Тоёхара Куничика: Жапон суретшісінің өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Жапон баспа суретшісі (1835–1900)

Тоёхара Куничика (豊原国周; 30 маусым 1835 – 1 шілде 1900) – жапон ағаштан жасалған баспа суретшісі. Бала кезінен талантты болған ол шамамен он үш жасында Токионың сол кездегі жетекші баспашысы Утагава Кунисаданың шәкірті болды. Оның кабуки театрына деген терең құрметі мен білімі оны негізінен «якуша-э» туындыларын жасауға жетеледі, бұл сол кездегі танымал пьесалардан кабуки актерлерінің және көріністердің ағаштан жасалған баспалары еді. Алкогольге құмар және әйелдерге әуес Куничика сондай-ақ әдемі (бижинга) деп есептелген әйелдерді, заманауи қоғамдық өмірді, сондай-ақ бірнеше ландшафттар мен тарихи оқиғаларды бейнеледі. Ол Эдо дәуірінде сәтті жұмыс істеді және сол дәстүрлерді Мейдзи дәуіріне жеткізді. Оның замандастары мен кейбір қазіргі заманғы өнер тарихшылары үшін бұл Жапония тарихындағы үлкен әлеуметтік және саяси өзгерістердің өткел кезеңіндегі маңызды жетістік деп есептеледі.

