Кіріспе

Оңтүстік Африкалық кәсіпкер Сэмюэл Маркс (11 шілде 1844 – 18 ақпан 1920) – Ресей империясында дүниеге келген Оңтүстік Африкалық өнеркәсіпші және қаржыгер.

Өмірбаян

1844 жылы Нойштадт-Сугинде (Ресей империясы) еврей тігіншісінің ұлы болып туған Маркс адалдыққа, батылдыққа, таңғажайып кәсіпкерлік қабілетіне және зор өмірлік күшке ие болды. Жастығында ол бірнеше жылқымен Англиядағы Шеффилдке сапар шекті және Ресей империясындағы еврейлерге жасалған қудалауға оралуға ниеті болмағандықтан, онда қалуға шешім қабылдады. Шеффилдте ол болашақ жұбайының туыстарымен танысты. Кимберлиде алмаз табылғаны туралы хабарды естіп, 1869 жылы Кейптауға келді, ал көп ұзамай оның туысы Исаак Льюис та Нойштадт-Сугиндтен келді, олар Льюис пен Маркс серіктестігін құрды. Маркс мансабын Кейптаудың ауылдық аймақтарында саудагер ретінде бастады, бірақ көп ұзамай Кимберлиге бет бұрып, өркендеуі басталады. Олар кеншілерге және қазба жұмыстарымен айналысушыларға тауар жеткізу арқылы қарапайым өмір сүрді, кейін алмаз саудасына қатысты. 1881 жылы Преторияға көшіп келген ол президент Крюгердің және Zuid Afrikaansche Republiek (ZAR) үкіметінің сенімін жеңіп алды. Оның Крюгермен достығы тығыз және ұзаққа созылды, олардың екеуі де қарапайым отбасынан шыққан және өткір тілді болды. Маркс Крюгерге Преториядан Лоуренсо Маркеске дейін теміржол салуды кеңес берді. Барбертон қаласында алтынның табылуымен және кейін Витватерсрандада Маркс екеуінің бизнесіне қатысты, бірақ Оңтүстік Трансваль мен Солтүстік Азат Мемлекеттегі көмір кен орындары одан да тиімдірек екенін түсінді. Осы көмір кен орындарын игеру үшін 1892 жылы Zuid Afrikaansche en Oranje Vrijstaatsche Mineralen en Mijnbouwvereeniging құрылды, ол кейін Веринигинг қаласына атын берді. Льюис пен Маркс компаниясының бизнесіне дистилляция зауыты, консервілеу және шыны зауыттары кірді. Олардың фирмасы Вильйонсдрифте және басқа жерлерде көмір кен орындарын ашты, сондай-ақ Ваал өзенінің бойындағы ауыл шаруашылығы жерлерін дамытуға бағытталған Веринигинг Эстейтс Лтд-ді құрды. Маркс булы тракторларды және прогрессивті егіншілік құралдарын қолдануды алғашқылардың бірінен бастады. Сондай-ақ ол Веринигингте ұн тартатын фабрикалар мен кірпіш және плитка зауыттарын салуға қаржылай көмек көрсетті. 1910 жылы Маркс бірінші Одақ Парламентіне сенатор болып тағайындалды және өмірінің соңына дейін осы лауазымды иеленді. А. Х. Нельмапиус үкіметпен жасасқан өндіріс келісім-шартын қаржы жетіспеушілігіне байланысты орындай алмағанда, Льюис пен Маркс оны өздеріне алып, Претория маңындағы Eerste Fabrieken зауытын салды. Маркс Оңтүстік Африкадағы еврей қауымдастықтарына жомарт түрде көмектесті. 1898 жылы ол ескі синагогты салдырып, барлық кірпіштерін сыйға тартты және электр жарығын орнату мен шамдарын төледі. 1906 жылы ол синагогтың ипотекасын төледі. Англо-бур соғысының соңында ол Глазгодан жеткізілген және Эдвардтық стильде жасалған құйма темірден жасалған фонтанды Претория қаласына сыйлады, ол қазір Преториядағы зоологиялық бақта тұр. Маркс Преториядағы Чирк алаңындағы Крюгердің мүсінін тапсырыс берді, ол Антон ван Вуу жасаған және Еуропада қоладан құйылған, құны 10 000 фунт стерлинг болды.

