Кіріспе

Милас кілемдері мен кілемшелері (сондай-ақ Милас немесе Мелас) – Түркияның оңтүстік-батысындағы Мугла провинциясының Милас ауданына тән ерекшеліктері бар түрік кілемдері мен кілемшелері. Милас кілемдерінің анықтамасы шеңберінде бірнеше түрлері бар. Бұл түрлер стиліне, түстеріне және басқа да сипаттамаларына қарай Ада Милас, Патликанлы, Цынгылли Кафер, Гемисую және Эликойнунда сияқты атаулармен белгіленеді.

Милас аймағы мен түрікмен дәстүрі

Милас – Түркиядағы халқы түрікмендік мұрасын ең жақсы сақтап келген аймақтардың бірі (Түркияда түрікмен термині көшпелі өмір салтымен байланысты екенін білдіру үшін жиі қолданылады). Киім-кешек пен дәстүрлерден бөлек, бұл мұраға кілем тоқу өнері де кіреді. Әдетте, Милас кілемдерінің ерекше түрі 16 ғасырда, кішірек өлшемді сежжаделерден (намаздық кілемшелер) бастау алған деп есептеледі. 18 және 19 ғасырларда Милас кілемдерінің екі түрі – дәстүрлі (немесе классикалық) және барокко стиліндегі – түстері мен суреттері арқылы ажыратылды.

Классикалық Милас кілемдері

Классикалық Милас кілемдері – 16 ғасырдағы түпнұсқа намаз кілемдерінің маңызды элементтерін сақтап қалғандығы айтылатын кілемдер. Олардың алдыңғы жағында, әдетте, тікбұрышты ниша (“михраб”) болады, ол намаз оқығанда маңдай тиетін жерді көрсетеді. Бұл нишаның ішкі жиегі өсімдік мотивтерімен безендірілген, ал нишаның үстінде “әлем” деп аталатын ерекше ою-өрнек орналасқан, ол көктегі уәделерге сілтеме жасайды. "Ада Милас" түрі – классикалық Милас кілемдерінің ең көне мысалдарының бірі. Әртүрлі деректерге сәйкес, бұл атау Кария патшайымы Ададан шыққан болуы мүмкін, ол осы аймақтың тумасы және Ұлы Александрдың замандасы болған. Немесе, бұл кілемдерді алғаш Истанкой (Кос) аралынан келген көшпенділер тоқыған деген болжам бар, онда түрік тілінде "арал" деген мағынаны білдіретін "ада" сөзі қолданылған. Сонымен қатар, кілемнің айналасына бұтаққа орналастырылған стильді гвоздика гүл шоғыры ("ада" сөзінің тағы бір мағынасы) бейнеленген болуы мүмкін. Мысықтың тырнақтары, табандары, тіліктер сияқты абстрактілі бейнеленген мұндай көптеген стильдер де бар. Бұл бүйірлік безендірулер кілемнің периметрі бойынша үнемі қайталану ретімен жүреді және олардың қатары "су төсегі" ("su yatağı") деп аталады.

Барокко стилідегі Милас кілемдері

Барокко стиліндегі Милас кілемдері 19-шы ғасырдың басында Сұлтан Абдулмеджид I тұсында Осман империясының өнері мен сәулетіне күшті енген еуропалық әсердің іздерін сақтайды. Оларда классикалық Милас кілемдерінің ұстамды және абстрактілі өрнектерінің орнына зигзаг тәрізді гүлдік суреттер қолданылады.

Медальді Милас кілемдері

Милас кілемдері мен кілемшелерінің тағы бір тобы, бұл жолы бастапқы идеясы бойынша ерекшеленеді, олар "медальды" деп аталады. Олардың прототипі Миласқа жақын Қарақайысар ауылында пайда болды, және осы ауыл мен оның айналасы әлі де сол үлгіде кілемдер мен кілемшелер тоқуда, олар да Қарақайысар кілемдері мен кілемшелері деп аталады, және Милас кілемдері мен кілемшелерінің санатына жатады. Намаздық кілемдердегідей алдыңғы жағындағы ниша мен алемнің орнына, Қарақайысар кілемдері мен кілемшелері медаль тәрізді суреттерімен қоршалған, орталықта орналасқан және ірі "қарны" ("гөбек") деп аталатын алаңға, сондай-ақ кілемнің шеттерінде тоқылған жапырақтар мен бұтақтардың абстрактілі үлгілеріне ие. Олар ақ және қызыл түстердің негізінде тоқылады, дайын өнімнің соңғы кезеңінде осы түстердің үлесіне қарамастан. Намаздық кілемдер көбінесе тығыз тоқылады, ал Қарақайысар кілемдері мен кілемшелері керісінше, кеңірек тоқылады.

Түстер

Соңғы түстер – қоңыр, ерекше қызғылт қоңыр және өте қою сары түстер Милас кілемдерінің айрықша белгісі болып табылады. 18 ғасырдан бері Милас кілемдерін жасауда жүн басты материал ретінде орнықты, ал табиғи бояулар әлі де кеңінен қолданылуда. Бүгінгі күнгі өнеркәсіптік бояулар табиғи бояулардың мәні мен төзімділігін шамалы да болса толықтай алмастыра алғанымен, табиғи бояулар дәстүрлі кілемдер сияқты уақыт өте келе жақсара түседі. Сары түс шабдалы және апта ағаштарының жапырақтарынан, ерекше қызғылт қоңыр түс (бұл түс ежелгі дәуірде осы аймақта тұрған кариялықтардың артефакттарында да жиі кездеседі) – Эрика вульгардан, қоңыр түс – жаңғақ жапырақтарынан, өте қою, қоңыр сары түс – еменнің жемісінен, жасыл түс – иттің жапырақтарынан алынады, ал жүн бір апта жерге көмілу арқылы қара түске боялады.

Тоқу орталықтары

Қарақайысар (Миласқа жақын) және Гереме (жағалауда) кілемдері мен кілемшелері – бүгінгі күні ең көп тоқылған екі Милас кілем және кілемше түрі. Әр түрі әртүрлі ауылдардың шеберлігі деп есептеледі. Милас кілемшелерін тұрақты тоқитын ауылдар көбінесе, бірақ әрқашан да емес, Милас қаласының оңтүстігінде орналасқан: Қарақайысар, Орен (Гереме), Чомакдағ, Дөрттепе, Бозалан, Ікізкөй, Пинаркөй, Мезгит, Гүржез, Ақшакая ауылдары. Тығыз тоқылған Ада Милас кілемшелері әдетте тапсырыс бойынша тоқылады.

Халықаралық туризмнің әсері

Бодрум жақын маңда халықаралық туристік орталыққа және интеллектуалдық орталыққа айналғандықтан, Милас кілемдері мен кілемшелері Түркияның кілем тоқу дәстүрлерінің ішінде ерекше орын иеленеді және Түркияда да, одан тыс жерлерде де сәнге қосылды. Милас ауданының барлық аумағында 7000-ге дейін тоқымашы станогы толық жұмыс күшімен немесе сұранысқа қарай үзіліс-үзіліс жұмыс істейді.