Кіріспе
Перкуун – протоиндоевропа мифологиясындағы ауа райы құдайы. *Перкуун (протоиндоевропа тілінде: «Соққы беруші» немесе «Еменнің иесі») – протоиндоевропа мифологиясындағы ауа райы құдайының қайта құрастырылған аты. Бұл құдай жеміс беретін жаңбырмен байланысты болған, және құрғақшылық кезінде оның есімі шақырылған. Көп таралған индоевропа мифінде, күн күркірі құдайы бұрын тоқтатылған су ағынын босату үшін, эпикалық шайқаста көп басты су жыланымен күреседі. Оның қаруының аты, «нарджа» (немесе басқа атау), «шаңқа» және «шекеш» дегенді білдіретін, куәландырылған дәстүрлерден қайта құрастырылуы мүмкін. Перкуун көбінесе еменмен байланысты болған, мүмкін, мұндай биік ағаштарды жиі найзағай шағатындықтан, ал оның патшалығы орманды тауларда орналасқан. Аспанға қатысты термин, «диевс», «тастан жасалған аспан күмбезі» дегенді білдірген, сондай-ақ «шаңқа» немесе «тастан жасалған қару» деген мағынаны да білдірген, сондықтан кейде ол күн күркірі құдайының қаруын атау үшін де қолданылған. Протоиндоевропа пантеонының басқа құдайларына қарағанда, мысалы, (көк құдайы) немесе (таң құдайы) сияқты, теонимнен шыққан кеңінен қабылданған туыстар тек Батыс Индоевропа дәстүрлерінде куәландырылған. Сондықтан, Перкуун атымен күн күркірі құдайына табынудың тілдік дәлелдері протоиндоевропа дәуірінде (б.з.д. 4500–2500 жж.) одан бекем емес.
*Perkʷūnos (Proto Indo European: 'the Striker' or 'the Lord of Oaks') is the reconstructed name of the weather god in Proto Indo European mythology. The deity was connected with fructifying rains, and his name was probably invoked in times of drought. In a widespread Indo European myth, the thunder deity fights a multi headed water serpent during an epic battle in order to release torrents of water that had previously been pent up. The name of his weapon, , which denoted both "lightning" and "hammer", can be reconstructed from the attested traditions. *Perkʷūnos was often associated with oaks, probably because such tall trees are frequently struck by lightning, and his realm was located in the wooded mountains, A term for the sky, , apparently denoted a "heavenly vault of stone", but also "thunderbolt" or "stone made weapon", in which case it was sometimes also used to refer to the thunder god's weapon. Contrary to other deities of the Proto Indo European pantheon, such as (the sky god), or (the dawn goddess), widely accepted cognates stemming from the theonym are only attested in Western Indo European traditions. The linguistic evidence for the worship of a thunder god under the name as far back as Proto Indo European times (4500–2500 BC) is therefore less secured.
Этимология
Атаудың шығу тегі жалпы алғанда Proto Indo European (PIE) тілінің сөздік түбірінен ("соғу") туындаған деп саналады. Басқа бір этимологиялық түсіндірме – PIE есімдік ("емен") құдайлық атауларға ("иесі") қосылған. Латын тіліндегі емен нимфалары Querquetulanae (quercus 'емен ағашынан'), герман тіліндегі [[wikt:Reconstruction:Proto Germanic/ferhuz ('емен'), галл тіліндегі erc ('емен') және Quaquerni (тайпалық атау), пәнджаб тіліндегі pargāi ('қасиетті емен'), және мүмкін грек көктемгі нимфасы Herkyna. Осылайша, бұл құдайдың аты "Соғушы" немесе "Еменнің Иесі" деген мағынаны білдірген. Бұл екі этимологияны біріктіретін теория, емен ағаштарының мифологиялық тұрғыдан найзағаймен байланысты екендігін, мұндай биік ағаштардың найзағайға жиі шалынуы арқылы ұсынады. Әйел серігінің болуы Оңтүстік славян тіліндегі Perun–Perperuna, көне норвег тіліндегі [[Fjörgyn және Fjörgynn, литва тіліндегі [[Perkūnas сияқты жынысқа қарай екі түрлі атаулармен көрсетіледі. Бұл атау сонымен қатар "көктегі найзағай" сөзінің туыс сөздерінің тобын тудырды, оның ішінде көне пруссиялық percunis, поляк тіліндегі piorun ("көктегі найзағай"), латыш тіліндегі pērkauns ("көктегі найзағай"), немесе литва тіліндегі perkūnas ("көктегі найзағай") және perkūnija ("көктегі дауыл").