Сэмми Маркс тіккі

1898 жылы Марксқа бір күнге мемлекеттік монетахананы пайдалануға ерекше құқық берілді. Маркс бұл мүмкіндікті пайдаланып, 215 алтын тике – әдетте күмістен жасалатын үш пеннилік монетаны – туыстары мен достарына, оның ішінде президент Крюгерге және Фольксраад мүшелеріне естелік сыйлық ретінде ұсынды. Алтын, әрине, Барбертон қаласының жанындағы Шеба кенінен алынған, ол Маркстің үлесі бар жалғыз алтын кені болатын. Осы оқиға екеуінің арасындағы тығыз қарым-қатынасын көрсетеді. Жеке және мемлекеттік мүлік арасындағы шекара көбінесе нашар анықталған. Олардың қарым-қатынасы патша мен өте құрметті қарауылы арасындағы қарым-қатынасқа ұқсас, феодалдық сипатта болды. Президент Крюгерден басқа, Маркс Буер генералдары Бота, Де Вет және де ла Рейдің сеніміне ие болды, ал граф Робертс, лорд Китченер және лорд Милнердің құрметіне бөленді. Ол 1902 жылғы 31 мамырда Веренингте англо-буерлік соғысты тоқтату келіссөздерінде маңызды рөл атқарды. Маркс көп жылдар бойы Трансваальде темір және болат зауытын салуды жоспарлап, оның құрылысын өз көзімен көрген үшін Ұлыбританияға барды. 1911 жылы ол үкіметпен ірі көлемде металл сынықтарын қорыту бойынша келісімге келгеннен кейін 1912 жылы «Union Steel Corporation» компаниясын құрды. Сэмми Маркс 1920 жылғы 18 ақпанда Йоханнесбургте дүниеден өтті.

