Кіріспе
Олардың арасындағы мызғыместі тарихи, саяси, мәдени және діни байланыстардың нәтижесінде Грекия мен АҚШ бүгінде өте жақсы дипломатиялық қарым-қатынастарды ұстанып, бір-бірін одақтас санайды. Бүгінде Грекия әлемдегі АҚШ-тың ең жақын одақтастарының бірі. Грекия мен АҚШ арасындағы дипломатиялық қарым-қатынас Грекияның Тәуелсіздік соғысынан кейін 1830 жылдары орнатылды. Грекия мен АҚШ ортақ батыс мұрасына және Бірінші дүниежүзілік соғыс, Екінші дүниежүзілік соғыс, Суық соғыс және терроризмге қарсы күрес кезінде одақтас ретінде қатысқан ұзақ тарихқа ие. Екі елдің үкіметтері қаржы, энергетика, сауда, технология, академиялық ғылымдар, ғылым, сот жүйесі, барлау және әскери салаларда, сондай-ақ Еуропадағы Қауіпсіздік және Ынтымақтастық Ұйымы (ЕҚЫҰ), Экономикалық Ынтымақтастық және Даму Ұйымы (ЭЫДҰ), Солтүстік Атлантикалық Келісім Ұйымы (НАТО) және Біріккен Ұлттар Ұйымы сияқты көптеген көпжақты ұйымдар аясында тығыз ынтымақтастық жасайды; олардың екеуі де соңғысының негізгі мүшелері. АҚШ Грекиядағы ең ірі шетелдік инвестор болып табылады, 2006 жылы АҚШ-тың Грекияға тікелей шетелдік инвестициясы шамамен 4,5 миллиард долларды құрады. «Трансатлантикалық перископ» мәліметінше, Грекия Еуропалық Одақтағы АҚШ-тың ең жақын одақтасы, тіпті Франция, Польша немесе Германиядан да жақын. Грецияда американдықтарға үнемі жағымды көзқараспен қаралады. 2005 жылы гректердің 67%-ы АҚШ-ты жағымды бағаласа, 2016 жылы бұл көрсеткіш 76%-ға жеткен. 2024 жылғы сауалнама көрсеткендей, гректердің көпшілігі Грекияға қатысты АҚШ-тың ұстанымын жағымды деп бағалаған, бұл YouGov жүргізген сауалнама бойынша АҚШ-ты басқа Батыс Еуропа елдерінен гөрі танымал еткен. Американдықтар да Грекияға өте жағымды көзқараспен қарайды, 67%-ы Грекияны жағымды деп бағаласа, тек 4%-ы кері пікір білдіреді. Бұл Грекияны Америкадағы ең сүйікті елдердің біріне айналдырады, ол Ұлыбританиядан 1% ғана артта қалып, Германия мен Франциядан айқын басымдықпен жоғары тұр.
Тарих
1825-1828 жылдары АҚШ Әскери-теңіз күштері Эгей теңізінде грек қарақшыларына қарсы пираттыққа қарсы операциялар жүргізді. Монро доктринасының 1823 жылғы алғашқы нұсқасында Осман империясына қарсы көтерілістегі грек көтерілісшілерін мақтау туралы мәлімдеме болған. Америкалық қоғам Грецияны ыстық түрде қолдады. Алайда, Мемлекеттік хатшы Джон Куинси Адамс бұл мәлімдемеге қарсы болды және ол жобадан алынып тасталды. Соңғы мәтінде АҚШ үкіметінің еуропалық істерге араласу ниеті жоқ екені көрсетілді. Дегенмен, Анджело Репоузис көрсеткендей, ежелгі Грецияның идеяларымен шабыттанған жеке азаматтар, оның ішінде қайырымдастық қорлардың өкілдері, миссионерлер және саяси белсенділер грек мәселелеріне қатысуға құштар болды. 1837 жылдың 9 қарашасында АҚШ Грецияның тәуелсіздігін мойындады, ол кезде Лондондағы американдық министр Лондондағы грек министрімен Сауда және теңіз жүзуі туралы шартқа қол қойды. Бұл АҚШ-тың Грециямен жүргізген алғашқы келіссөздері болды және АҚШ-тың 1800-жылдардың басында Грецияны тәуелсіз мемлекет ретінде тануын білдірді. Сол жылы Афинада алғашқы американдық консулы Грегори Энтони Пердикарис лауазымына кірісті. 