Кіріспе

Үнді-иран тілдеріне қатысты дыбыс заңы – Бругман заңы, Карл Бругманның есімімен аталады. Бұл заңға сәйкес, үнді-иран тілдерінде ерте прото-индоевропалық дыбыстары прото-индоиран тілінде әдетте *о* болып өзгерген, бірақ егер бір дауыссыз және одан кейін дауысты дыбыс келсе, ашық буындарда *ā* болады. Мысалы, "ағаш" деген мағынаны білдіретін прото-индоевропалық сөз – *dóru*, ол веда тілінде *dāru* болып дамыған. Қалған жағдайларда, нәтиже *о* болып шықты, бұл прото-индоевропалық *o* және оның туындыларының айнымалы формаларымен сәйкес келеді.

Шолу

Бұл теория бірқатар түсініксіз фактілерді түсіндіреді. Санскрит тілінде "әкелер, аналар, бауырлар" үшін pitaraḥ, mātaraḥ, bhrātaraḥ, ал "қарындастар" үшін svasāraḥ қолданылады, бұл факт түбірлердің дәстүрлі реконструкциясымен түсіндіріледі: "әке, ана, бауыр" үшін бірі, ал "қарындас" үшін екіншісі (мысалы, латынша pater, māter, frāter, бірақ soror). Сол сияқты, индоарий тілдеріндегі n түбірлі есімдердің көпшілігінде ұзын түбір дауыстысы болады, мысалы brahmāṇaḥ "брахмандар", śvānaḥ "иттер" (ден), бұл басқа индоевропа тілдерінен алынған мәліметтермен сәйкес келеді, олардың бастапқыда *on түбірлері болғанын көрсетеді. Бірақ кейбір ерекшеліктер де бар, соның ішінде ukṣan "тұлпар", ең ертедегі индоарий мәтіні Ригведада ukṣǎṇaḥ "тұлпарлар" түрінде кездеседі. Кейінірек олар "турақты" формалармен алмастырылды (ukṣāṇaḥ және т.б., кейбіреулері тіпті Ригведада да), бірақ қысқа түбір дауыстысының түбірден шыққан болуы мүмкін деген пікір герман тілдерінің ерекше морфологиясымен қолдалады: көне ағылшын тілінде oxa жекеше жағдайында "тұлпар", exen көпше жағдайында; көне ағылшын тіліндегі көпше түбір, мысалы, жағдайлық, протогермандық uhsiniz < uhsenez-ден жалғасады, e > i әрпі бастапқы емес буындарда, содан кейін көне ағылшын тілінде umlaut пайда болады. Бұл көне ағылшын тіліндегі жалғыз n түбірлі сөз, ол әрине *e вокализміне емес, *o вокализміне нұсқайды.

Ерекшеліктер

Бұл ереже тек а-ға қатысты сияқты, ол афоникалық емес, ал индоиран тілінде дамыған: "басшы, мырза" > санскрит pati, xpāti емес (онда "билеу, үстемдік ету" деген түбір жоқ). Балама ретінде, оны дауыстыдан кейінгі дауыссыз дыбыспен түсіндіреді (санскриттің prati < қараңыз), бірақ дыбыс заңының тек ашық буындардағы әсерін қабылдап, содан кейін дауысты дыбыспен, индоиран тілінде кең таралған ережеге сүйену шамалы негіз болып көрінеді. Бастапқы ортаны дауыссыз дыбыстардан бұрын шектеу үшін, ұзын дауысты формаларды және дауыссыз дыбыстармен аяқталатын есімдерді тегістеу қажет болады. Бұл санскриттің √aś 'жету' түбіріне ерекше синхрондық қатынасы бар аnāśa 'ол/ол жеткен' архаикалық түрін түсіндіруде қиындықтар тудырады. Бірнеше ерекшеліктерді тамақ теориясымен қарастыруға болады. Дәстүрлі түрде "қой" (санскрит ǎvi) деп қайта құрылған форма, қайтадан қайта құруға лайықты кандидат болып табылады, өйткені (о түсімен тамақ дыбысы), абразивтік o деңгейінен гөрі. Ең сенімді растау кемелденудің өзгеруінен келеді: санскрит түбірі sad 'отыру' үшін sasada 'мен отырдым' және sasāda 'ол, ол, ол отырды' формалары бар. 19 ғасырдың дәстүрлі көзқарасы оны 'мен' (a) және 'ол/ол/ол' (e) аяқтарының индоиран тіліндегі бірігуіне 'терапевтік' реакция ретінде қарастырды, бірақ бұл айырмашылық тек бір буынмен аяқталатын түбірлерде ғана кездесетіні алаңдатады. Яғни, dadarśa 'көрді' бірінші және үшінші тұлғада бірдей, бірақ dadārśa сияқты форма санскрит буын құрылымы бойынша рұқсат етілген болар еді. Бұл жұмбақ бірінші тұлғадағы кемелдің аяқталуы қайта талданған кезде шешілді, хетт деректеріне сүйене отырып, a түсімен тамақ дыбысынан басталады. Басқаша айтқанда, Брюгман заңы әлі де қолданыста болған кезде, бірінші тұлғадағы бірлік түрінде ашық түбір буыны болмады. Түсіндірудегі мәселе - jan < 'тудыру' сияқты, ларингиялық дыбысты қамтитын дыбыс тобымен аяқталуы керек болған түбірлер, сондықтан бүкіл жерде қысқа дауысты болуы керек (darś 'көр' <), десе де, sad сияқты үлгіні көрсетеді: jajana бірінші тұлға, jajāna үшінші тұлға. Бұл теорияның күйреуі ме, әлде тегістелу ме екені белгісіз, бірақ, ең бастысы, sad сияқты түбірлердегі үлгінің фонологиялық емес, морфологиялық шығу тегі бар деп ойлағандардың өз қиындықтары бар, мысалы, бұл 'морфологиялық' дамудың екі буынмен аяқталатын түбірлерді қамтуға толық сәтсіздігі. Мұндай аргумент кез келген жағдайда туыстық терминдердегі нақты таралуды, 'өкше' есімдігінің ерекше мінез-құлқын және т.б. жоққа шығарады. Ең алаңдататын деректер санскриттің prati, грек тілінің pros (<) (мағынасы 'бір жерден немесе бір жердегі орынға қозғалыс', басқаратын зат есімнің жағдайына байланысты) және басқа да кейбір формалар, олардың барлығында үндеу дауыстылары бар сияқты. Олардың барлығында да дауыстыдан кейін дауыссыз дыбыс бар, бұл маңызды болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін.

Ағымдағы жағдай

Брюгман заңы Үнді-Еуропа және Үнді-Иран тілдерін зерттеуші мамандар арасында кеңінен қабылданған. Сасада/сасада мәселесін түсіндірген автор (Індеуевропалық зерттеулер I) Ежи Курилович, ақырында маркировкаланған және маркировкаланбаған морфологиялық категориялар теориясын пайдалануға көшіп, бұрынғы талдауын тоқтатты. Мартин Йоахим Кюммель Брюгман заңын Анатолия және Тохар тілдеріндегі өзгерістермен, сондай-ақ Сауссурдің ПИЭ тіліндегі о дыбысының жанындағы ларингеалдардың жоғалуымен салыстырады, бұл о дыбысының е-ден ұзын болғанын ішкі реконструкция арқылы көрсеткен (Кюммель 2012:308).