Оңтүстік Африка кәсіпкері Самуэль Маркс өмірі мен қызметі
Sammy Marks
Сэмюэл Маркс: оңтүстік Африка кәсіпкері, өнеркәсіпші және қаржыгер. Ресейде туған, бриллиант ашумен байланысты бизнесін қалыптастырды. Льюиспен серіктестік құрды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік Африкалық кәсіпкер Сэмюэл Маркс (11 шілде 1844 – 18 ақпан 1920) – Ресей империясында дүниеге келген Оңтүстік Африкалық өнеркәсіпші және қаржыгер.
South African businessman
Samuel Marks (11 July 1844 – 18 February 1920) was a Russian Empire born South African industrialist and financier.
Өмірбаян
1844 жылы Нойштадт-Сугинде (Ресей империясы) еврей тігіншісінің ұлы болып туған Маркс адалдыққа, батылдыққа, таңғажайып кәсіпкерлік қабілетіне және зор өмірлік күшке ие болды. Жастығында ол бірнеше жылқымен Англиядағы Шеффилдке сапар шекті және Ресей империясындағы еврейлерге жасалған қудалауға оралуға ниеті болмағандықтан, онда қалуға шешім қабылдады. Шеффилдте ол болашақ жұбайының туыстарымен танысты. Кимберлиде алмаз табылғаны туралы хабарды естіп, 1869 жылы Кейптауға келді, ал көп ұзамай оның туысы Исаак Льюис та Нойштадт-Сугиндтен келді, олар Льюис пен Маркс серіктестігін құрды. Маркс мансабын Кейптаудың ауылдық аймақтарында саудагер ретінде бастады, бірақ көп ұзамай Кимберлиге бет бұрып, өркендеуі басталады. Олар кеншілерге және қазба жұмыстарымен айналысушыларға тауар жеткізу арқылы қарапайым өмір сүрді, кейін алмаз саудасына қатысты. 1881 жылы Преторияға көшіп келген ол президент Крюгердің және Zuid Afrikaansche Republiek (ZAR) үкіметінің сенімін жеңіп алды. Оның Крюгермен достығы тығыз және ұзаққа созылды, олардың екеуі де қарапайым отбасынан шыққан және өткір тілді болды. Маркс Крюгерге Преториядан Лоуренсо Маркеске дейін теміржол салуды кеңес берді. Барбертон қаласында алтынның табылуымен және кейін Витватерсрандада Маркс екеуінің бизнесіне қатысты, бірақ Оңтүстік Трансваль мен Солтүстік Азат Мемлекеттегі көмір кен орындары одан да тиімдірек екенін түсінді. Осы көмір кен орындарын игеру үшін 1892 жылы Zuid Afrikaansche en Oranje Vrijstaatsche Mineralen en Mijnbouwvereeniging құрылды, ол кейін Веринигинг қаласына атын берді. Льюис пен Маркс компаниясының бизнесіне дистилляция зауыты, консервілеу және шыны зауыттары кірді. Олардың фирмасы Вильйонсдрифте және басқа жерлерде көмір кен орындарын ашты, сондай-ақ Ваал өзенінің бойындағы ауыл шаруашылығы жерлерін дамытуға бағытталған Веринигинг Эстейтс Лтд-ді құрды. Маркс булы тракторларды және прогрессивті егіншілік құралдарын қолдануды алғашқылардың бірінен бастады. Сондай-ақ ол Веринигингте ұн тартатын фабрикалар мен кірпіш және плитка зауыттарын салуға қаржылай көмек көрсетті. 1910 жылы Маркс бірінші Одақ Парламентіне сенатор болып тағайындалды және өмірінің соңына дейін осы лауазымды иеленді. А. Х. Нельмапиус үкіметпен жасасқан өндіріс келісім-шартын қаржы жетіспеушілігіне байланысты орындай алмағанда, Льюис пен Маркс оны өздеріне алып, Претория маңындағы Eerste Fabrieken зауытын салды. Маркс Оңтүстік Африкадағы еврей қауымдастықтарына жомарт түрде көмектесті. 1898 жылы ол ескі синагогты салдырып, барлық кірпіштерін сыйға тартты және электр жарығын орнату мен шамдарын төледі. 1906 жылы ол синагогтың ипотекасын төледі. Англо-бур соғысының соңында ол Глазгодан жеткізілген және Эдвардтық стильде жасалған құйма темірден жасалған фонтанды Претория қаласына сыйлады, ол қазір Преториядағы зоологиялық бақта тұр. Маркс Преториядағы Чирк алаңындағы Крюгердің мүсінін тапсырыс берді, ол Антон ван Вуу жасаған және Еуропада қоладан құйылған, құны 10 000 фунт стерлинг болды.
