Кіріспе
Түркияның тарихи Демократиялық партиясы (түрікше Demokrat Parti, қысқаша DP) – Түркиядағы орталық-оң саяси партия және 1930 жылы Әли Фетхи Оқяр құрған Либералды-республикалық партиядан (Serbest Cumhuriyet Fırkası) және 1945 жылы Нури Демирағ құрған Ұлттық даму партиясынан (Milli Kalkınma Partisi) кейін елдің үшінші заңды оппозициялық партиясы. Ҷелал Баяр мен Аднан Мендерес құрған және басқарған бұл партия оппозициялық партиялардың билікке келген алғашқысы болып, 1950 жылғы жалпыұлттық сайлауда Республикалық халық партиясын (Cumhuriyet Halk Partisi) жеңіп, Түркиядағы бір партиялық жүйені аяқтады. Партия "Түркияда, әсіресе халық арасында исламның қайта жандануына мүмкіндік жасады".
The Democrat Party (Turkish: Demokrat Parti, DP for short) was a centre right political party in Turkey, and the country's third legal opposition party, after the Liberal Republican Party (Serbest Cumhuriyet Fırkası) established by Ali Fethi Okyar in 1930, and the National Development Party (Milli Kalkınma Partisi) established by Nuri Demirağ in 1945. Founded and led by Celâl Bayar and Adnan Menderes, it was the first of the opposition parties to rise to power, de seating the Republican People's Party (Cumhuriyet Halk Partisi) during the national elections of 1950 and ending Turkey's one party era. The party ″facilitated the resurgence of Islam, especially at the popular level, in Turkey″.
Тарих
Екінші дүниежүзілік соғыстың оқиғалары мен нәтижесі Демократиялық партияның құрылуына зор ықпал етті. Фашизмді айыптау Остік державалардың жеңілісімен бірге келді, ал президент Исмет Иноню CHP-ге қарсы оппозицияны шақырмаса, Түркия әлеуметтік дүрбелеңге ұшырайтынын түсінді: бір партиялық үкіметтер қазіргі заманғы мемлекеттер үшін биліктің қабылданатын тәсілі емес еді. 1938 жылы Иноню президенттік лауазымға тағайындалған кезде тәуелсіздерден құралған «Тәуелсіз топ» оппозициялық тобы құрылғанмен, оппозиция әлсіз болды және парламентте 5-8% ғана орын алды. 1945 жылдың 1 қарашасында Иноню сөз сөйлеп, Түркияны соғыста жеңіске жеткен демократиялық принциптермен үйлестіру үшін оппозициялық партиялар құруға ресми түрде шақырды. Бірақ Республикалық Халық партиясының билігін әлсіретуге басқа да факторлар әсер етіп жатты, атап айтқанда, экономиканың тоқырауға түсуі. CHP-нің ішінде де, бүкіл елде де мемлекетшілдер мен либералдар арасында жік туды, ал 1945 жылғы жер реформасы заң жобасының қабылдануымен бұл жік күшейді. Заң жобасы қабылданғанымен, 4 CHP депутаты – Целал Баяр, Аднан Мендерес, Рефик Коралтан және Фуат Көпрюлү партиялық регламентті сынаған резолюцияға қол қойып, CHP-ден қуылды. Олар сол жылы Демократиялық партияны құрды. Демократиялық партияның жас болуы және құрылғаннан кейін бірден түрік халқымен толыққанды ұйымдасуға немесе байланыс орнатуға келмейтініне байланысты, олар 1946 жылғы жалпыұлттық сайлауда күткендей жеңіліске ұшырады. Келесі сайлауға дейінгі төрт жылда Иноню мен CHP Республикадағы беделін қайта жаңғыртуға талпынды, бірақ сайлаушылар партияның 27 жылдық биліктен кейін нақты өзгерістер енгізе алатынына көз жеткізбеді. 1950 жылғы сайлауда Демократиялық партия күтпеген үлкен жеңіске жетіп, Ұлттық Ассамблеядағы көпшілік орындарды жеңіп алды, бұл көпшілікті, әсіресе демократтардың өзінді таң қалдырды. Бұл сайлауда қолданылған «жеңімпаз бәрін алады» жүйесіне байланысты болды. Олардың жетекшісі Аднан Мендерес премьер-министр, ал Селал Баяр президент болды. CHP-ден ДП-ға биліктің бейбіт түрде ауысуы Түркияда бәсекелестік саяси жүйенің басталуын білдірді.