Ерте өмір және білім

Тойохара Куничика деп танымал болған суретші 1835 жылдың 30 маусымында Эдоның (қазіргі Токио) саудагерлер мен шеберлер аймағы – Кёбаши ауданында Осима Ясохачи болып дүниеге келген. Оның әкесі, Осима Кюю, Ошюя (халыққа арналған монша) иесі болған. Ол отбасын күткен, бірақ жақсы кәсіпкер болмағандықтан, Ясохачидың балалық шағында моншадан айырылып қалған. Баланың анасы, Аракава Ояэ, шайхана иесінің қызы болған. Сол кезде, белгілі бір әлеуметтік статусы бар қарапайым адамдар отбасылық тегін өзгертуге рұқсат сұрай алатын. Әкесінің сәтсіздігінен қашықтау үшін отбасы анасының тегін алды, ал бала Аракава Ясохачи аталды. Оның балалық шағы туралы көп мәлімет жоқ, бірақ жас кезінде Ясохачи әдемізшілдігімен танымал болды және көршілерінің наразылығын тудырды. Тоғыз жасында ол Асакусадағы Санно фестивалінде төбелес жасаған. Он жасында жіп-мата дүкенінде шәкірт болды. Бірақ ол сурет салу мен сызуды құрғақ тауарлармен айналысудан артық көргендіктен, он бір жасында әкесінің моншасына жақын дүкенге көшті. Ол ағаштан жасалған және қағазбен жабылған жапон шамдары – андонның дизайнына көмектесті. Он екі жасында ағасы Чокичи суреттер сататын дүкен ашты, ал Ясохачи оған суреттер салды. Ол 19 ғасырдың ортасындағы ең белгілі және ең өнімді гравюра жасаушы болды. 1854 жылға қарай жас суретші алғашқы ресми қол қойылған гравюрасын жасады және екі ұстазының – Кунисада мен Чиканобудың есімдерінен құралған «Куничика» деген атты алды. Оның ерте туындылары Утагава стиліне ұқсас болды, ал кейбір гравюралары тікелей көшірмелер болды (сол кездегі қабылданған тәжірибе). Куничика Кунисаданың шеберханасында жұмыс істегенде, 1855 жылғы қатты жер сілкінісінен кейін Тенджинбаши даңғылының панорамалық көрінісін бейнелейтін гравюра жасау тапсырылды. Бұл тапсырма оның Кунисаданың ең талантты шәкірттерінің бірі саналғанын көрсетеді. Куничиканың суретші және драматург ретіндегі беделі арта берді. Укиё-э суретшілерін бағалау бойынша анықтамалықтарда оның есімі 1865, 1867 және 1885 жылдары алғашқы ондыққа енді, ол тиісінше сегізінші, бесінші және төртінші орындарда болды. Оның гравюрасы 1893 жылы Чикагода өткен Дүниежүзілік Колумбия көрмесінде де көрсетілді. Куничика әдемі әйелдерді (бидзина) бейнелеген, бірақ оның ең жақсы туындылары актерлердің бюст, жарты және үштен бір бөлігінен жасалған портреттері, сондай-ақ пьесалар мен танымал оқиғалардың кең экранды көрінісін ұсынатын триптихтер саналады. Мэйдзи дәуіріндегі Куничиканың туындылары ұстаздарының дәстүрлеріне негізделген болса да, ол заманауи технологияға сілтемелер енгізуге тырысты. 1869 жылы ол Йоситосимен бірлесіп серия жасады, ол реалистік бет-әлпеттерді бейнелеген «заманауи» суретші болды. Сонымен қатар, Куничика «батыстық» перспективаны зерттеді. Баспасөз Куничиканың Мэйдзи дәуірінде де сәттілігін жалғастырғанын растады. 1874 жылдың шілдесінде «Шинбун хентай» журналында: «Ағашқа қашап жасалған гравюралар Токионың ерекшеліктерінің бірі болып табылады, ал Кёсай, Йоситоси, Йошику, Куничика және Гинко осы саладағы сарапшылар» делінген. 1874 жылдың қыркүйегінде сол журнал былай деп жариялады: «Укиё-э шеберлері: Йошику, Куничика және Йоситоси. Олар ең танымал суретшілер». 1890 жылы «Токио мейшо доку аннай» (Токионың танымал көріністері) кітабында ағаштан жасалған гравюра суретшілері туралы айтылғанда, Куничика, Кунисада, Йошику және Йоситоси мысал ретінде келтірілді. 1890 жылдың қарашасында «Йомиури Шимбун» газетінің тілшісі Утагава мектебінің суретшілерінің мамандықтары туралы былай деп жазды: «Йоситоси – жауынгерлердің суреттерін салуда, Куничика – актерлердің портреттерін салуда шебер, ал Чиканобу – сарай әйелдерін салумен айналысты». Замандастары Куничиканың актерлік суреттеріндегі түстерді шебер қолдануын атап өтті, бірақ оның таңдаулары үшін де сынға алды. Ол сол кезеңдегі көптеген суретшілерден айырмашылығы, бұрын қолданылған жұмсақ түстердің орнына, көбінесе фондық түс ретінде күшті қызыл және қою күлгін түстерді қолданды. Бұл жаңа түстер Мэйдзи дәуірінде Германиядан әкелінген анилин бояуларынан жасалды. (Жапондықтар үшін қызыл түс батыс үлгісіндегі жаңа дәуірдегі прогресс пен ағартушылықты білдірді.) Оның дәуірі мен жанрындағы көптеген суретшілер сияқты Куничика да көптеген сериялық гравюралар жасады, соның ішінде: отыз алты өлеңмен салыстырылған Йошивара сұлулары; Отыз екі сәнді физиогномия; Он алты Мусаши қазіргі заманғы әдет-ғұрыптарды пародизациялау; Отыз алты жақсы және жаман сұлулар; Отыз алты заманауи мейрамханалар; Әдет-ғұрыптар мен мәдениеттің гүлденуінің айнасы; «Гэндзи әңгімесінің» тарауларымен салыстырылған елу төрт заманауи сезім; Пародизацияланған тәуліктің жиырма төрт сағат көріністері; Рольдік ойындардағы батырлар бейнесіндегі актерлер; Тонаушылардың пародизацияланған сегіз көрінісі. 1863 жылы Куничика Токайдоның танымал көріністерінің екі сериясына ландшафтық гравюралар салған суретшілердің бірі болды, бұл сериялар сёгун Иэмотидің Эдодан Киотоға императорға құрмет көрсету үшін жасаған сапарының құрметіне арналған. Басқа жағдайда, оның ландшафттары көбінесе театр декорациялары немесе әдемі әйелдердің табиғаттан ләззат алу көріністері болды. Ол кейбір танымал мифтер мен әңгімелерді бейнеледі, бірақ сирек шайқастарды суреттеді. Адамдарды бейнелегенде, ол Жапониядағы оның өсуіне қарамастан, батыстық киімдерді киген тұлғаларды сирек көрсетті. Оның шунга (эротикалық өнер) гравюралары бар екені белгілі, бірақ оларды анықтау қиын, өйткені сол кездегі көптеген суретшілер сияқты, ол оларды әрқашан қол қоймады. Куничиканың көптеген шәкірттері болды, бірақ олардың небары бірі гравюра суретшілері ретінде танылды. Өзгеріп жатқан өнер саласында олар ағаштан жасалған гравюралармен айналысып, өздерін асырауға шамалары келмеді, сондықтан кітаптар, журналдар және газеттер сияқты танымал медиа үшін иллюстрациялар жасауға мәжбүр болды. Оның ең белгілі шәкірттері – Тойохара Чиканобу және Морикава Чикасиге. Екеуі де бастапқыда ұстаздарының театрға деген қызығушылығын ұстанды, бірақ кейін Чиканобу әйелдердің сәнін көбірек бейнеледі, ал Чикасиге иллюстрациялар жасады. Екеуі де сыншылардың пікірінше, ұстазының деңгейіне жете алмады. Куничиканың бір әйел шәкірті, Тойохара Чикаёси болды, ол, айтуынша, кейінірек жылдары оның серігі болған. Оның туындылары Утагава стилін көрсетеді. Ол актерлерді және сол күндердің әдет-ғұрыптарын шебер бейнеледі.