Born the son of a Jewish tailor in 1844 in Neustadt Sugind (Russian Empire), Marks was endowed with integrity, courage, astonishing business acumen and immense vitality. He accompanied some horses to Sheffield in England while still a youth and, not wanting to return to the Jewish persecution in the Russian Empire, decided to stay on. It was in Sheffield that he met his future in laws. Hearing news of the diamond discoveries in Kimberley, he arrived at the Cape in 1869 and was shortly followed by his cousin Isaac Lewis, also from Neustadt Sugind, with whom he forged the enduring partnership of Lewis & Marks. Marks started his career as a peddler in the rural districts of the Cape, but soon headed for Kimberley where his rise to prosperity began. They made a modest living supplying goods to mines and diggers, and later branched into diamond trading. Moving to Pretoria in 1881 he gained the confidence of President Kruger and the government of the Zuid Afrikaansche Republiek (ZAR). His friendship with Kruger became close and enduring and they had in common humble origins and a ready wit. Marks advised that Kruger build a railway line from Pretoria to Lourenço Marques. With the discovery of gold in the boomtown of Barberton and later on the Witwatersrand, Marks acquired business interests in both places, but found the coalfields of the southern Transvaal and northern Free State to be a more lucrative prospect. The Zuid Afrikaansche en Oranje Vrijstaatsche Mineralen en Mijnbouwvereeniging was founded in 1892 to mine these coal deposits, and later gave the town of Vereeniging its name. Lewis & Marks business interests included a distillery, a canning factory and a glass factory. Their firm opened collieries at Viljoensdrif and elsewhere, and also started Vereeniging Estates Ltd., which was dedicated to developing agricultural land along the Vaal River. Marks pioneered the use of steam tractors and progressive farming implements. He also sponsored the establishing of flour mills and brick and tile works at Vereeniging. In 1910 Marks was nominated as senator in the first Union Parliament, an office he held until his death. When A. H. Nellmapius was unable to execute a manufacturing contract he had concluded with the Government due to lack of funds, Lewis & Marks took over and constructed the Eerste Fabrieken near Pretoria. Marks contributed generously to Jewish communities all over South Africa. The Old Synagogue was built in 1898, for which he donated all the bricks and paid for the electric light installation and chandeliers. In 1906, he settled the synagogue's mortgage. At the end of the Anglo Boer War, he presented a cast iron fountain to the city of Pretoria, shipped from Glasgow and very Edwardian in design, it stands at the Zoological Gardens in Pretoria. Marks commissioned the statue of Kruger on Church Square in Pretoria – sculpted by Anton van Wouw and cast in bronze in Europe, it carried a price tag of £10,000.
Сэмми Маркс тіккі
1898 жылы Марксқа бір күнге мемлекеттік монетахананы пайдалануға ерекше құқық берілді. Маркс бұл мүмкіндікті пайдаланып, 215 алтын тике – әдетте күмістен жасалатын үш пеннилік монетаны – туыстары мен достарына, оның ішінде президент Крюгерге және Фольксраад мүшелеріне естелік сыйлық ретінде ұсынды. Алтын, әрине, Барбертон қаласының жанындағы Шеба кенінен алынған, ол Маркстің үлесі бар жалғыз алтын кені болатын. Осы оқиға екеуінің арасындағы тығыз қарым-қатынасын көрсетеді. Жеке және мемлекеттік мүлік арасындағы шекара көбінесе нашар анықталған. Олардың қарым-қатынасы патша мен өте құрметті қарауылы арасындағы қарым-қатынасқа ұқсас, феодалдық сипатта болды. Президент Крюгерден басқа, Маркс Буер генералдары Бота, Де Вет және де ла Рейдің сеніміне ие болды, ал граф Робертс, лорд Китченер және лорд Милнердің құрметіне бөленді. Ол 1902 жылғы 31 мамырда Веренингте англо-буерлік соғысты тоқтату келіссөздерінде маңызды рөл атқарды. Маркс көп жылдар бойы Трансваальде темір және болат зауытын салуды жоспарлап, оның құрылысын өз көзімен көрген үшін Ұлыбританияға барды. 1911 жылы ол үкіметпен ірі көлемде металл сынықтарын қорыту бойынша келісімге келгеннен кейін 1912 жылы «Union Steel Corporation» компаниясын құрды. Сэмми Маркс 1920 жылғы 18 ақпанда Йоханнесбургте дүниеден өтті.
