Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шведтердің тарихи провинциясы
Historical province of Sweden
Halland – Гёталандтың батыс жағалауында орналасқан Швецияның дәстүрлі провинцияларының (landskap) бірі, Швецияның оңтүстігінде. Ол Вестергётланд, Смоланд, Скания және Каттегат теңізімен шектеседі. 1645 жылғы екінші Брёмсебро шартына дейін Дания Корольдігінің құрамында болған. Оның аты "Тасты плиталар елі" дегенді білдіреді (швед. hällar), бұл аймақтың, әсіресе солтүстік бөлігінің жағалаудағы тік жарларына сілтеме жасайды.
Halland is one of the traditional provinces of Sweden (landskap), on the western coast of Götaland, southern Sweden. It borders Västergötland, Småland, Scania and the sea of Kattegat. Until 1645 and the Second Treaty of Brömsebro, it was part of the Kingdom of Denmark. Its name means Land of Rocky Slabs (Swedish: hällar) referring to the coastal cliffs of especially the northern part of the region.
Әкімшілік
Швеция провинциялары ешқандай әкімшілік функцияны атқара алмайды. Оның орнына, бұл функция Швеция округтары арқылы жүзеге асырылады. Дегенмен, Halland провинциясы Halland әкімшілік округімен шамалас, бірақ провинцияның бір бөлігі Västra Götaland округі мен Skåne округіне қарасты, ал округтың құрамына Småland және Västergötland аймақтарының да бөліктері кіреді. 2016 жылдың 31 желтоқсанына қарай Halland халқы 327 093 адамды құрады. Олардың 310 536-сы Halland округінде, 14 205-і Västra Götaland округінде, ал 2 352-сі Skåne округінде тұрды. 1660 жылы Швеция королі Карл X Густав күтпеген жерден қайтыс болғанда, жаңадан иеленген провинция үшін герб жасау қажет болды, себебі әрбір провинция патшалық жерлеу рәсімінде өз гербімен ұсынылуға тиіс болды. Арыстанды таңдау туралы бірнеше теория бар. 14 ғасырда Halland және Финляндияның герцогы Бенгт Алготсон жеке гербінде арыстанды пайдаланған, ол көгілдір түс фондық, күміс түсті тік тұрған арыстан және қызыл тіл мен тырнақтармен бейнеленген. Кейіннен осы герб әкімшілік Halland округіне берілді, оның шекаралары шамалас.
The provinces of Sweden serve no administrative function. Instead, that function is served by the Counties of Sweden. However, the province of Halland is almost coextensive with the administrative Halland County, though parts of the province belong to Västra Götaland County and Skåne County, while the county also includes parts of Småland and Västergötland. As of 31 December 2016 Halland had a population of 327,093. Of these, 310,536 lived in Halland County; 14,205 lived in Västra Götaland County; and 2,352 lived in Skåne County. When Charles X Gustav of Sweden suddenly died in 1660 a coat of arms had to be created for the newly acquired province, as each province was to be represented by its arms at the royal funeral. There are several theories about the choice of a lion. Bengt Algotsson, duke of Halland and Finland in the 14th century, used a lion in his personal arms, blazoned Azure, a Lion rampant Argent langued and armed Gules. The same coat of arms was later granted for the administrative Halland County, which has almost the same boundaries.
География
Вискан, Этран, Нисан және Лаган өзендері провинция арқылы ағып, Категат теңізіне құяды. Халланд құнарлы топырағымен және егіншілік айманы ретінде жақсы танымал. Аймақтың көп бөлігі субмезозойлық төбелі жазықтық деп аталатын рельефтік бірліктерден тұрады. Моруп және Твакер төбелерінің маңында субкамбрийлік жазықтықтың қалдықтары бар, бұл Швецияның шығыс бөлігінің көп бөлігін жабатын ежелгі эрозиялық бет. Халланд аймағында креда кезеңіне жататын бос кремний түйіндері табылды. Бұл кремнийлер – эрозияға ұшыраған шөгінді тау жыныстарының қалдықтары. Қазіргі уақытта шөгінді қабат Scania, Дания және теңіз түбінде сақталып қалған.
