Кіріспе

Таиландтағы тарихи ауыл, тай ауылы Банг Рачан (บางระจัน, ) ауылы қазіргі Таиланд мемлекетінің алдыңғысы – Сиамның ескі астанасы Аюттаяның солтүстігінде орналасқан. Бүгінде бұл ауыл Синг Бури провинциясының Хай Банг Рачан ауданында. Ауыл тай халқының тарихында Аюттая патшалығының құлауына әкелген Бірма-Сиам соғысында (1765–1767) бірма басқыншыларына қарсы көрсетілген қарсылық үшін есте сақталады. Тай дәстүріне сәйкес, генерал Не Мё Тихапате басқарған бірма армиясы Банг Рачанда бес айға тоқтатылған. Алайда, халық арасында айтылатын әңгімелердің бәрі шындыққа сай болмауы мүмкін, себебі бүкіл солтүстік науқан бес айдан сәл аса уақыт алды (1765 жылдың тамыз ортасынан 1766 жылдың қаңтар соңына дейін), ал бірма армиясы 1765 жылдың желтоқсанына дейін солтүстік-орталық Сиамдағы Фицанулок қаласында тоқталып қалды. Бірма деректерінде «кіші басшылар» (мысалы, "mueang") солтүстік бірма армиясының ілгерілеуін тоқтатқандығы айтылады, бірақ бұл оқиға Аюттаяға жақын емес, Сиамның солтүстігіндегі Ван өзені бойында, жаңбыр маусымында (1765 жылдың тамыз-қазан айларында) науқанның басында болды. Аюттаяға жақын болған бірма генералы Тихапате емес, Маха Наврахта болды, ол солтүстік бірма армиясының Аюттаяға шабуыл жасауы үшін күтіп отырған. Осы үш оқиға – солтүстікте Тихапатеға қарсылық көрсеткен кіші басшылар, Тихапатетің бес айлық науқаны және Аюттая маңында Маха Наврахтаның күткені – бірігіп, осы сиам мифологиясын құрады. Тайлықтардың бұл әңгімесі қазір тай халқының мәдениетінің бір бөлігіне айналды. 2000 жылы түсірілген «Банг Ражан» тай фильмі оқиғаның тайлық нұсқасын көрсетеді. Ең танымал суреттердің бірі – Най Тонг Миннің мас күйде алып су бұқасына мініп, бірма әскеріне қарсы шайқасқа аттанғаны. Бұл шайқас туралы естелік американдықтардың есте сақтауындағы Аламо шайқасына ұқсас.