In 1898 Marks was allowed the extraordinary privilege of using the state mint for a day. Marks used the opportunity to strike 215 gold tickeys – three penny pieces that were normally silver – as mementos for his relatives and friends, including President Kruger and members of the Volksraad. The gold would certainly have come from the Sheba mine near Barberton, the only gold mine in which Marks had a substantial stake. This famous incident says much about the close relationship that these two men had. There was often a blurring of the boundary between personal and State property. Their relationship was almost feudal, as that of a king and highly regarded subject. Besides President Kruger, Marks enjoyed the trust of the Boer Generals Botha, De Wet, and de la Rey, and the respect of Earl Roberts, Lord Kitchener, and Lord Milner, and he played a not inconsiderable part in the negotiations for the cessation of Anglo Boer hostilities at Vereeniging on 31 May 1902. For many years Marks had planned an iron and steel works in the Transvaal, and had visited Britain to inspect the installations there at first hand. When he landed a contract with the Government in 1911 for smelting large quantities of scrap metal, he founded in 1912 the Union Steel Corporation. Sammy Marks died in Johannesburg on 18 February 1920.
Отбасылық өмір
Қырық жасында Маркс өте бай адам болып, үйлену туралы ойлана бастады. Ол Англияның Шеффилд қаласына оралып, өзінен он сегіз жас кіші Берта Гатманға үйленді. Бұл үйлену Бертаның әкесі ұйымдастырған, ол Сэммидің табыстарына көмектескен. Берта Сэммидің Кап жеріне аяқ басқанда бес жаста еді. Осы одақтан тоғыз бала дүниеге келді – алты ұл, үш қыз. Тек алты бала ғана нәсіптік жасқа жетті. Өзінің білімі шектеулі болғандықтан, Маркс білім беруге үлкен мән берді және балаларды үйде тәрбиешілер оқытатынын қадағалады – ұлдар сегіз жасқа дейін, қыздар он екі жасқа дейін, содан кейін оларды Англиядағы жеке мектептерге жіберді. Сэмми бес тілде сөйлей білген және бизнеске қабілетті адам еді. Маркс Преторияның шығысында орналасқан Зварткоппи фермасын сатып алып, сонда үй салуды бастады. Атауы ферма төңірегіндегі қара тастардан шыққан, олар темірден тұрады және қара табиғатты тастар болып табылады. Бұл да электрлі дауылдарды тартады. Ол үйдің алғашқы жобасын ағашқа салып, жергілікті шеберден оның жобасына сәйкес үй салуды сұрады. Үй батысқа қарап тұрғандықтан, Оңтүстік жарты шарда бұлай болмайтындықтан, ол өте суық болды. Маркс Претория маңындағы фермада 40 бөлмелі Виктория стиліндегі Зварткоппи Холл сарайын салдырды, ол Оңтүстік Африкаға келген атақты тұлғалар мен беделді адамдарға танымал болды. Сэмми мен Берта 1886 жылы үйге көшіп келді. Сэмми итальян суретшісінен қабырғаларды жібекке бояуды сұрады, осылайша қабырғалар жібектен жасалғандай көрінеді. Сарайдың әр бөлмесі әдемі өрнектермен безендірілген. Маркстің табысына жеткізген тынышсыздығымен бірдей энергияға ие болған оның әйелі Берта үйді және оның қызметкерлерін оңай басқарды, тоғыз баланы өсіріп, құс шаруашылығымен айналысып, бақшаны күтіп, сән-салтанатпен тойларды өткізді. Түскі ас, кешкі ас, алаңда крокет, теннис және бильярдтық кештері – бұл үнемі болатын шаралар. 