1950 60 жыл
Жаңа демократиялық бақыланатын парламент жаңа, кеңейтілген саяси элитаны ұсынды. Әскери және бюрократиялық тәжірибесі бар мүшелерден коммерциялық тәжірибесі бар мүшелерге көшу болды, сондай-ақ негізінен Стамбул немесе Анкара емес, шағын провинциялардан өкілдік артты. Инөнүге жасалған шабуылдарға және ХХП-ның Түркияны Батысқа бағыттау әрекеттеріне қарамастан, Мендерес басшылығындағы демократтар осы тенденцияны жалғастырды. Мұстафа Кемал Ататүктің бірнеше бюсттері зардап шеккеннен кейін, ДП үкіметі 1951 жылдың 31 шілдесінде №5816 заңын қабылдады, ол Ататүкті қаралауға тыйым салды. 1952 жылы Түркия НАТО-ға қосылып, Батыспен байланысын нығайтты, бұл ықтимал кеңестік экспансияға қарсы қорғануға бағытталған әрекет болды. Мендерес және Демократиялық партия ұлттық қауіпсіздік мәселелеріне көбірек араласты, және олардың осы әрекеттерін елдің нашар экономикалық жағдайынан назар аудару үшін қолданғаны жиі айтылады, бірақ бұл тактика ұзаққа соқпады. Экономика Маршалл жоспарының көмегімен және ХХП-ның мемлекеттік экономикалық саясатымен 27 жыл бойы қорғалған мемлекеттік индустрияны жекешелендіру арқылы өсті. 1954 жылғы сайлауда Демократиялық партия тағы да үлкен үлкен жеңіске жетті және Мендерес премьер-министр қызметінде қалды. Алайда, 1955 жылға қарай ДП-ға қолдау кеңінен төмендеді, себебі елдің экономикалық жағдайы нашарлап, ішінара Маршалл жоспарының аяқталуына байланысты. Азаматтардың назарын экономикадан аудару үшін Истанбұл погромында Түркиядағы қалған гректерге қарсы ксенофобия қолданылды. ДП басшылығымен жүргізілген экономикалық саясат жоғары инфляция деңгейіне, маңызды тауарлардың тапшылығына және нашар экономикалық дамуға әкелді. Бұған қоса, ДП үкіметі өте авторитарлық бейімділікті көрсетті. Алдағы жылдары ДП өз партиясының және қарсы партиялардың оппозициясын күшейтіп, баспасөзді шектеді. 1957 жылғы сайлауда ДП оппозициялық партиялардың сайлау одағын құруына кедергі келтірді. Оппозициялық партиялар көпшілік дауысында жеңіске жеткенімен, сол кездегі «жеңімпаз бәрін алады» сайлау жүйесіне байланысты парламентте бұл көрсетілмеді. ДП 1960 жылға дейін авторитарлық саясатын жалғастырды, бұл елдің саяси жағдайының күрт нашарлауына әкелді.
1960 жылғы 27 мамырдағы төңкеріс
1960 жылы 27 мамырда генерал Джемаль Гюрсель басқарған Ұлттық бірлік комитеті деп аталатын әскери топ ДП үкіметін құлатты. Әскерилер Түркия Республикасының негізгі қағидаларының ыдырап бара жатқанынан қаушады, сондай-ақ Мендерестің сынға қатысты төзбеушілігіне байланысты халықтың наразылығы күшейді. Әскери хунта келесі он сегіз ай бойы билікте болып, бірнеше ДП жетекшілерін конституцияға қайшы билік ету және мемлекетке қарсы қылмыс жасау айыптарымен сотқа берді. Олардың арасында Мендерес те бар, үшеуіне өлім жазасы берілді. Баярды қоса алған бесіз адамға өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Партия 1960 жылы 29 қыркүйекте ресми түрде таратылды.
Идеология
Демократиялық партия 1946 жылы Түрік Республикасын құрған және 1950 жылға дейін республика құрылғаннан бастап билікте болған Республикалық Халық партиясына қарсы тұру мақсатымен құрылды. Оның негізгі мүшелері бұрын CHP-да зор құрметке ие болған, кейін партиядан бөлініп, Демократиялық партияны құрған тұлғалар еді. Осы себепті, екі саяси партияның да идеологиясы Кемализмге негізделген, алайда ДП-ның платформасындағы айтарлықтай ерекшеліктерге қарамастан, іс жүзінде алдыңғы партиядан көп айырмашылығы болған жоқ. Екі партия арасындағы басты айырмашылық экономикалық саясатта болды. CHP мемлекеттік басқаруды ұстанса, Демократиялық партия Бірінші дүниежүзілік соғыс және Тәуелсіздік соғысынан кейін Түрік Республикасын дамытуға көмектескен мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіруге көбірек қызығосып, ел енді жаңа емес еді. Демократиялық партия Республикалық Халық партиясының батыстықтандыру саясатын жоққа шығармады, бірақ оны дәл сондай ынтамен жүзеге асырмады. Бұл партия сонымен қатар Республикалық Халық партиясына қарағанда кем діни ұстанымды болды және халықтың қолдауын жеңген популизмді жақтады. Партияның логотипі – ақ жүйрік, ол «Демократ» деген сөздің түрікше «Демир Қырат» («Темір Қырат») сөзімен айқын ұқсастығынан туындаған. Қырат – түрік халық ертегілеріндегі аттың аты, ол Робин Гуд сияқты қарапайым халықтың мүддесін қорғаған Кёроғлудың серігі және сенімді жолдасы еді. Шаруалар «Демократ» және «Демир Қырат» сөздерін жиі алмастырып қолданды.