Эпитеттер
Басқа да үнді-еуропалық теонимдер "көктегі найзағайға" қатысты, басқа түбірден шыққан, герман тіліндегі Þunraz (Тор), кельт тіліндегі Taranis (алдыңғы Тонаростан) және латын эпитеті [[Jupiter Tonans (Юпитерге қосылған). Ғалым Питер Джексонның пікірінше, "олар бастапқы эпитет немесе эпиклесистің тасқа айналуының нәтижесінде туған болуы мүмкін", себебі Ведадағы ауа райы құдайы Парджаня да stanayitnú ("Найзағайлы") деп аталады. Тағы бір мүмкін эпитет – "бас игізу", "жеңу" мағынасындағы сөзден шыққан, оның туындылары хетт тәңірі Тархунна, лувиялық Тархунз және санскрит тіліндегі तूर्वत् (tūrvat), дауыл құдайы Индраның эпитеті. Джордж Э. Дункель оны "Аспан құдайының" бастапқы эпитеті деп санаған. Сондай-ақ, оның ('Диеус ұлы') деп аталғаны туралы болжам бар, бірақ бұл тек Веда поэзиялық дәстүріне негізделген.
Қару
Көбінесе Балтық және Ежелгі норвегиялық дәстүрлерде аты аталған қаруды ұстап тұрғандай бейнеленеді, ол найзағайды бейнелейді және әдетте тас немесе металдан жасалған тоқпақ, соқпақ немесе балға ретінде қарастырылады. Латвиялық поэзиялық өрнекте Pērkōns met savu milnu ("Пэркон өзінің тоқпағын лақтырады"), тоқпақ (milna) көне норвегия тіліндегі mjölnir, нөсер құдайы Тор лақтыратын балғамен, сондай-ақ көне прус тіліндегі mealde, көне шіркеу славян тіліндегі mlъni немесе валлий тіліндегі mellt сөздерімен байланысты.
Жемісті жаңбырлар
Оның найзағай мен нұрсыздауының жойғыш сипаты болғанымен, оларды жаңғырту күші ретінде де қарастыруға болады, себебі олар көбінесе жеміс беретін жаңбырлармен бірге келеді. Парджания Ведаларда жаңбыр құдайы ретінде бейнеленген, ал латыш тілегінде құрғақшылық кезінде жаңбыр әкелу үшін Перконға шақыру бар. Балқан славяндары Перунға оның әйел аналогы Перперунамен бірге табынды. Бұл есім жеміс беретін жаңбырды тілейтін және әлі етеккірін көрмеген жалаңаш қыздың биіне негізделген рәсімдік тілек атауы. Ведалық гимнде Парджанияға, Перперунаның мүмкін туысы, жер «ай сайынғы қан кетумен» сипатталған. Перперунаның тағы бір аты – Додола, Перкунастың псевдонимі Дундулис және Додонадағы Зевстің емен оракулын еске түсіреді. Албандар Перендиді жаңбыр тілеген дұғалар мен әндерде айтады. Жазғы құрғақшылық кезінде, әдетте маусым және шілде айларында, бірақ кейде қатты құрғақшылық болған көктем айларында да жаңбыр жаудыру үшін рәсімдер өткізілді. Албанияның әртүрлі аймақтарында жаңбыр жаудыру үшін суды жоғары лақтырып, кейіннен жаңбыр түрінде жерге түсіретін. Бұл – рәсімдік әндермен бірге жасалған еліктеу сипатындағы сиқыр амалы. Аңыз бойынша, көп басты су жыланы күн күркіреу құдайымен қаһарлы шайқаста болады. Осы қасіретті жау «судың кедергісін келтіруші», ал оның бастары ақырында күн күркіреу құдайымен қиратылып, жиналған жаңбыр ағыны босатылады. Мифтегі оқиғалардың көптеген нұсқалары құдай немесе аңыздық батыр мен жылан арасындағы шайқастар туралы әңгімелерде кездеседі, олардың этнографиялық байланысы болмаса да, әрқашан найзағаймен байланысты. Мысалы, Ведалық Индра мен Витра (құрғақшылықтың бейнесі), Ирандық Тиштри/Сириус және Апаоша (құрғақшылықтың демоны), Албаниялық Дранг және Болла (өзендерді кептіретін екімешілік жылан), Армениялық Ваагн және Вишап, Грек Зевсі мен Тифой, сондай-ақ Геракл мен Гидра, Геракл мен Ладон және Аполлон мен Питон, немесе Норвегиялық Тор мен Йормунгандр.