The rivers of Viskan, Ätran, Nissan and Lagan flow through the province and reach the sea in Kattegat. Halland is well known for its fertile soil and as an agricultural district. Most of the region is made up of a relief unit known as the Sub Mesozoic hilly peneplain. Around Morup and Tvååker hilltops are remnants of the Sub Cambrian peneplain, an ancient erosion surface that covers much of eastern Sweden. Loose flint nodules of Cretaceous age have been found around Halland. The flints are remnants of a former cover of sedimentary rock that has been eroded. At present the sedimentary cover continues to exist in Scania, Denmark and offshore.
Ерте тарих
Қола дәуірі, әлдебір, Халландта салыстырмалы өркендеу кезеңі болған. Бұл жаңа елді мекендердің саны мен көптеген археологиялық жәдірелерде көрінеді. 1100-ден астам оба мен қабір үйінділері табылды. Қола дәуірінің соңы ресурстарды артық пайдалануға әкелді. Үлкен аумақтардағы орман алқаптары жойылды. Бұл, жергілікті элитаның алтын немесе қола балқыту үшін көмірге деген сұранысының күшті болуынан туындаған болуы мүмкін. Темір дәуірінің басындағы климаттың нашарлауы, жергілікті элитаның бұрынғыдай көп мөлшерде қола алу мүмкіндігін шектеді. Соның салдарынан, әлеуметтік құрылымдар құлдырап кетті. Ерте Темір дәуірінің әлеуметтік құрылымдары салыстырмалы түрде теңдікке негізделген секілді, бірақ шамамен 200 жылдан бастап ауылдар ірі қауымдастықтар мен кіші мемлекеттер құруға бейімделді. Бұл, өсіп келе жатқан Рим империясының алыс әсері болуы мүмкін. 5-ші және 6-шы ғасырларда ірі, дербес шаруашылықтар құрылды, және олар уақыт өте келе кеңейді. Мұндай шаруашылықтың мысалын Слёингеде кездестіруге болады. Тек әлеуметтік құрылым ғана емес, елді мекендердің орналасуы да өзгерді. Жаңа ауылдар пайда болды, ал ескілері тасталып қалды. Осылай құрылған жаңа орталықтар орта ғасырларда жаңа аймақтарды мекендеу үшін негіз болды.
The Bronze Age was probably a period of relative prosperity in Halland. This is shown in the number of new settlements and the numerous archaeological remains. Over 1,100 tumuli and grave mounds have been found. The end of the Bronze Age witnessed an over consumption of resources. Large areas were deforested. This might have been a result of a high demand for charcoal in smelting gold or bronze among the local elites. The worsening climate at the beginning of the Iron Age meant that the local elites no longer could obtain bronze to the same extent as before. As a result, the social structures collapsed. The early Iron Age social structures seem to have been relatively egalitarian, but from around 200 AD there was a trend in which villages formed larger communities and small kingdoms. This is likely to have been a distant influence from the growing Roman Empire. During the 5th and 6th century large free standing farms were created; they grew larger as time passed. An example of such a farm can be found in Slöinge. It was not just the social structure that changed, so too did the settlement structure. New villages were formed, while old ones were abandoned. The new centers that were formed became the kernel from which new areas were settled during medieval times.
800-1645 ж.ж.