Отбасылық өмір

Қырық жасында Маркс өте бай адам болып, үйлену туралы ойлана бастады. Ол Англияның Шеффилд қаласына оралып, өзінен он сегіз жас кіші Берта Гатманға үйленді. Бұл үйлену Бертаның әкесі ұйымдастырған, ол Сэммидің табыстарына көмектескен. Берта Сэммидің Кап жеріне аяқ басқанда бес жаста еді. Осы одақтан тоғыз бала дүниеге келді – алты ұл, үш қыз. Тек алты бала ғана нәсіптік жасқа жетті. Өзінің білімі шектеулі болғандықтан, Маркс білім беруге үлкен мән берді және балаларды үйде тәрбиешілер оқытатынын қадағалады – ұлдар сегіз жасқа дейін, қыздар он екі жасқа дейін, содан кейін оларды Англиядағы жеке мектептерге жіберді. Сэмми бес тілде сөйлей білген және бизнеске қабілетті адам еді. Маркс Преторияның шығысында орналасқан Зварткоппи фермасын сатып алып, сонда үй салуды бастады. Атауы ферма төңірегіндегі қара тастардан шыққан, олар темірден тұрады және қара табиғатты тастар болып табылады. Бұл да электрлі дауылдарды тартады. Ол үйдің алғашқы жобасын ағашқа салып, жергілікті шеберден оның жобасына сәйкес үй салуды сұрады. Үй батысқа қарап тұрғандықтан, Оңтүстік жарты шарда бұлай болмайтындықтан, ол өте суық болды. Маркс Претория маңындағы фермада 40 бөлмелі Виктория стиліндегі Зварткоппи Холл сарайын салдырды, ол Оңтүстік Африкаға келген атақты тұлғалар мен беделді адамдарға танымал болды. Сэмми мен Берта 1886 жылы үйге көшіп келді. Сэмми итальян суретшісінен қабырғаларды жібекке бояуды сұрады, осылайша қабырғалар жібектен жасалғандай көрінеді. Сарайдың әр бөлмесі әдемі өрнектермен безендірілген. Маркстің табысына жеткізген тынышсыздығымен бірдей энергияға ие болған оның әйелі Берта үйді және оның қызметкерлерін оңай басқарды, тоғыз баланы өсіріп, құс шаруашылығымен айналысып, бақшаны күтіп, сән-салтанатпен тойларды өткізді. Түскі ас, кешкі ас, алаңда крокет, теннис және бильярдтық кештері – бұл үнемі болатын шаралар. 30-дан астам қонаққа 5 тағамдық тамақсыз кеш не жексенбі өткен емес. 13 адамнан тұратын қызметшілер үй жұмысын орындады, олардың көпшілігі Лондон агенттігі арқылы жұмысқа алынды: қонақүй қызметшілері, асхана қызметшілері, кір жуушылар және бағбандар, сондай-ақ тәрбиеші, аспаз, ағаш шебері және шотландтық батлер. Ас үйде бес пеші және 10 ыстық табасы бар үлкен пеш орналасқан. Берта өте бай адамға үйленгендіктен, көбінесе Франция, Германия, Үндістан сияқты елдерден сарайға әшекейлер сатып алу үшін шетелге сапар шегетін. Долли ең кішкентай қызы еді, дәрігерлер оның салмағы 780 грамм болғандықтан, туғаннан кейін өмір сүре алмайды деп қорқыпты. Ол толыққанды өмір сүрді және 96 жасында қайтыс болды. Ұлы Луи өзін-өзі жоғары бағалап, Англияда оқығаннан кейін өзін «Жас лорд Луи» деп атап, тіпті хаттарына «YLL» деген әріптермен қол қойған. Бірде Сэмми кешкілікке келгенде, жакетін және шапанын қабылдаған мальчик оған 1 фунт сыйлық берді. Сыйлықты алғаннан кейін, мальчик Сэммиге одан көбірек сыйлық бере ала ма деп сұрады, өйткені оның ұлы Луи бұрын келгенде оған бес фунт сыйлық берген. Сэмми жас жігітке қарап, ойластырып былай деді: «Есте сақта, менің ұлымның бай әкесі бар, ал менің әкем бай емес». Гертруда Сэммидің үлкен қызы және сүйікті баласы болды, өйткені олар ең жақын болды. Ол өте талантты еді, Англияға оқуға барып, онда жас христиан жігітімен танысты. Ол кезде ол он алты жаста еді. Әкесіне ұзақ хат жазып, өмірінің махаббатымен танысқанын, оған үйленгісі келетінін және христиан дініне кіргісі келетінін түсіндіргеннен кейін, Сэмми орыс еврей болғандықтан, ол бірден көңілі қалды және ашуланды. Ол дереу оны Оңтүстік Африкаға қайтаруға бұйырды, онда Гертруда жүрегі ауырып, өмірінде үйленуден бас тартты. Ол қайырымдылық шараларына қатысып, мұқтаж адамдарға көмектесіп, өзін жұмыспен қамтыды, бірақ ол ешқашан еркектермен қарым-қатынас жасауға тырыспады. Ол Зварткоппи фермасында жерленген. Жозеф кәсіпкер болғысы келмеген ұл еді, ол өскенде фермер болғысы келетінін әкесіне айтқан. Ол бөлмесіндегі перделердің, төсек-орындардың, кілемдердің, барлық нәрсенің жасыл түске боялуын талап етті. Жозеф ауыл шаруашылығын оқып, әкесі қайтыс болғаннан кейін ферманы басқарды, сонымен қатар өзінің жақын жердегі фермасын да басқарды. Сарай қабырғаларының әдемі өрнектермен безендірілуін ұнатпай, оларды бояп, көп зиян келтірді. Сарай қабырғалары қолданылатын қаржыға жаңартылуда, бастапқы қабатқа зақым келтірмеу үшін скальпельмен мұқият алынып тасталады. Жозефтің алты қабат бояуы 171 жылдық өнерді жойып жіберді.

Мұражай

Маркс қайтыс болғаннан кейін, оның жесірі және балаларының бір бөлігі 1981 жылы соңғысы қайтыс болғанға дейін үйде тұрды. Біраз уақыт бос тұрғаннан кейін, отбасы үйге күтім қажет екенін түсінді және тиісті жалға алушы іздестірілді. 1984 жылы Ұлттық мәдени тарих мұражайымен келісімге келді, оған сәйкес үкімет үйдің иелігінен заттарын сатып алып, үйді қалпына келтіріп, отбасылық трасттан жалға алуға міндеттенді. 1986 жылы Сэмми Маркс мұражайы жұртшылыққа есігін ашты. 1995 жылы үйдің айналасындағы, барлық тарихи ғимараттар орналасқан 73 гектар жер шаруашылықтың қалған бөлігінен бөлініп, Ұлттық мәдени тарих мұражайына сатылды. Бүгінде Сэмми Маркс мұражайы Оңтүстік Африканың Дитсонг мұражайларының бір бөлігі болып табылады. Әр жексенбіде Зваркоппи залының бағында мыс қоры оркестрі ойнайды.