19 ғасырдың ортасындағы шарт грек-американдық қарым-қатынастарды Осман империясынан Грецияны босату және оны жеке мемлекет ретінде құруға көмектесу мақсатында құрды. АҚШ Бірінші дүниежүзілік соғыста Грецияға келген қиындықтардан кейін гуманитарлық көмек көрсетуде белсенді болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Грецияның королі Георг II-ні таққа қайтаруды көздеген британдық жоспарына қарсы болды, себебі ол фашизммен тығыз байланыста болған. Оның орнына АҚШ регенттік құруға көмектесті, бірақ британдықтардың коммунистік бүлікшілерді жеңуге бағытталған күш-жігеріне қарсылық көрсетпеді. Ұлыбритания грек үкіметінің бүлікшілерге қарсы күресіне жетекшілік етті. Қаржылық қиындықтарға байланысты олар бұл міндетті 1947 жылы АҚШ-қа тапсырды, Грециядағы Азамат соғысы 1949 жылы аяқталғанға дейін.
Трумэндік доктрина
АҚШ Грекияны британдықтар ықпалында болғандықтан көптеген жылдар бойы назардан тыс қалдырды, бірақ 1946 жылы жеңіл шарттармен 25 миллион доллар көмек берді. Дегенмен, елдің қаржы жүйесінің тәртіпсіз екеніне шағымданып, наразылық білдірді. 1946 жылғы наурызда халықаралық бақылау астында өткен сайлауды солшыл күштер бойкоттады. АҚШ бұл сайлауды әділ деп танып, жаңа консервативтік үкіметті қолдады, дәл сол сияқты король Георг II-нің қайта оралуын бекіткен референдумды да қолдады. Көзге көрінбейтін жерде американдық дипломаттар үкіметті жемқорлықпен күресуге көндіруге тырысты. 1946 жылы қақтығыстар басталды, коммунистік топтар Югославия шекарасы арқылы қару-жарақ пен қолдау ала бастады. 1947 жылдың ақпанында Лондон Вашингтонды бірнеше апта ішінде қаржыландыру тоқтатылатыны туралы құпия түрде хабарлады. Дағдарыл жағдай туды, және АҚШ шешуші әрекет етуге бел буды. Әкімшілік басшылары, Ұлыбритания Грекиядан әскерін және қаржысын шығарып алуға мәжбүр болғандықтан, Шығыс Жерорта теңізі қарулы коммунистердің басып алуына толықтай дайын екеніне сенді. Грек азаматтық соғысында, немістерге қарсы күресу үшін ұйымдастырылған коммунистік партизандар 1946 жылға қарай Титоның Югославиясынан күшті қолдау алды, бірақ Кеңес Одағынан ешқандай көмек көрмеді. Егер коммунистер жеңіске жетсе, әлсіз және көне армиясы бар Түркия өте қауіпті жағдайға түсер еді. 1947 жылдың наурызында Трумэн доктринасына екі партиялық қолдау көрсетілді, ол Грекияға 300 миллион доллар көлемінде әскери және экономикалық көмек, ал Түркияға 100 миллион доллар бөлді. Бұл көмек несие емес, грант түрінде берілді. 12 наурызда Трумэн Конгреске былай деді:
"Қоралған азшылықтардың немесе сыртқы күштердің басып алу әрекеттеріне қарсы тұратын еркін халықтарды қолдау – АҚШ саясаты болуы керек." Трумэн доктринасы кеңестік экспансияны тоқтату саясатын ресми түрде қалыптастырды, онда АҚШ коммунизмнің одан әрі таралуына қарсы тұратын еді. Бұл саясат коммунистік үкіметті құлатуға бағытталған стратегияны қабылдамауды білдірді. АҚШ сонымен қатар Грекияның ғимараттарын, ауыл шаруашылығы мен өнеркәсібін қайта жаңғыртуға жүздеген миллион доллар жұмсады, бұл Маршалл жоспарының бір бөлігі болды. Титоның Сталинмен арасының ашылуы және американдық көмек грек үкіметі мен армиясының соғысты жеңуіне көмектесті; 1949 жылға қарай үкіметтік күштер азаматтық соғыста жеңіске жетті. 1952 жылы Грекия НАТО-ға қосылды.