Шабуылшы және еменнің құдайы
Емен ағашымен байланысы Балтық-славян тілдеріндегі әртүрлі формулалық тіркестерде куәландырылған: литва тілінде Perkūno ąžuolas (Перкунас емені), латыш тілінде Pērkōna uōzuōls (Перкон емені) немесе көне орыс тілінде Perunovŭ dubŭ (Перун емені). Албан тілінде халық сенімдерінде "аспан оты" деп есептелетін найзағайды білдіретін сөз – shkreptimë, ол shkrep сөзінен туындаған, "шағылысу, дыбыс, соғу (ұшқындар шашырағанша)" деген мағына береді. Соғу, тастар және от арасындағы байланыс, бір-біріне тас соғып от шығару мүмкіндігімен байланысты болуы мүмкін. Соққы арқылы от тудыру амалы – бұл күн күркіреу құдайы соққаннан кейін емен ағаштарында от қалды деген сенімде де көрінеді, бұл жаратылыс мифінде найзағайдың күшін көрсетеді. Славян күн күркіреу құдайы Перун жиі емендерге соғып, олардың ішіне от салатыны айтылады, ал скандинавиялық күн күркіреу құдайы Тор – емен астына жасырылғанда қарсыластарын, алыптарды соғады. Торға арналған кемінде бір киелі емен ағашы болғандығы да мәлім. Белорусь фольклоры бойынша, Пиарун алғашқы отты жылан жасырынып отырған ағашқа соғып жаратқан. Балтық Перкунасы және Ведалық Парджаняға байланысты мифтерде шайтандарға, жынға немесе зұлымдық жасаушыларға соққы беру тағы бір мотив. Литва және Латвия фольклорында Перкунас/Перконс жыландар мен аурулардан қорғау үшін шақырылады.
Орманды таулар
көбінесе тас және (ағаш өскен) таулармен байланысты суреттеледі; таулы ормандар оның билігі деп есептелді. Герман тіліндегі фергунья ("таулы орман") мен галл тіліндегі (h) эркуния ("еменді орман") сөздерінің туыс екендігі байқалды. Русь жылнамалары Киев пен Новгородқа қарап тұрған төбелерде Перунның ағаштан жасалған бейнелерінің болғанын көрсетеді, ал Белорусьтің Пиаруны мен Литваның Перкунасы биік тау шамаларында мекендейтін болған. Литва тілінде мұндай жерлер перкункалнис деп аталады, яғни "Перкунас шыңы", ал славян тілінде периня сөзі Новгородтың үстіндегі Перунның қасиетті орны орналасқан төбені білдіреді. Ұлы Владимир князі Киев Русін христиан дініне өткізген кезде Перунның бейнесін Днепр өзеніне тастап жіберді. Герман мифологиясында Фьоргинн "жер" деген поэтикалық синоним ретінде қолданылған, және ол бастапқыда орманды таулардың иесі болуы мүмкін, гот тілінде fairguni ("орманды тау") деп аталатын нәрсенің бейнесі. Сонымен қатар, Балтық дәстүрінде Перкунасқа арналған мәңгілік қасиетті от туралы айтылады, ол орман немесе төбедегі емен ағашымен оттырылған. Кәпірлер осы отты христиандар сөндірсе, Перкунас қатып қалады деп сенген. Осы түбірден алынған сөздер хетт тілінде pēru ('тас, жартас, үлкен тас'), авеста тілінде pauruuatā ('таулар'), сондай-ақ санскрит тіліндегі Парвати қасиеттісі және оның әкесі Химаватқа берілген Парватешвара ('таулардың иесі') атауында кездеседі.