870 жылдары Ослофьордқа жақын Скирингссалдан Хедебиге сапарлаған саудагердің мәліметтеріне сәйкес, сол кезде Халанд Данияның аймағы болған деген қорытынды жасауға болады. Бұл тарихи жазбалардың көп бөлігінде де дәлелденген. Темір дәуірінде Хишульт және Тваокер/Сиббарп аймақтарында темір өндірілгені белгілі. Скания жерлерінің (кейін Дания Корольдігінің құрамына кірген) бөлігі ретінде Халанд Скания заңымен басқарылды және Дания патшасын сайлайтын үш Thing-тің бірі – Скания Thing-іне қатысты. Гетингеде жергілікті жиналыстар өткізілді. 13 ғасырдан бастап Халанд Швеция, Дания және белгілі бір деңгейде Норвегия Скандинавияда басымдық үшін күрескен кезде көптеген әскери қақтығыстардың ошағы болды. Көптеген соғыстар провинцияны кедейлендірді. Әскери қимылдардан материалдық шығындар ғана емес, сонымен қатар соғыстың әлеуметтік салдары да ауыр болды; адамдар жерлері мен мүлкіне инвестиция жасауға құлшыныс танытпады, себебі олардың жойылмауына ешқандай кепілдік болмады. 13 ғасырда графтыққа үш рет шабуыл жасалып, тонау орын алды: 1256 жылы Норвегияның Хакон IV басып кірді, одан кейін 1277 жылы Швецияның Магнус III және 1294 жылы Данияның Эрик VI шабуыл жасады. Келесі ғасыр бойы графтық екіге бөлінді, шекараны Этран өзені құрады. Екі бөліктің билеушілері бірін соң бірі тез ауыстырды. Кальмар одағы құрылған кезде Халанд қысқа мерзімге орталықта орналасты. Одақ шарты бойынша, патша Халмстадта сайлануға тиіс болды. 1434 жылы Энгельбрект көтерілісі кезінде Фалькенберг бекінісі өртеліп, екі жылдан кейін шведтер басып алды. 16 ғасырдың басындағы швед-дандық күрестер провинцияға да әсер етті, мысалы 1519 жылы шведтер Вестергётландтағы ұқсас даттық әрекеттерге жауап ретінде шекаралық аймақтарды тонады. 1534–1536 жылдардағы графтық соғысы деп аталатын Дания азаматтық соғысы, 1563–1570 жылдардағы Дания, Норвегия және Швеция арасындағы жеті жылдық соғыс және 1611–1613 жылдардағы Дания, Норвегия және Швеция арасындағы Кальмар соғысы Халандқа әсер етті. Жеті жылдық соғыстың маңызды шайқастарының бірі – Аксторна шайқасы Халандта өтті.
According to information from a trader travelling from Skiringssal, close to the Oslofjord to Hedeby in the 870s it can be concluded that Halland was a Danish area at that time. It would stay so for most of recorded history. Iron extraction is known to have taken place in Hishult and Tvååker/Sibbarp during the Iron Age. As part of the Scanian lands (then part of the Kingdom of Denmark) Halland came under the Scanian Law and participated in the Scanian Thing, one of three Things electing the Danish king. Local assemblies took place in Getinge. Halland was the scene of considerable military action from the 13th century and on as Sweden, Denmark and to some degree Norway fought for supremacy in Scandinavia. The many wars made the province poor. Not only were material damages caused by military action, but the social impact of the fighting was devastating; people lacked the motivation to invest in their land and properties as it was likely to be destroyed anyway. The county was the site of combat and plunder three times during the 13th Century: in 1256 Haakon IV of Norway invaded, followed by Magnus III of Sweden in 1277 and Eric VI of Denmark in 1294. The county came to be split in two parts for the next century, with the river Ätran forming a boundary. The lords of the two parts succeeded each other in a high tempo. As the Kalmar Union was formed, Halland came for a brief period of time to be centrally located. According to the union treaty, the king was to be elected in Halmstad. During the rebellion of Engelbrekt in 1434 the fortress in Falkenberg was burnt down and two years later was captured by the Swedes. The Swedo Danish struggles in the early 16th century came to affect the province as well, as in 1519 when the border regions were sacked by the Swedes as a vengeance for similar Danish action in Västergötland. The Danish civil war called the Count's Feud in 1534–1536, the Northern Seven Years' War between Denmark Norway and Sweden in 1563–1570 and the Kalmar War between Denmark Norway and Sweden in 1611–1613 all affected Halland. One of the major battles of the Northern Seven Years' War, the battle of Axtorna, took place in Halland.
1645 жылдан кейін
1645 жылы екінші Бромсебро келісімінің шарттарына сәйкес, Халанд уақытша (30 жылға) Швецияға өткізілді. 1658 жылы Роскильде келісімінде провинцияның берілуімен бұл жаулап алу заңдастырылды. Халандтағы соңғы шайқас 17 тамызда 1676 жылы Скания соғысы кезінде Файллебродада болды. Соңынан келген тыныш жағдай провинцияның қайта дамуына жағдай жасады. 19 ғасырда егіншілік шаруашылығы қарқынды дамып, ғасыр соңына қарай елдегі ең өнімді салалардың біріне айналды. Дегенмен, провинцияның бір бөлігі кедейліктен құтыла алмады, топырақ эрозиясы және құмның желмен көшірілуі көп жыл бойы проблема болып қала берді. Осы себепті округтен көптеген адамдар эмиграцияға кетті, бұл үдеріс 20 ғасырдың басына дейін жалғасты. 20 ғасырда провинция Швециядағы ең қарқынды дамыған аймақтардың біріне айналды, Екінші дүниежүзілік соғыстан бері халқының саны екі есеге өсті. Бұған негізінен Кунгсбакка және Онсала сияқты солтүстік аймақтардың Гетеборг қаласының шеткі елді мекендеріне айналуы себеп болды.