It must be the policy of the United States to support free peoples who are resisting attempted subjugation by armed minorities or by outside pressures. In a larger sense, the Truman Doctrine formalized a policy of Soviet containment in which the United States would oppose the further spread of Communism. The policy meant rejecting any rollback strategy to end communist rule where it already existed. The United States also contributed hundreds of millions of dollars to rebuild Greece's buildings, agriculture, and industry as part of the Marshall Plan. Tito's split with Stalin and American aid helped the Greek government and Army to win the war; by 1949, the government forces had won the civil war. Greece joined NATO in 1952.
Соғыстан кейінгі
АҚШ 1946 жылдан бастап Грекияға 11,1 миллиард доллардан астам экономикалық және қауіпсіздік көмегі көрсетті. 1962 жылға қарай экономикалық бағдарламалар тоқтатылды, бірақ әскери көмек жалғасты. 1995 қаржы жылында Грекия АҚШ-тың қауіпсіздік көмегін алған төртінші ірі ел болды, ол шетелдік әскери қаржыландырудан 255,15 миллион доллар көлемінде несие алды. 1953 жылы Грекия мен АҚШ арасындағы алғашқы қорғаныс ынтымақтастығы туралы келісімге қол қойылды, ол Грекия аумағында американдық әскери базаларды құру мен жұмыс істеуін қарастырды. Қазіргі "өзара қорғаныс ынтымақтастығы туралы келісім" Грекияға АҚШ-тың әскери қолдауын жалғастыруды және Крит аралындағы Суда шығанағындағы ірі әскери нысанды АҚШ-тың басқаруын қамтамасыз етеді. Екі ел арасындағы қарым-қатынас кейін Кипр дауынан және грек әскери хунтасының құлауынан кейін шиеленісті болды, грек солшылдары оны АҚШ қолдаған деп есептейді. 1974 жылы Грекия Түркияның Кипрға басып кіруіне наразылық ретінде НАТО-ның әскери құрылымынан уақытша шықты. 1980 жылы ол әскери құрылымға қайта қосылды және Суық соғыс кезеңінен бастап бүгінгі күнге дейін АҚШ-тың жақын одақтасы болып қала береді.
Афинадағы Труман мүсіні
1963 жылы америкалық гректердің көмегімен Афина қаласында Гарри Трумэннің 12 футтық қоладан жасалған мүсіні орнатылды. Бұл мүсін АҚШ-тан тыс жердегі американ президенттерінің мүсіндерінің арасындағы сегізіншісі болып табылады. Мүсін Грециядағы антиамериканизмнің ортақ нүктесіне айналды. Ол бірнеше рет құлатылып, боялған және қиратылған. 1986 жылдың наурыз айында, оны американдық империализмнің символы деп есептейтін бір топ динамит арқылы жарып жойды. Афина қалалық кеңесі бастапқыда мүсінді қабылдаудан бас тартқанмен, үкімет бір жыл ішінде оны қалпына келтірді. Соңғы кезде, 2018 жылдың сәуір айында студенттер тобы коммунистік антиамерикалық наразылық кезінде мүсінді құлатуға тырысты, бірақ тәртіп сақшылары оларды тоқтатты.
