Кіріспе

"Күлкі сүйерлердің скрипкалық концерті" (《梁山伯与祝英台小提琴协奏曲》; көбінесе қысқартылып айтылады), Сары өзен фортепианолық концертімен бірге, оркестрлік музыканың ең танымал қытай туындыларының бірі болып саналады. Ол – ежелгі "Көбелек сүйіктілер" аңызының бейімделуі. Батыс үлгісіндегі оркестр үшін жазылған бұл концертте, қытай техникасын қолданатын жеке скрипка ойнатылады. Концерт дәстүрлі 5 ноталық (пентатоникалық шкала) техникада жазылған. Онда Шаосин операсының мелодиялары, аккорд құрылымдары мен үлгілері қолданылады және қытай музыкалық аспаптарының ойнау тәсілдерін имитациялауға тырысады. Бұл туындыға ерекше "қытай" дыбысын береді, бірақ гармониялық тілді де пайдаланады. Концерт 1959 жылы екі қытай композиторы Хэ Чжаньхао (何占豪, 1933 жылы туған) және Чэнь Ган (陈钢, 1935 жылы туған) Шанхай консерваториясында оқып жүргенде жазылған. Бұл шығарма әлемнің түкпір-түкпіріндегі концерт залдарында және мәнерлеу сырғанауында жиі орындалады. Көбінесе бұл концертте қытай аспаптары скрипка партиясын орындайды, ең көп қолданылатындары – эрху, пипа және люцинь. Мұндай жағдайларда солистке қытай аспаптарынан құралған оркестр сүйемелдейді. Концерттің авторы ретінде Хэ Чжаньхао көбірек танымал. Дегенмен, оның ең маңызды үлесі – әйгілі кіріспе тақырыбы болса, дамудың көп бөлігін шын мәнінде Чэнь Ган жазған. Бұл туралы Қытай Орталық теледидары осы туындының Қытайда және әлемде танымал болуына үлес қосқан бірнеше суретшілермен сұхбаттасу арқылы мәлімдеді. "Көбелек сүйіктілері" скрипкалық концертінің 1959 жылғы тұсаукесері 18 жасар скрипкашы Ю Линаның қатысуымен Шанхайда, Қытай Халық Республикасының құрылғанына 10 жыл толуына арналған мерекелік шаралар аясында өтті. Ол алғаш рет 1959 жылы Фан Чэнву дирижерлігімен Шанхай музыка консерваториясының симфониялық оркестрінің орындауында, Ю Линаның солисті ретінде жазылды, ал кейіннен 1961 жылы сол оркестр мен дирижермен Шэнь Ронг жазды. Соңғы жазба 1977 жылы China Record Company компаниясымен қайта шығарылды. Бұл туынды басқа да формаларға бейімделді, соның ішінде Чэнь Ганның фортепианолық концертіне және Сунь Илиннің (孙亦林, 1935 жылғы 3 қаңтар – 2015 жылғы 5 сәуір) фортепианоға арналған солосына.

Оқиға мен музыкалық элементтер

Концерт бір бөлімді, бірақ жеті ерекше бөлікке бөлінген. Әр бөлігі "Көбелектердің махаббаты" дастанының әртүрлі бір бөлігін көрсетеді. Кейбір мелодиялары осы аттас қытай операсынан немесе дәстүрлі қытай халық әндерінен алынған. Концерттегі скрипканың солисті – дастандағы басты кейіпкер Чжу Интайды, ал виолончель партиясы – оның жары Лян Шанбоны символдайды.