The artist who became known as Toyohara Kunichika was born Ōshima Yasohachi on 30 June 1835, in the Kyōbashi district, a merchant and artisan area of Edo (present day Tokyo). His father, Ōshima Kyujū, was the proprietor of a sentō (public bathhouse), the Ōshūya. An indifferent family man, and poor businessman, he lost the bathhouse sometime in Yasohachi's childhood. The boy's mother, Arakawa Oyae, was the daughter of a teahouse proprietor. At that time, commoners of a certain social standing could ask permission to alter the family name (myōji gomen). To distance themselves from the father's failure, the family took the mother's surname, and the boy became Arakawa Yasohachi. Little is known about his childhood except that, as a youth, Yasohachi earned a reputation as a prankster and drew complaints from his neighbors, and that at nine he was involved in a fight at the Sanno Festival in Asakusa At age ten he was apprenticed to a thread and yarn store. However, because he preferred painting and sketching to learning the dry goods trade, at eleven he moved to a shop near his father's bathhouse. There he helped in the design of Japanese lampshades called andon, consisting of a wooden frame with a paper cover. When he was twelve, his older brother, Chōkichi, opened a raised picture shop, and Yasohachi drew illustrations for him. the leading and most prolific print maker of the mid 19th century. By 1854 the young artist had made his first confirmed signed print and had taken the name "Kunichika", a composite of the names of this two teachers, Kunisada and Chikanobu. His early work was derivative of the Utagawa style and some of his prints were outright copies (an accepted practice of the time). While working in Kunisada's studio Kunichika was assigned a commission to make a print illustrating a bird's eye view of Tenjinbashi Avenue following the terrible earthquake of 1855 that destroyed most of the city. This assignment suggests that he was considered one of Kunisada's better students. As Kunichika matured his reputation as a master of design and of drama grew steadily. In guides rating ukiyo e artists his name appeared in the top ten in 1865, 1867, and 1885, when he was in eighth, fifth, and fourth place, respectively. He also had a print at the 1893 World's Columbian Exposition in Chicago. Kunichika often portrayed beautiful women (bijinga), but his finest works are considered to have been bust, half and three quarter length, and close up or "large head" portraits of actors, and triptychs that presented "wide screen" views of plays and popular stories. Although Kunichika's Meiji era works remained rooted in the traditions of his teachers, he made an effort to incorporate references to modern technology. In 1869 he did a series jointly with Yoshitoshi, a more "modern" artist in the sense that he depicted faces realistically. In addition, Kunichika experimented with "Western" vanishing point perspective. The press affirmed that Kunichika's success continued into the Meiji era. In July 1874, the magazine Shinbun hentai said that: "Color woodcuts are one of the specialties of Tokyo, and that Kyôsai, Yoshitoshi, Yoshiiku, Kunichika, and Ginkô are the experts in this area." In September 1874 The same journal held that: "The masters of Ukiyoe: Yoshiiku, Kunichika and Yoshitoshi. They are the most popular Ukiyo e artists." In 1890, the book Tôkyô meishô doku annai (Famous Views of Tokyo), under the heading of woodblock artist, gave as examples Kunichika, Kunisada, Yoshiiku, and Yoshitoshi. In November 1890 a reporter for the newspaper Yomiuri Shimbun wrote about the specializations of artists of the Utagawa school: "Yoshitoshi was the specialist for warrior prints, Kunichika the woodblock artist known for portraits of actors, and Chikanobu for court ladies." Contemporary observers noted Kunichika's skillful use of color in his actor prints, but he was also criticized for his choices. Unlike most artists of the period, he made use of strong reds and dark purples, often as background colors, rather than the softer colors that had previously been used. These new colors were made of aniline dyes imported in the Meiji period from Germany. (For the Japanese the color red meant progress and enlightenment in the new era of Western style progress.) Like most artists of his era and genre, Kunichika created many series of prints, including: Yoshiwara beauties compared with thirty six poems; Thirty two fashionable physiognomies; Sixteen Musashi parodying modern customs; Thirty six good and evil beauties; Thirty six modern restaurants; Mirror of the flowering of manners and customs; Fifty four modern feelings matched with chapters of The Tale of Genji; Scenes of the twenty four hours parodied; Actors in theatrical hits as great heroes in robber plays; Eight views of bandits parodied. In 1863 Kunichika was one of a number of artists who contributed landscape prints to two series of famous Tokaido scenes commissioned to commemorate the journey made by the shōgun Iemochi from Edo to Kyoto to pay his respects to the emperor. Otherwise, his landscapes were primarily theater sets, or backgrounds for groups of beauties enjoying the out of doors. He recorded some popular myths and tales, but rarely illustrated battles. When portraying people he only occasionally showed figures wearing Western dress, despite its growing popularity in Japan. He is known to have done some shunga (erotic art) prints but attribution can be difficult as, like most artists of the time, he did not always sign them. Kunichika had many students but few attained recognition as print artists. In the changing art scene they could not support themselves designing woodblock prints, but had to make illustrations for such popular media as books, magazines and newspapers. His best known students were Toyohara Chikanobu and Morikawa Chikashige. Both initially followed their master's interest in theater, but later Chikanobu more enthusiastically portrayed women's fashions, and Chikashige did illustrations. Neither is considered by critics to have achieved his master's high reputation. Kunichika had one female student, Toyohara Chikayoshi, who reportedly became his partner in his later years. Her work reflected the Utagawa style. She competently depicted actors, and the manners and customs of the day.