Сауда және тікелей шетелдік инвестициялар
Негізінен Грекияның АҚШ-қа экспорттайтын өнімдері мұнай өнімдері, цемент, темекі, тері өнімдері, зәйтүн майы, мәрмәр, киім-кешек, болат өнімдері, құбырлар және отқа төзімді материалдарды қамтиды. Ал АҚШ Грекияға көбінесе өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы өнімдері, жабдықтар, телекоммуникациялық құралдар, компьютерлер мен электрондық жабдықтар, ағаш, медициналық және фармацевтикалық заттар, машиналар мен бөлшектері, тері және ағаш целлюлозасын импорттайды. АҚШ кейбір таза немесе өңделген ауыл шаруашылығы өнімдерін импорттауға шектеу қойғанмен, грек өнеркәсіптік өнімдерін АҚШ нарығында еркін сатуға мүмкіндік бар. 1993 жылғы мамырда қол қойылған АҚШ-Грекия келісімі грек кәсіпорындарына АҚШ мемлекеттік сатып алуларына қатысуға жол береді. 2010 жылы екі ел арасындағы сауда көлемі шамамен 1 миллиард долларды құрады. 2008 жылғы қаржы дағдарысы грек экономикасына кері әсер еткендіктен, мыңдаған АҚШ фирмалары өндіріс шығындарының төмендігіне байланысты Балқан елдерінен және Италиядан Грекияға өндірістік қызметін көшірді. Грекия мен АҚШ арасындағы Экономикалық және сауда ынтымақтастығы комитеті (ECCC) екіжақты сауда ағынын және ынтымақтастықты кеңейту, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Еуропа, Қара теңіз және Таяу Шығыстағы нарықты дамыту бойынша жұмыс істеп жатыр. 1983 жылғы 8 қыркүйекте қол қойылған АҚШ-Грекия қорғаныс өнеркәсібіндегі ынтымақтастық туралы келісім Грекия мен АҚШ арасындағы қорғаныс және барлау қарым-қатынастарын реттейді. 2019 жылы екі елдің арасындағы тығыз қорғаныс байланыстарын нығайту мақсатында қорғаныс саласындағы ынтымақтастық туралы жаңартылған және кеңейтілген келісімге қол қойылды. Перс шығанағындағы соғыс кезінде Грекия АҚШ күштеріне әскери және медициналық көмек көрсетіп, екі елдің қарым-қатынасын нығайтты. 1995 жылғы мамырда Грекия Қорғаныс министрлігі Грекия, Албания, Румыния, Болгария және АҚШ арасындағы әскери ынтымақтастықты дамыту үшін Кардица аймағында "NEW SPIRIT 95" әскери оқу-жаттығуларын ұйымдастырды. Сонымен қатар, екі елдегі жоғары деңгейдегі саяси және әскери шенеуніктердің өзара сапарлары, мысалы Кондолиза Райс Афинаға жасаған сапары Грекия мен АҚШ арасындағы терроризмге қарсы күрес және есірткіге қарсы соғыс саласындағы ынтымақтастықты күшейтті. Салоники порты Шығыс Жерорта теңізіндегі НАТО жаттығуларына ашық, ал Грекия Ауғанстандағы НАТО операцияларына, оның ішінде терроризмге және теңіз қарақшылығына қарсы күреске маңызды үлес қосуда. Грекия мен АҚШ терроризмге қарсы соғыста одақтас және Ислам мемлекетіне қарсы күрес коалициясында тығыз ынтымақтасады, Грекия АҚШ бастаған коалицияға Ирак пен Сирия аумақтарынан ИМ-ді ығыстыру үшін техникалық және қару-жарақпен көмектеседі. Екі елдің қарулы күштері, АҚШ Қарулы Күштері мен Грекия Қарулы Күштері Жерорта теңізі аймағында ірі әскери жаттығуларға қатысады, ал Грекиядағы Крит аралындағы Суда шығанағындағы әскери-теңіз базасы АҚШ-тың Шығыс Жерорта теңізіндегі ең ірі және маңызды әскери-теңіз базасы болып табылады. Бұл база бүкіл Оңтүстік Еуропа мен Жерорта теңізі аймағындағы ең үлкен әскери кемелерді қабылдай алатын жалғыз терең су порты болып табылады, бұл аймақтағы қауіпсіздік үшін маңызды рөл атқарады. АҚШ Әскери-теңіз күштері үшін басқа мүмкіндіктер АҚШ-тағы Норфолк және Парсы шығанағындағы Дубай ғана. 2019 жылы екі ел жаңартылған қорғаныс келісіміне қол қойды, оны американдық шенеуніктер Шығыс Жерорта теңізіндегі қауіпсіздікке жауап беру үшін маңызды деп бағалады. Келісімде Лариса, Стефановикио және Александруполиде АҚШ, Грекия және НАТО-ның бірлескен қызметін арттыру, сондай-ақ Криттегі әскери-теңіз базасының инфрақұрылымын жақсарту көзделген. 2020 жылғы 6 қарашада Грекия 2021 жылдан бастап 18 24 F-35 көп мақсатты стелс истребителін сатып алу туралы АҚШ-қа ресми өтініш жолдады. 2021 жылғы 13 қазанда Грекия мен АҚШ қорғаныс келісімін жаңартты, АҚШ әскерлеріне Грекиядағы төрт қосымша базадан шексіз жаттығулар мен операцияларды жүргізуге рұқсат беретін келісімге қол қойды. Грекия Франциямен екіжақты теңіз қорғаныс келісіміне де ие, ал тараптар оны НАТО-ға толықтыратын құрал деп санайды.