Әділдік партиясы
Әскерилер Мендересті атқарып өлтірсе де, жалпы алғанда, ДП-ның саясатына, сондай-ақ елдің көп бөлігіне, әсіресе шаруаларға көңіл бөлісті. 1961 жылғы сайлауда нео-ДП партиялары дауыстардың 48%-ын жинады, олардың ішінде Жаңа Түркия партиясы (Yeni Türkiye Partisi) және Рағып Гүмешпала құрған Әділет партиясы (Adalet Partisi) бар еді. Сүлеймен Демирел 1964 жылы оңшыл АП партиясының төрағасы болды. ДП-ның ең ірі мұрагер партиясының төрағасы ретінде Демирел Түркияның маңызды саяси тұлғаларының біріне айналды, ал АП – Түркияның маңызды саяси партияларының біріне айналды. 1980 жылғы төңкерістен кейін партияға тыйым салынды.
Демократиялық партия (1970)
1970 жылы Әділдік партиясының консервативті қанаты бөлініп, жаңа Демократиялық партияны құрды. Бұл партияға бұрынғы Демократиялық партияның көптеген жетекшілері де кірді. 1973 жылғы сайлауда партия 11,9% дауыс жинады. 1980 жылға қарай партия өзін-өзі таратып жіберді.
Шынайы жол партиясы
1980 жылғы төңкерістен кейін барлық саяси партияларға тыйым салынды, оның ішінде олардың атаулары мен логотиптері қолданудан тыйым салынды, ал партия басшылары түрмеге қамалды. "Нағыз жол" партиясы (Doğru Yol Partisi) 1983 жылы Әділет партиясының мұрагері ретінде құрылды. 1987 жылы өткен референдум 1980 жылға дейінгі саясаткерлерге саяси өмірге қайта оралуға мүмкіндік берді, бұл Демирельге өзінің саяси қозғалысын қайта басқаруға жол ашты. DYP және оның бәсекелесі "Ана Отан" партиясы (АНАП) Түркияның басты оңшыл саяси партиялары болды. 1993 жылы Демирел Түркияның 9-шы президенті болып сайланғанда, ДЙП төрағасы лауазымынан бас тартып, оның орнына Тансу Чиллерді партия басшысы етіп тағайындады, сондай-ақ ол премьер-министрлік қызметін де тапсырды. 2002 жылғы сайлауда партия 10% шегінен өте алмады және Ұлттық Ассамблеяда өкілдік алған жоқ. 2007 жылғы партиялық құрылтайда партия өзін қазіргі Заманауи Демократиялық партия деп атады.
Демократиялық партия (1992)
1992 жылы қарашада партияның 5-ші Ұлы құрылтайы деп жарияланғанда, бірнеше бұрынғы мүшелер Демократиялық партияны сол атаумен және таңбасымен қайта іске қосты. Бастапқыда партияға Хайреттин Еркмен жетекшілік етті, бірақ ең белгілі көшбасшысы Аднанның ұлы Айдын Мендерес болды, ол 1994 жылғы ақпанда партияның үшінші төрағасы болып сайланды. Ол 1996 жылы болған ауыр жол апатына дейін партияны басқарды. Қайта құрылған Демократиялық партия басты саяси ағымға ешқашан қосылмады және 2002 жылғы Түркия сайлауына қатыспады. Жақындағы басқа да көшбасшыларының қатарында Ялчын Кочак та бар.
Демократиялық партия (2007)
2007 жылы ДЮП съезінде ДЮП және АНАП бірігу туралы мәлімдеме жасады және осы оқиғаға орай өзін Демократ партиясы деп атады. Бірігу 2007 жылғы сайлауға дейін сәтсіз аяқталғанымен, DP және ANAP 2009 жылы бірігуге қол жеткізді. 2018 жылғы сайлауда ол CHP, İyi Parti және Saadet Partisi партияларымен бірге Ұлттық одаққа қатысты. Ол İyi Parti тізімінен сайланған бір мандат алды. 2023 жылғы парламент сайлауында ол CHP тізімінен үш мандат алды.
Сайлау нәтижелері
Түркияның Ұлы Ұлттық АссамблеясыЖылДауыс саныДауыс %ОрындықтарҮкімет194619504 241 39353,319545 313 65958,419574 497 81148,6