Halland was temporarily (for a period of 30 years) transferred to Sweden in 1645 under the terms of the Second Treaty of Brömsebro. The conquest was later made permanent by the ceding of the province in the Treaty of Roskilde in 1658. The last battle in Halland took place in Fyllebro on 17 August 1676, during the Scanian War. The more peaceful conditions that followed meant that the province could start to develop again. The 19th century saw the farming develop quickly to become one of the more efficient in the country by the end of the century. Parts of the province did however remain poor and erosion and blown sand remained a problem for much of the century. The county did therefore see a lot of emigration, continuing well into the 20th century. The 20th century has seen the province becoming one of the fastest growing in Sweden, as it has doubled its population since World War II. This is in part due to the northern parts, such as Kungsbacka and Onsala, more or less becoming suburbs of Gothenburg.
Жүздеген
Жүздеген Швеция провинциялық бөлімдер болып 20-ғасырдың басына дейін сақталды, содан кейін маңыздылығын жоғалтты. Halland жүздері: Faurås жүзі, Fjäre жүзі, Halmstad жүзі, Himle жүзі, Höks жүзі, Tönnersjö жүзі, Viske жүзі және Årstad жүзі.
Hundreds of Sweden were provincial divisions until the early 20th century, when they lost importance. Halland's hundreds were: Faurås Hundred, Fjäre Hundred, Halmstad Hundred, Himle Hundred, Höks Hundred, Tönnersjö Hundred, Viske Hundred and Årstad Hundred.
Мәдениет
Халландта сөйленетін тілдердің барлығы бірге halländska деп аталады, бірақ олар екі негізгі диалект тобына жатады. Солтүстік Халландта Гёталанд диалектісінің бір түрі, ал оңтүстікте Скания диалектісінің бір түрі қолданылады.
The language varieties spoken in Halland are together called halländska, though they belong to two main dialectal groups. In northern Halland a variation of the Götaland dialect is spoken and in the south the spoken language is a variety of Scanian.
Көрікті жерлер
Варберг бекінісі, орта ғасырлық бекініс. Тьолохолм сарайы – Кунгсбакка фьордындағы, Швеция жағалауынан жақын орналасқан сарай және мұражай.
Varberg Fortress, a medieval fortress. Tjolöholm Castle, a castle and museum in the Kungsbacka Fjord, just off of the Swedish coast.
Халанд герцогтері
XIII ғасырда оңтүстік Халанд герцогтігі Дания корольдік отбасының бір тармағына сыйға берілді. 14 ғасырда ол Дания және Швеция патшалық отбасыларының туыстары мен достарына, мысалы, 1353–1357 жылдары Халанд герцогы болған Бенедиктке берілді. 1772 жылдан бері швед патшалық ұлдары саяси маңызы жоқ провинциялардың герцогтары болып тағайындалып келеді. Мұндай атаққа Ханзада Бертил, Халанд герцогы (1912–1997) ие болды, одан кейін оның әйелі, Ханзада Лилиан, Халанд герцогы (1976–2013) дүниеден өтті, ал қазіргі таңда Ханзада Джулиан (2021 жылдан бері) иеленуде.
As early as the 13th century, southern Halland was given as duchy to a branch of the Danish royal family. In the 14th century, it was given to various relatives and friends of Danish and Swedish royal families, such as Benedict, Duke of Halland 1353–1357. Since 1772 Swedish royal princes have been nominated dukes of provinces without political significance. Such a title was held by Prince Bertil, Duke of Halland (1912–1997), who was survived by his wife Princess Lilian, Duchess of Halland (1976–2013), and currently is held by Prince Julian (since 2021).
Спорт
Облыстағы футбол Hallands Fotbollförbund арқылы басқарылады. Командалық гандбол да кең таралған, оны HK Drott, HK Aranäs және HK Varberg клубтары ұсынады.
Football in the province is administered by Hallands Fotbollförbund. Team handball is also popular, with HK Drott, HK Aranäs and HK Varberg.