Дипломатиялық өкілдік
Грекия АҚШ-та Вашингтондағы елшілігі және Атланта, Бостон, Чикаго, Лос-Анджелес, Нью-Орлеан, Нью-Йорк, Хьюстон, Тампа және Сан-Франциско қалаларындағы бас консулдықтары арқылы ресми түрде өкілдік етеді. АҚШ-тың Афинада елшілігі және Салоникада бас консулдығы бар. Грекия мен АҚШ бірнеше халықаралық ұйымдарға мүше, олардың ең маңыздылары – Біріккен Ұлттар Ұйымы, НАТО, Еуроатлантикалық әріптестік кеңесі, Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы, Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы, Халықаралық валюта қоры, Әлемдік банк және Әлемдік сауда ұйымы. Бұған қоса, Грекия Америка мемлекеттері ұйымында тұрақты бақылаушы статусына ие.
Грек-американдық қауымдастық
Ең алғашқы грек иммигранттары 1760 жылдарға дейін жетеді, алайда, алғашқы маңызды грек қауымы 1850 жылдары Нью-Орлеанда (Луизиана штаты) құрылды. АҚШ-тағы алғашқы грек консулдығы мен грек православие шіркеуі де Нью-Орлеанда іргесі қаланды. Гректердің АҚШ-қа көшіп келуі 1945 жылы ең жоғары шарына жетті, себебі Екінші дүниежүзілік соғыстар мен Грек азаматтық соғысы олардың экономикасын қиратып жіберді. 1981 жылы Грекияның Еуроодаққа (ЕО) қосылуынан кейін АҚШ-қа гректердің көшіп келуі күрт азайды. 1999 жылғы мәліметтер бойынша 72 000 грек-америкалық Грекияға көшіп келген, бірақ қазіргі Еуроодақ және Грекиядағы экономикалық дағдарысқа байланысты бұл көрсеткіш азайған болуы мүмкін. 2000 жылғы АҚШ халық санағы бойынша АҚШ-та 1 153 295 грек тұрып жатыр. Шамамен 3 миллион америкалық грек тегінен шыққан. Грек-американдықтары – АҚШ-та қалыптасқан, жақсы ұйымдастырылған қауымдастық (сол қатарда бұрынғы вице-президент Спиро Агню, сенаторлар Олимпия Сноу, Пол Сарбанес және Пол Цонгас, сондай-ақ 1988 жылғы президенттікке кандидат және бұрынғы Массачусетс штатының губернаторы Майкл Дукакис сияқты белгілі саясаткерлер бар), және олар Грекиямен тығыз саяси және мәдени байланыстарды нығайтуға көмектеседі. Грек-американдықтар құрған бірнеше саяси жақтас топтар Грекиядағы ағымдағы қоғамдық және экономикалық мәселелерге назар аударуға тырысады. Америкалық грек кеңесі 1974 жылдан бері жұмыс істеп келеді. Грек қоғамдарының федерациясы одан да ертерек, 1938 жылдан бері қызмет етеді және Нью-Йорктегі грек-американдық қауымдастығын грек халқының үні ретінде күшейтуге ұмтылады.