Жеке өмір

Жас кезінде Куничика әдемі ән даусымен және шебер билеуімен танымал болды. Ол осы қабілеттерін әуесқойлық көңіл көтеру шараларында пайдаланған. 1861 жылы Куничика алғашқы әйелі Оханаға үйленді, сондай-ақ сол жылы Хана есімді қызы дүниеге келді. Оның әйелдерге құмарлығы соншалық, неке ұзаққа созылмады деседі. Ол заңды емес екі баланың – ұл мен қыздың – әкесі болды, бірақ олармен байланыс жасаған жоқ, алайда Ханаға деген сезімі терең болған. Куничика ашық, мейірімді және адал мінезді адам ретінде сипатталды. Оның бір замандасы былай деді: «Баспа дизайны, театр және ішімдік – оның өмірі, оған осы жеткілікті болды». Сол кездегі актер Мацусуке IV айтуынша, Куничика актерлерді суреттеу үшін сахнаға барғанда, көп сөйлемей, жұмысына толыққанды назар аударды. 1897 жылы оның ағасы Аракава фотодүкенін ашты, ал Куничика сол дүкенде жұмыс істеді. Куничика дүкенге де, фотографияға да қызығушылық танытпағандықтан, оның тек бір ғана суреті сақталған. 1898 жылдың қазан айында Куничика «Йомиури Шимбун» газетінде жарияланған «Эдоның Мейдзи дәуіріндегі баласы» атты төрт мақаладан тұратын сұхбат берді. Серияның кіріспесінде репортер былай жазды: «Оның үйі Хигаси Кумагая Инаридің (солтүстік) жағында орналасқан. Тұрғын үйі қарапайым пәтер болса да, әдемі торы бар есігі, есімдік тақтасы мен пошта жәшігі бар. Ішке кіргенде, кіреберіс бөлмесіне жетесіз, едені тозған татами төселген, ортасында үлкен қорық тұр. Бұл кеңістік буддалық құрбандық орнымен де сәнделген. Шағын екі татами бөлменің артында тозығы жеткен үстел тұр; осындай талантты суретші Куничиканың тұратынына сену қиын. Айналасына өткір көзбен қарап, ұзын ақ сақалын сипап, Куничика Эдокконың гүлдену шағы туралы әңгімелейді». Ол Имадо, Асакусадағы Шингон буддизм тармағына жататын Хонрюдзи храмында жерленді.