Тас көк
Аспанға қатысты термин, «тас» және «көк» екеуін де білдіреді, мүмкін «тастан жасалған көк күмбезі» – Киелі кітаптағы аспанға ұқсас. Тас аспан мотиві грек мифологиясындағы Акмон («нақылдекен»), Оуранос әкесі және бейнеленген Көк туралы әңгімелерде кездеседі. Акмон термині Гомер мен Гесиодтың шығармаларында «найзағай» мағынасында да қолданылған. Осыған ұқсас сөздер Веда тіліндегі а́шман («тас»), Иран құдайы Асман («тас, көк»), Литва құдайы Акмо (Перкунаспен бірге есімдері айтылады), сондай-ақ герман тіліндегі гемина (Himmel) және хамара (көне скандинав тіліндегі hamarr, «тас, жартас, үлкен тас» немесе «шеге») сөздерінде де кездеседі. Акмо 16 ғасылғы трактатта «саксум грандиос» («үлкен тас») деп сипатталған, оған Самогитияда әлі де табынып құлшылық етеді. Албандар найзағайдың күші зор екеніне сенген, олардың пікірінше, бұл тастар найзағай шағылғанда пайда болып, аспаннан құлайды. Найзағай тастары отбасылық өмірде маңызды құлшылық нысандары ретінде сақталған. Оларды үйге әкелу адамдарға, малға және егінге береке, өркендеу мен сәттілік әкеледі немесе мылтық оқтары найзағай тасының иесіне тимейді деп сенген. Дәстүр бойынша, бақытқа және жаман көзден сақтану үшін малдың мойнына немесе жүкті әйелге найзағай тасын тағып қоятын. Бұл мифологиялық байланысты метеориттер сияқты байқаулармен немесе найзағай тастарының (әсіресе балта жасауға арналған жылтыратылғандары) аспаннан құлаған деген сеніммен түсіндіруге болады. Шындығында, Веда тіліндегі а́шман – Индраның лақтыратын қаруының аты, Тордың қаруы да хамар деп аталады, ал Литва дәстүрінде найзағай тасы Перкуно акмуо («Перкунас тасы») деп аталады. Ғалымдар литва және белорусь халық ертегілерінде Перкунас пен Пиарун еменді емес, тастарды соққылайтынын, ал славян құдайы Перун балтасын немесе жебені таудан немесе аспаннан жіберетінін де атап өткен. Осылайша, бұл сөздің бастапқы мағынасы «тастан жасалған қару», содан кейін «көк» немесе «найзағай» болған болуы мүмкін.
Мұра
Луи Легер поляктардың бейсенбі күніне берген атының Перун екенін (Перандан немесе Перандедан) айтты, бұл неміс тіліндегі Donnerstag сөзінің тікелей аудармасы болуы мүмкін. Кейбір ғалымдар Лувия және хетт халықтарының ауа райы құдайлары Тарунц пен Таруннаның функциялары Перкуностың функцияларынан шыққан деп санайды. Анатолиялықтар бұрынғы атауын қалдырып, *Tṛḫu ent ('жеңіс', PIE *terh2, 'өту, кешіп өту, жеңу') деген атауды қабылдаған болуы мүмкін, ол Хатти дауыл құдайы Тарудың атына ұқсас болған. Ғалымдар Тархунт атының да Веда тіліндегі tū́rvant ('жеңіп, бағындырып') деген қазіргі замандық сөзбен байланысты екенін, ол ауа райы құдайы Индраның эпитеті екенін айтады.
Топонимдер
Ғалымдардың зерттеулері бойынша, теоним Еуропа топонимиясында, әсіресе Шығыс Еуропа мен славян тілінде сөйлейтін аймақтарда сақталған. Қазіргі Каштела қаласы орналасқан аумақта ежелгі далматиндық Салона қаласы болған. Салонаға жақын жерде, кейінгі антик дәуірде Перун деген төбе болған. Сондай-ақ, ежелгі орноним Борун (monte Borun) Перун теонимінің өзгеруі ретінде қарастырылады. Олардың мүмкін байланысын Добрава тауының жақындығы одан әрі нығайтады, бұл сөз славян тілінде сөйлейтін аймақтарда кең таралған және "емен тоғайы" деген мағынаны білдіреді. Оңтүстік славян тілінде сөйлейтін жерлерде Перунак, Перуновак, Перуника, Перуничка Глава, Перуни Врх, Перунья Вес, Перуна Дубрава, Перунуша, Перушице, Перудина және Перутовак сияқты жер аттары славян құдайы Перунның іздері саналады. Ғалым Мария Гимбутас Перунова-гора (Польша), Перун-гора (Сербия), Гора-перун (Румыния) және Порун төбесі (Истрия) сияқты жер аттарының бар екенін айтады. Патрис Лажой Балқандағы жер аттарын славян құдайы Перунмен байланыстырады: Перник қаласы және Пирин тау тізбегі (Болгарияда), сондай-ақ Оңтүстік Албаниядағы Пьереньяс деген жер. Ол сондай-ақ Германияның Пронсторф қаласының да Перунмен байланысты болуы мүмкін екенін болжайды, себебі ол Сегебергке жақын орналасқан, ал Сегебергтің 1199 жылғы бұрынғы аты Перон болған. Балтық құдайы Перкунастың аты Балтық топонимдері мен гидронимдерінде де кездеседі: Каунастың солтүстік-батысындағы Жемаитиядағы Перкунишес ауылы және қазіргі Гусевке жақын орналасқан Перкунлаукен ("Перкун далалары") деген жер аты.