АҚШ-тағы грек лоббисі
Грек-американдық заңгерлер, лоббистер және жаңалықтарды жариялау фирмалары Америкалық грек институтының аясында Грекияның АҚШ Конгресіндегі ұлттық мүдделерін ілгерілету үшін жұмыс істейді. Бұл жұмысты олар АҚШ-тағы басқа ұлттық лоббилермен, ең бастысы Израиль лоббиімен және аз дәрежеде Армян лоббиімен бірлесіп жүзеге асырады.
Үкімет басшыларының сапары
Мейман Қонақ Сапар орны Сапар күні Президент Дуайт Д. Эйзенхауэр Премьер-министр Константинос Караманлис Максимос сарайы, Афина 14-15 желтоқсан 1959 Премьер-министр Константинос Караманлис Президент Джон Ф. Кеннеди Ақ үй, Вашингтон, округ Колумбия сәуір 1961 Премьер-министр Георгиос Папандреу Президент Линдон Б. Джонсон Ақ үй, Вашингтон, округ Колумбия маусым 1964 Президент Джордж Х. В. Буш Премьер-министр Константинос Мицотакис Максимос сарайы, Афина 18-20 шілде 1991 Премьер-министр Константинос Мицотакис Президент Джордж Х. В. Буш Ақ үй, Вашингтон, округ Колумбия 17 қараша 1992 Премьер-министр Андреас Папандреу Президент Билл Клинтон Ақ үй, Вашингтон, округ Колумбия сәуір 1994 Президент Билл Клинтон Премьер-министр Костас Симитис Максимос сарайы, Афина 19-20 қараша 1999 Премьер-министр Костас Симитис Президент Джордж У. Буш Ақ үй, Вашингтон, округ Колумбия қаңтар 2002 Премьер-министр Костас Караманлис Президент Джордж У. Буш Нью-Йорк қаласы 18-23 мамыр 2004 Мемлекеттік хатшы Кондолиза Райс Сыртқы істер министрі Дора Бакояннис Максимос сарайы, Афина сәуір 2006 Премьер-министр Георгиос Папандреу Президент Барак Обама Ақ үй, Вашингтон, округ Колумбия наурыз 2010 АҚШ вице-президенті Джо Байден Премьер-министр Антонис Самарас Максимос сарайы, Афина маусым 2011 АҚШ Қаржы министрі Джек Лью Қаржы министрі Яннис Стурнарас Афина маусым 2013 Премьер-министр Антонис Самарас Президент Барак Обама Ақ үй, Вашингтон, округ Колумбия тамыз 2013 Сыртқы істер министрі Евангелос Венизелос Мемлекеттік хатшы Джон Керри Мемлекеттік департамент, Вашингтон, округ Колумбия тамыз 2013 Премьер-министр Алексис Ципрас Президент Барак Обама Нью-Йорк қаласы қыркүйек 2015 Мемлекеттік хатшы Джон Керри Сыртқы істер министрі Никос Коцияс Афина желтоқсан 2015 АҚШ Қаржы министрі Джек Лью Қаржы министрі Эвклид Цакалотос Афина шілде 2016 Президент Барак Обама Премьер-министр Алексис Ципрас Максимос сарайы, Афина 15-16 қараша 2016 Премьер-министр Алексис Ципрас Президент Дональд Трамп Ақ үй, Вашингтон, округ Колумбия 17 қазан 2017 Премьер-министр Кириакос Мицотакис Президент Дональд Трамп Ақ үй, Вашингтон, округ Колумбия қаңтар 2020 Мемлекеттік хатшы Майк Помпео Сыртқы істер министрі Никос Дендиас Салоники қыркүйек 28 2020 Премьер-министр Кириакос Мицотакис Президент Джо Байден Ақ үй, Вашингтон, округ Колумбия 16-17 мамыр 2022
Елшіліктер
АҚШ елшілігі Грекияның Афина қаласында орналасқан. Грекия елшілігі АҚШ-тың Вашингтон қаласында орналасқан.