30-дан астам қонаққа 5 тағамдық тамақсыз кеш не жексенбі өткен емес. 13 адамнан тұратын қызметшілер үй жұмысын орындады, олардың көпшілігі Лондон агенттігі арқылы жұмысқа алынды: қонақүй қызметшілері, асхана қызметшілері, кір жуушылар және бағбандар, сондай-ақ тәрбиеші, аспаз, ағаш шебері және шотландтық батлер. Ас үйде бес пеші және 10 ыстық табасы бар үлкен пеш орналасқан. Берта өте бай адамға үйленгендіктен, көбінесе Франция, Германия, Үндістан сияқты елдерден сарайға әшекейлер сатып алу үшін шетелге сапар шегетін. Долли ең кішкентай қызы еді, дәрігерлер оның салмағы 780 грамм болғандықтан, туғаннан кейін өмір сүре алмайды деп қорқыпты. Ол толыққанды өмір сүрді және 96 жасында қайтыс болды. Ұлы Луи өзін-өзі жоғары бағалап, Англияда оқығаннан кейін өзін «Жас лорд Луи» деп атап, тіпті хаттарына «YLL» деген әріптермен қол қойған. Бірде Сэмми кешкілікке келгенде, жакетін және шапанын қабылдаған мальчик оған 1 фунт сыйлық берді. Сыйлықты алғаннан кейін, мальчик Сэммиге одан көбірек сыйлық бере ала ма деп сұрады, өйткені оның ұлы Луи бұрын келгенде оған бес фунт сыйлық берген. Сэмми жас жігітке қарап, ойластырып былай деді: «Есте сақта, менің ұлымның бай әкесі бар, ал менің әкем бай емес». Гертруда Сэммидің үлкен қызы және сүйікті баласы болды, өйткені олар ең жақын болды. Ол өте талантты еді, Англияға оқуға барып, онда жас христиан жігітімен танысты. Ол кезде ол он алты жаста еді. Әкесіне ұзақ хат жазып, өмірінің махаббатымен танысқанын, оған үйленгісі келетінін және христиан дініне кіргісі келетінін түсіндіргеннен кейін, Сэмми орыс еврей болғандықтан, ол бірден көңілі қалды және ашуланды. Ол дереу оны Оңтүстік Африкаға қайтаруға бұйырды, онда Гертруда жүрегі ауырып, өмірінде үйленуден бас тартты. Ол қайырымдылық шараларына қатысып, мұқтаж адамдарға көмектесіп, өзін жұмыспен қамтыды, бірақ ол ешқашан еркектермен қарым-қатынас жасауға тырыспады. Ол Зварткоппи фермасында жерленген. Жозеф кәсіпкер болғысы келмеген ұл еді, ол өскенде фермер болғысы келетінін әкесіне айтқан. Ол бөлмесіндегі перделердің, төсек-орындардың, кілемдердің, барлық нәрсенің жасыл түске боялуын талап етті. Жозеф ауыл шаруашылығын оқып, әкесі қайтыс болғаннан кейін ферманы басқарды, сонымен қатар өзінің жақын жердегі фермасын да басқарды. Сарай қабырғаларының әдемі өрнектермен безендірілуін ұнатпай, оларды бояп, көп зиян келтірді. Сарай қабырғалары қолданылатын қаржыға жаңартылуда, бастапқы қабатқа зақым келтірмеу үшін скальпельмен мұқият алынып тасталады. Жозефтің алты қабат бояуы 171 жылдық өнерді жойып жіберді.