Тарихи ревизионизм

1765 жылы Конбаунг патшалығының бірма әскерлері Сиамға енді. Бірма деректері шабуылдың мақсатты және алдын ала жоспарланған амбицияға ие екенін көрсетеді, бұл патша Манг Раға (Хсинбюшин) есімімен байланысты. Алайда, осы кезеңнің басқа да деректері мен сарапшылары, ең әйгілісі – тай тарихының негізін қалаушы Дамронг Раджанубхаб, мұны тарихи ревизионизм деп санайды және бірмалықтар бастапқыда тұрақты жаулап алу немесе Аюттхаяға сәтті шабуыл жасау ниетімен келмегенін айтады. Бірма әскерлері сиамдықтардан аз қарсылыққа тап болды және Аюттхаяға жақынға жетті, бірақ жаудың күшіне қатысты белгісіздік болғандықтан шабуылға барудан тартынды. Олар айналасындағы ауылдарды тонады, сондай-ақ бірмалықтар өз әскерлерін азықтандыру үшін ауылдардан күріш алқаптарын алып, тонаған ауылдардың барлық әйелдерін талап етті. Бұл, әрі қарай, сиамдықтарды қарсылыққа итермелеген саясатқа айналды. Қарсылықтың басталуы және Банг Рачанның алғашқы айқын оқиғалары, Сибуатонг, Фо Крап және Фо Тале сияқты түрлі ауылдардан келген Сиам жауынгерлерінің тобы – Най Тен, Най Чоте, Най Ин, Най Муанг, Най Тонг Као және Най Док Май басшылығымен болды. Олар бірма сарбаздарының тобын тұтқынға алынған әйелдерді құтқару туралы уәде беріп, орманға әкеліп, содан кейін оларға шабуыл жасап, жол бойында көптеген бірма сарбаздарын өлтірді. Лагерьдегі қалған бірма сарбаздары олардың тактикасын болжағаннан кейін, Банг Рачанға шегінді, онда Муанг Висет Чайчан, Муанг Синг және Муанг Сан ауылдарының көпшілігі қашып кеткен. Банг Рачан қорғануға қолайлы ауыл ретінде сипатталды. Азық-түлік мол, биік жерде орналасқан және жаудың шабуыл жасауы қиын болған жер. Ыңғайлы орнымен және жауынгерлерінің санының артуымен қатар, Банг Рачанда шамамен 400 жауынгер болды. Олардың он бір басшысы (Най Тонг Мин, Най Панреуанг, Най Тонг Саенг Яй, Най Чан Нуад Кеао, Най Тен, Най Чоте, Най Ин, Най Муанг, Най Тонг Као, Най Док Май және Най Кхун Сун) болды және ауылды нығайту үшін бірлесіп жұмыс істеді. Сонымен қатар, ауыл тұрғындары Таммахоте есімді будда монахын шақырып, оған үлкен құрмет көрсетті. Ауыл тұрғындары оның үлкен күші бар және сиқыр, дұға және сиқыр туралы білімі бар деп сенді. Бірма басшылары өздерінің негізгі лагерін құрған Муанг Висет Чайчанда орналасты. Олар Банг Рачанның өздерінің адамдарын өлтіргенін біліп, бұрын оларды тұтқындауға шамамен 100 адамнан тұратын шағын күш жіберген, бірақ сәттілікке жетпеген. Шабуыл кезінде бірмалықтарға тынығып жатқанда шабуыл жасалды және Най Тен басқарған күштер толығымен жойылды. Олардың жеңісі туралы жаңалық елге тез тарады, нәтижесінде көптеген адамдар жасырынып жүрген жерлерінен шығып, қарсылық қозғалысына қосылды, Банг Рачанға келген күштердің санын 1000-ға жеткізді. Жауынгерлер кәсіби әскери шендер бойынша ұйымдастырылды, бірақ бірма сарбаздарына қарсы шайқастарға қару-жарақтың жетіспеуінен кемшілікке ұшырады. Бірма басшылары Банг Рачаннан күшті қарсылыққа тап болғанын біліп, ауылға шабуыл жасауға басқа күш жібермес бұрын күштерді күшейтуді сұрады, бірақ тағы да басшылар жауынгерлердің қабілетін бағаламады, өйткені екінші 500 бірма күші екінші рет жеңілді. Бұл жолы үшінші күш те, саны жағынан үлкен және жаңа қолбасшымен бірге, дәл осылай жеңілді. Соңында төртінші шайқаста негізгі лагерь басшыларының бірі Сурин Чохонның басшылығымен 1000 бірма сарбазының күштерімен шайқаста шешуші оқиға болды. Бұл жолы бұл күш Банг Рачаннан бірден жеңілген жоқ, бірақ олардың қолбасшысы Сурин Чохонгты өлтірді және көп шайқастан кейін Банг Рачан таңғажайып түрде кері шегінді. Бірмалықтар кері шегінгенін көргенде, олардың артықшылығын пайдалану мүмкіндігі бар екенін білді, сондықтан күзетін төмендетіп, азық-түлік дайындауды, жарақаттанғандарды емдеуді және құлаған командирдің мәйітін күтіп-ұстауды бастады. Банг Рачанның жауынгерлері бұл жағдайды өз пайдасына деп көріп, күтпеген шабуыл жасап, таңғалған бірма сарбаздарын жеңді, көптеген сарбаздар мүлдем қашып құтылды. Банг Рачан тағы да жеңіске жеткенімен, басшысы Най Тен шабуыл кезінде тізесіне оқ тиді, бұл оқиға ауыл үшін ауыр салдарға әкелді. Бұл төртінші шайқастан кейін екі жақ та күш-жігер алды, Банг Рачан 11 басшыдан тұратын, Най Теннің орнына жаңа басшыны таңдады, ол ақырында Най Чан Нуад Кеао болды,...

Банг Рачан кинода

Банг Рачан туралы екі тай фильмі түсірілді. Бірі 1966 жылы Сомбат Метане бас рөлде ойнаған фильм болды. Көбірек танымал болғаны – 2000 жылы режиссер Танит Джитнукұлдың және Винай Крайбут бас рөлде ойнаған фильм. Оливер Стоун бұл фильмді өңдеп, 2004 жылы АҚШ-та көрсетілімдерін ұйымдастырды.