I. Адажио Кантабиле

Концерт арфаның D тонындағы екі квинтасымен басталады, одан кейін жеке флейта гүлді әуенмен ашылады, бұл оқиғаның көрінісін қалыптастырады. G мажорлы скрипкалармен бірге жеке гобой кіріп, содан кейін жеке скрипкашы кіріп, қарапайым әуен бастайды. Бұл әуен Қытай халық әні, Сары өзеннен (Хуанхэ) алынған, және Чжу Интайдың балалық шағы туралы айтады. Жеке скрипка арфамен және оркестрдің басқа да элементтерімен сүйемелденеді. Чжу (ер адам кейпінде) оқу үшін Ханчжоуға жол тартқанда Лянгпен алғаш рет кездеседі; виолончель солосы скрипкамен өріліп, жаңа, бірақ әлі де әуенді тақырыпты әкеледі және D мажорға өтеді. Виолончель шығып кеткен соң, оркестрдің тутисі жеке скрипканың сол әуенін орындайды, арасында кейде скрипкалар қосылады. Махаббаттың алғашқы гүлдері жайнағанда, қысқа скрипкалық каденция негізінен G пентатоникалық шкаласын қолданады, бұл Чжудың оған және Лянға берген бауырластық анттарына қуанышын білдіреді.

II. Аллегро

Оркестр келесі бөлімді Е мажор тонында бастайды, скрипка жылдам әрі көңілді мелодиямен қосылады, бұл Чжу мен Лянның мектептегі қарбалас үш жылын көрсетеді. Скрипка тарту техникасының көптеген мысалдары ұсынылады, атап айтқанда спиккато, кең диапазонды ноталармен жылдам орындалу және скрипка концерті үшін стандартты қиындық деңгейін көрсететін арпеджиолар.

III. Адапсия асати дороророзо

Мектеп бітіруі жақындаған сайын, Лян мен Чжу бірге өткізген уақыттарының аяқталып бара жатқанын сезіне келіп, ренжіп қалады. Чжу Лянгты үйіне қонаққа шақырып, сондай-ақ әпкесіне күйеу сұрауға шақырады. Бірақ Лян Чжудың оны некеге шақырып отырғанын білмейді. Лян Чжумен қайта кездесетініне уәде береді, алайда Лян аздап күтеді.

IV. Pesante Piu mosso Duramente Ауыр салмақты Ауыр салмақты Ауыр салмақты Ауыр салмақты

Чжу үйге келгенде, әкесі оны бай отбасының ұлына бергендігін біледі. Жеке скрипка оркестрдің күштеріне қарсы күреседі, бұл оның әкесіне деген қарсылығын көрсетеді.

В. Лагримосо

Лианг келгенде, ол Чжуды көріп, оның әйел екенін түсінеді, содан кейін олар бір-біріне ғашық болады. Жеке скрипка мен виолончельдің ойнайтын дуэті – шығарманың ең әсерлі және күшті бөлімдерінің бірі.

VI. Тез шешім

Лианның жоқтығында Чжудың басқа біреуге куәлік еткенін білгенде, екеуі арасындағы махаббат дуэті орынсыз ашуға ұшырайды. Жеке скрипка оркестрдің қосымшаларымен бірге керемет әрі қиын үзіндіні ойнатады, бірақ ақырында сүйіспеншілікті бейнелейтін бастапқы әуенге оралады, оны тағы да виолончель солисі сүйемелдейді. Лиан ауырып, дуэт аяқталар тұсында көз жұмады. Соло мен оркестр үшін тағы бір шебер бөлім бұрын енгізілген баяу әуендер мен жылдам, қуатты үзінділерді үйлестіреді. Бұл бөлім Чжудың өзін-өзі өлтіруімен аяқталады, ал жеке скрипка кенеттен биік нотамен тоқтайды.

VII. Әншілік әуен

Ғашықтардың бөлімдері соңғы бөлімде біріктіріледі, соло скрипкасы мен оркестр бастапқы тақырыбын қайта дамытып, керемет жеңіске жетеді. Концерт соло скрипкасының соңғы мелодиялық фразымен ащы-тұзынды аяқталады, соңында скрипкалардың жоғары D дыбысымен құпиялы түрде бітеді. Аңыз бойынша, Лянның қабірі ашылады, ал Чжу шақырыққа секіріп түседі; аяғында ғашықтар ешқашан бөлінбейтін көбелектерге айналады.

Аспаптар

Бұл концерт жеке скрипка, 2 флейта, 2 гобой, 2 А кларинеті, 2 фагот, 4 валторна, 2 труба, 3 тромбон, литавра, соққы аспаптары (губан, цимбал, тамтам), арфа, фортепиано және ішекті аспаптар үшін жазылған.