At forty years of age and a very wealthy man, Marks started thinking about marriage. He returned to Sheffield in England and married Bertha Guttmann, eighteen years his junior. This was an arranged marriage set up by Bertha's father who helped with Sammy's success during the years. Bertha was only 5 years old when Sammy set foot on the Cape's soil. From this union nine children were born, six boys and three girls. Only six children survived infancy. Having himself received a limited schooling, Marks set great store by education and saw to it that the children were taught at home by governesses – boys until the age of eight, girls until the age of twelve and then they were sent to private schools in England. Sammy could speak 5 different languages and had a great mind for business. Marks had bought the farm Zwartkoppies to the east of Pretoria and there he began the construction of his home. The name originates from the black rock around the farm which has iron in and is by nature black rocks. This also attracts electric storms. He drew the initial plans for the house on a piece of wood and got a local builder to construct the house according to his rough sketch plan. The house is a very cold place as he built the house facing West which does not work in the Southern Hemisphere. Marks built a grand 40 odd room Victorian mansion, Zwartkoppies Hall, on the farm near Pretoria, which became well known to celebrities and dignitaries visiting South Africa. Sammy and Bertha moved into the house in 1886. Sammy had an Italian painter paint the walls on silk material so that the walls would look like they were made of silk. Beautiful patterns decorated each room of the mansion. Having the same restless energy that led to Marks's success, his wife Bertha controlled the house and its staff with ease, managing to raise nine children, breed poultry, maintain a garden, and entertain on a lavish scale. Luncheons, dinners, croquet on the lawn, tennis and billiards parties were all regular events. There was no dinner party, and no Sunday, which passed without a 5 course meal attended by 30+ guests. A staff of 13, most of whom were engaged through an agency in London, carried out the housework: parlourmaids, kitchenmaids, laundrymaids and gardeners, as well as a governess, a cook, an estate carpenter and a Scottish butler. A massive stove in the kitchen, with five ovens and 10 hot plates, testified to the scale of the entertainment. Bertha, having married a very wealthy man, was often abroad buying décor for the mansion from France, Germany, India etc. Dolly was the youngest daughter to be born; doctors was afraid she wouldn't make it after birth as she only weighed 780 grammes at birth. She lived a full life and died aged 96 years. The oldest son, Louis was very full of himself and had this attitude after studying in England, referring to himself as "Young Lord Louis" , even signing his letters with the initials "YLL". Sammy once entered a party where the coat boy took his hat and jacket and tipped the young man a generous 1 pound. After taking the tip, the boy turned to Sammy and asked if he could tip him more as his son Louis tipped him five pounds when he came in earlier. Sammy looked at the young man and replied with a well thought comeback: "Remember that my son has a very rich father, I on the other hand, do not." Gertrude was Sammy's oldest daughter and also favourite child as they were the closest to one another. She was very talented and went to England for her studies, where she met a young Christian boy. She was only sixteen at the time. After writing her father a very long letter explaining to him that she had met the love of her life and intended to marry him and convert to Christianity, Sammy being a Russian Jew, he was disappointed and livid at the same time. He immediately sent for her to be fetched and brought back to South Africa where Gertrude, heartbroken, refused to marry in her life. She kept herself busy by attending charities and helping the less fortunate, but she never courted a man. She is buried on the Zwartkoppies farm. Joseph was the son who never wanted to be a businessman, and told his father that he wanted to be a farmer when grown up. He demanded his curtains, bedding, carpet, everything in his room be the colour of green. Joseph studied agriculture and ran the farm after the death of his father, in addition to running his own nearby farm. Not liking the mansion's walls being decorated by the beautiful patterns, he painted over them, causing extensive damage. The mansions walls are being renovated as the funds are available, being painstakingly removed by a scalpel, carefully not to damage the original layer. Six layers of paint by Joseph nearly destroyed 171 years of art.
Мұражай
Маркс қайтыс болғаннан кейін, оның жесірі және балаларының бір бөлігі 1981 жылы соңғысы қайтыс болғанға дейін үйде тұрды. Біраз уақыт бос тұрғаннан кейін, отбасы үйге күтім қажет екенін түсінді және тиісті жалға алушы іздестірілді. 1984 жылы Ұлттық мәдени тарих мұражайымен келісімге келді, оған сәйкес үкімет үйдің иелігінен заттарын сатып алып, үйді қалпына келтіріп, отбасылық трасттан жалға алуға міндеттенді. 1986 жылы Сэмми Маркс мұражайы жұртшылыққа есігін ашты. 1995 жылы үйдің айналасындағы, барлық тарихи ғимараттар орналасқан 73 гектар жер шаруашылықтың қалған бөлігінен бөлініп, Ұлттық мәдени тарих мұражайына сатылды. Бүгінде Сэмми Маркс мұражайы Оңтүстік Африканың Дитсонг мұражайларының бір бөлігі болып табылады. Әр жексенбіде Зваркоппи залының бағында мыс қоры оркестрі ойнайды.
After Marks' death, his widow and some of the children lived in the house until the death of the last one in 1981. After a period of standing vacant, the family realised it was in need of maintenance and a suitable tenant was sought. In 1984 an agreement was reached with the National Cultural History Museum according to which the Government was to buy the contents of the house from the estate, restore the house and rent it from the family trust. In 1986 the Sammy Marks Museum opened its doors to the public. In 1995 roughly 73ha surrounding the house and upon which all of the historical buildings are situated, was cut from the rest of the farm and sold to the National Cultural History Museum. Today the Sammy Mark's Museum forms part of the Ditsong Museums of South Africa. Every Sunday a brass band plays in the gardens of Zwartkoppie Hall.