Мұра

1915 жылы Айова штатының заңгері, ақын және жапондық гравюралардың ықпалды коллекционері Артур Дэвисон Фикке «Жапон гравюралары туралы әңгімелер» атты кітап жазды. Кітапта ол елу бес суретшіні тізімдеді, олардың ішінде Куничика да бар, ол туралы «деградацияға ұшыраған», және «түсті гравюра өнерінің соңғы құлдырауымен байланыстыратын дизайнның мағынасыз күрделігі, түстердің қабақтығы және баспаның салғырттығы» деп бағалады. Куничиканың замандастарынан мүшегейлі пікір білдірген Фиккенің ойы американдық коллекционерлерге көп жыл бойы әсер етті, нәтижесінде 19 ғасырдың екінші жартысында жасалған жапондық гравюралар, әсіресе фигуралы гравюралар, сұраныстан қалды. 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басында жазушы, авантюрист, банкир және жапон өнерінің көрнекті коллекционері Кодзима Усуи Куничиканың беделін қайта жаңғыртуға бағытталған көптеген мақалалар жазды. Ол өз заманда сәттілікке жете алмады, бірақ оның еңбегі кейінгі зерттеулердің негізі болды, олар жақында ғана басталды. 1876 жылы Лоренс П. Робертс «Жапон суретшілерінің сөздігінде» Куничиканың актерлер және басқа да тақырыптардағы гравюраларын жасағанын жазды, бұл Кунисада дәстүрінің соңында жапондықтардың талғамының төмендеуін және түсті гравюраның нашарлауын көрсетеді. Робертс оны «Кішкентай суретші, бірақ ұлы укийо-э дәстүрінің соңғы өкілі» деп сипаттады. Аталған өмірбаян автордың классикалық укийо-эге басымдық беруін көрсетеді. «Жапония өнері» журналының иесі Ричард А. Валдман Робертстің көзқарасы туралы: «Жоғарыда айтылған және басқа да ерте батыстық авторлардың мақалалары осы суретшіні өнер тарихының шаң басқан дүниесіне жіберуге мүмкіндік берді» деді. Куничиканың батыс әлемінде қайта танылуының маңызды себебі – 1999 жылы ағылшын тілінде Эми Рейгл Ньюлендтің «Time present and time past: Images of a forgotten master: Toyohara Kunichika 1835–1900» атты еңбегінің жарық көргені. Сонымен қатар, 2008 жылы Бруклин мұражайында өткен «Utagawa: Masters of the Japanese Print, 1770–1900» көрмесі және 03/22/08 күні «The New York Times» газетінде жарияланған мақала Куничиканың гравюралары туралы халықтың білуін және оларға деген бағаны арттырды.

In 1915, Arthur Davison Ficke, an Iowa lawyer, poet, and influential collector of Japanese prints, wrote Chats on Japanese Prints. In the book he listed fifty five artists, including Kunichika, whose work he dismissed as "degenerate" and as "All that meaningless complexity of design, coarseness of color and carelessness of printing that we associate with the final ruin of the art of color prints." His opinion, which differed from that of Kunichika's contemporaries, influenced American collectors for many years, with the result that Japanese prints produced in the second half of the 19th century, especially figure prints, fell out of favor. In the late 1920s and early 1930s an author, adventurer, banker and great collector of Japanese art, Kojima Usui, wrote many articles aimed at resurrecting Kunichika's reputation. He was not successful in his day, but his work became a basis for later research, which did not really begin until quite recently. In 1876 Laurance P. Roberts wrote in his Dictionary of Japanese Artists that Kunichika produced prints of actors and other subjects in the late Kunisada tradition, reflecting the declining taste of the Japanese and the deterioration of color printing. Roberts described him as, "A minor artist, but represents the last of the great ukiyo e tradition." The cited biography reflects the author's preference for classical ukiyo e. Richard A. Waldman, owner of The Art of Japan, said of Roberts's view, "Articles such as the above and others by early western authors managed to put this artist in the dustbin of art history." An influential reason for Kunichika's return to favor in the western world is the publication, in 1999, in English, of Amy Reigle Newland's Time present and time past: Images of a forgotten master: Toyohara Kunichika 1835–1900. In addition, the 2008 show at the Brooklyn Museum, Utagawa: Masters of the Japanese Print, 1770–1900, and a resulting article in The New York Times of 03/22/08 have increased public awareness of and prices for Kunichika prints.