдени өзгеріс" бөлігі ретінде қарастырады, яғни "Еуропалық жақтас оңшыл зиялылардың арасында биологиялық және жалған ғылыми расизмнен мәдениет пен этностық қағидаларға негізделген өзгеге деген жек көрушілікке (альтерофобияға) қарай көшу". Саяси ғалым Блэр Тейлордың айтуынша, "көптеген қазіргі жақтас оңшыл топтар ашық түрде ақ нәсілдің басымдығы туралы айтудан бас тартып, этноплюрализмге көшті – мұнда әртүрлі топтар бөлек, бірақ тең өмір сүреді деп есептеледі, өз этностық мүдделерін еркін қудалай алады. Этноплюрализм көбінесе әртүрлілік туралы әңгімелерге енгізіледі, прогрессивті нәсілшілдікке қарсы және экологиялық байланыстарды пайдаланады". Солшыл тарихшы Расмус Флейшер еврейлер мен цыгандар этноплюралистік әлем картасынан жасырылғанын болжайды, себебі "көпфашистердің" пікірінше, екі азшылық топты да "бейбіт утопия құру үшін жою қажет".