Кіріспе

Сербиялық химик Симеон Миливое Лозанич және Симеон "Сима" Лозанич (1847 – 1935) – сербиялық химик, Сербия Корольдік академиясының президенті, Белград университетінің алғашқы ректоры, сыртқы істер министрі, өнеркәсіп министрі және дипломат. Ол Грандес-эколда мектебінде, кейін Белград университетінде химия және электросинтез пәндерін оқытқан. 200-ден астам ғылыми мақала мен кәсіби жарияланымдардың авторы.

Алғашқы жылдар және білім

Симеон Лозанич 1847 жылдың 24 ақпанында Сербияның Белград қаласында дүниеге келген. Белградта заң білімін аяқтаған, Цюрихте профессор Йоханнес Вислиценуспен, ал кейін Берлинде профессор Август Вильгельм фон Хофманнмен химияны оқыған. 1870 жылдың 19 наурызында Цюрих университетінде доктор ғылымының кандидаты атағын алды. 1872 жылдан бастап "Ұлы мектепте" және 1924 жылға дейін Белград университетінің философия факультетінде профессор болып жұмыс істеді.

Мансап

Белград университеті 1905 жылы құрылғанда, ол қалған академиялық қызметкерлердің барлығын іріктеген алғашқы тоғыз толық штатты профессордың бірі болды. Кейін Сима Лозанич университеттің бірінші ректоры болып тағайындалды. 1905 жылғы ашылу салтанатында ол былай деген еді: «Серб халқының әліпби бойынша емес, қару-жарақ арқылы бірігуіне сенген бұрынғы сеніміміз халқымыздың зиялы дамуына зиян келтірді. Мен керісінше, білім беру осы маңызды мәселені шешудегі басты фактор болады деп санаймын және егер біз білім беруге көбірек мән берсек, бұл мәселе бұрыннан-ақ шешілген болар еді. Сондықтан білім беру – барлық мақсаттарға жетуге мүмкіндік беретін күш деп ойлаймын. Біліміміз жоғары деңгейде болғанда, халқымыздың өмірі жақсырақ және сәттірек болар еді». Оның химия сабақтары Еуропаның жетекші университеттеріндегі сабақтармен теңестірілді, кейде тіпті олардан да асып түсті. Сабақтар жақсы жабдықталған зертханалармен және кітапханалармен ұйымдастырылды, сондай-ақ алғашқы химия оқулықтарының бірі жарық көрді. Лозанич өзі химияның түрлі салаларын қамтитын бірнеше оқулықтар жазды: Органикалық емес химия, Органикалық химия, Аналитикалық химия және Химиялық технология. Оның оқулықтары халықаралық деңгейде танымал болды және кейбір салаларда жаңалықтарға жол ашты. Мысалы, Лозаничтің Органикалық емес химия оқулығы Дмитрий Менделеевтің элементтердің периодтық кестесін қамтиған алғашқы еуропалық университет оқулығы және термохимияға арналған тарауды қамтитын алғашқы оқулықтардың бірі болды. Оның Органикалық химия оқулықтары – қосылыстарды құрылымдық формулалармен бейнелеген алғашқы кітаптардың қатарында. Ол химияның барлық салаларында ғылыми және кәсіби жұмыстар жүргізді; оның ең бағалы еңбектерінің бірі электросинтез туралы болды, онда ол электр разрядының әсерінен CO және CO2-нің басқа заттармен реакцияларын зерттеді. Ол қолданбалы және эксперименталды химия саласында 200-ден астам ғылыми мақала жариялады. Лозанич 1889 жылы Гамзиград шипажайының термалды суын алғаш рет талдады. Ол 1873 жылдың 30 қаңтарында Сербия ғылым академиясының (Сербия ғылым және өнер академиясы) мүшесі, 1888 жылдың 23 қаңтарында Сербия Корольдік академиясының корреспондент мүшесі, ал 1890 жылдың 6 қаңтарында толық мүшесі болды. Ол Сербия Корольдік академиясының президенті қызметін екі рет атқарды – 1899-1900 және 1903-1906 жылдары. 1907 жылдан 1912 жылға дейін Сербия химия қоғамының президенті болды. Ол 1894 жылдың 12 қаңтарынан 1894 жылдың 21 наурызына дейін, 1894 жылдың 15 қазанынан 1895 жылдың 25 маусымына дейін, 1897 жылдың 11 қазанынан 1899 жылдың 30 маусымына дейін өнеркәсіп министрі, 1894 жылдың 21 наурызынан 1894 жылдың 15 қазанына дейін, 1902 жылдың 23 желтоқсанынан 1903 жылдың 23 наурызына дейін сыртқы істер министрі болды, сондай-ақ дипломат және сол кездегі барлық соғыстарға қатысты. Лозанич 1900 жылдан бастап Сербия үкіметінің Лондондағы елшісі қызметін атқарды. Ол 1916 жылы серб босқындарына көмек көрсету комитетінің президенті, ал 1917 жылдан бастап Сербияға көмек және қолдау көрсету жөніндегі АҚШ миссиясының басшысы болды. Белград университетінің алғашқы құрметті ғылым докторы атанды. 1935 жылдың 7 шілдесінде Белградта 89 жасында қайтыс болды. Ол Лорд Тома Вучич Перишичтің шөбересі Станака Пачичке үйленді. Оның ұлы Миливое С. Лозанич те химик болды және оның университеттегі химия профессоры лауазымын мұра етті. Симаның екі қызы, Ана Лозанич (1882-1973) (кейін министр доктор Воислав Маринковичке үйленді) танымал суретші болды, ал Елена Лозанич әкесі сияқты, гуманитарлық жұмыстармен айналысып, әйелдер құқықтары үшін күресті, 1915 жылы АҚШ-тағы халықаралық конгресстерге серб Қызыл Крестінің делегаты ретінде соғыстан қираған еліне көмек алу үшін қатысты. Сербияда соғыс жалғасып жатқандықтан, ол 1920 жылға дейін Америкада тұрып, серб халқының үлкен меценаты Джон Фротингемге үйленді. Майкл Пупинмен бірге Джон Фротингэм ерлі-зайыптылары гуманитарлық көмек көрсетуге үлкен үлес қосты.

Мұра

1993 жылдың қаңтар-наурыз айларында Сербия ғылым және өнер академиясы Белградтағы Кнез Михайлова көшесіндегі академия галереясында "Сима Лозанич серб ғылымы мен мәдениетінде" атты көрме ұйымдастырды. Оның өмірі мен еңбегін химияшы Снежана Бойович жан-жақты зерттеп, 262 беттік "Сима Лозанич" атты кітап жазды. Ол "Сербияның ең көрнекті 100 адамының" тізіміне енген. Дединьедегі бір көшеге оның аты берілді. Сербия ғылым және өнер академиясы 2023 жылды Сима Лозанич жылы деп жариялады. Ол I және III дәрежелі Әулие Сава ордендерімен, Таково кресі орденімен, III дәрежелі Ұлы Милош орденімен, батылдығы үшін күміс медальмен, естелік соғыс медалімен, I дәрежелі Құтқарушы орденімен, I дәрежелі Оранж-Нассау орденімен, I дәрежелі Осман орденімен, I дәрежелі Румыния тәжі орденімен марапатталды.