Кіріспе

Вирустар туысы

Тоготовирус – қаптамалы РНК вирустарының туысы, вирустар тұқымдасының жеті туысының бірі. Олардың бір жіптік, теріс сезімді РНК геномдарында алты немесе жеті сегмент бар. Тоготовирустар көптеген басқа ортомиксовирустардан ерекшеленеді. |Жақында расталған Quaranjavirus туысының мүшелері де құйрықтар арқылы жұғады. Orthomyxoviridae ішіндегі «Thogoto-ға ұқсас вирустар» туысы 1995 жылы ұсынылып, келесі жылы ICTV ұйымы тарапынан Thogotovirus деп ресми танылды. Атауы Кениядағы Тогото орманнан шыққан, осы орманда THOV вирусы алғаш рет табылды. Содан бері 1960-1970 жылдар аралығында ашылған, бірақ классификацияланбаған немесе Bunyaviridae тұқымдасына уақытша жатқызылған бес вирустың генетикалық талдауы, оларды осы туыстың қосымша мүшелері ретінде қарастыруға мүмкіндік берді. Бір жіптік, –РНК геном сызықтық және сегменттелген, 0,9–2,3 кб көлемде алты немесе жеті сегменттен тұрады, ал жалпы көлемі шамамен 10 кб құрайды. Бұл вирус, Quaranjavirus туысына жататын және құйрықтар арқылы жұғатын туыстас ортомиксовирустардың Quaranfil вирусының гемагглютининімен де ұқсастықтарды көрсетеді. Артропод жасушаларына арналған рецепторларға қатысты осы ерекшелік көптеген тоготовирустардың омыртқалы жануарларды жұқтыруына кедергі келтірмейді. THOV және JOSV

Барлық ортомиксовирустардағыдай, ең үлкен үш сегмент (1–3) РНК полимеразаның үш суббірлігін кодтайды. Тоготовирустарда 4-сегмент гликопротеин, ал 5-сегмент нуклеопротеинді кодтайды. 6-сегменттен алынған хабаршы РНК (мРНК) матрицалық белокты кодтау үшін тіліне түсірілуі мүмкін, немесе ML-ды кодтау үшін тіліне түсірілмейді, ол С-терминалында 38 қосымша аминқышқылына ие. DHOV-де байқалған жетінші сегменттің өнімі әлі анықталған жоқ. Бір зерттеуде бұл тежеуші әсердің себебі MxA-ның THOV геномның ядроға тасымалдануына кедергі келтіретіні көрсетілді. Ортомиксовирустар капинг ферментін кодтамайтындықтан, транскрипцияны бастау үшін вирус хост мРНК-ның 5' ұшын кесіп тастайды, осылайша мРНК хосттың аударма машинасымен танылады. Басқа ортомиксовирустар да осыған ұқсас «қақпақ тартып алу» процесін пайдаланады, бірақ қақпақпен бірге хост РНК-ның әлдеқайда ұзын тізбегі кесіліп, вирус мРНК-сына енгізіледі. Вирус жасуша мембранасында жиналады және бүршіктеп жасушадан шығады.

Эпидемиология

Көптеген тоготовирустар буынты жануарларды, әдетте, арахидтер тобына жататын қатты немесе жұмсақ құйрықтарды жұқтырады. Мұндай вирустық емес жұқтыру басқа да негізінен құйрық арқылы берілетін РНК вирустарымен де байқалады, оның ішінде көк тіл ауруы, Крым-Конго геморрагиялық қызуы, лупинг ауруы, құйрықпен берілетін энцефалит, везикулярлы стоматит вирусы және Батыс Нил вирусы сияқтылары бар. Вирустың төменгі деңгейі трахеяда, ас қорыту жолында және әйелдердің жыныс мүшелерінде табылады, бірақ ерлердің жыныс мүшелерінде немесе шығару жүйесінде кездеспейді. Синганглиондағы вирустың жоғары деңгейі құйрықтың метаморфозы кезінде вирусқа сақталуына көмектеседі деп есептеледі, себебі жүйке жүйесі басқа жүйелерге қарағанда аз өзгеріске ұшырайды. Барлық үш вирус қызбамен байланысты болды. ТОВ және ДОВ сонымен қатар неврологиялық белгілерді тудырды: ТОВ жағдайында менингит және оптикалық нейромиелит; ДОВ жағдайында энцефалит. Бір зерттеуде DHOV репликациясын in vitro тежеуге болатыны анықталды. ТОВ ауруына қатысты емдеуде қолдаушы терапия қолданылады.

Түрлер мен тұқымдар

ICTV екі түрді растады, THOV және DHOV. Екі вирустың нуклеопротеин бойынша реттілік сәйкестігі 37%, ал конверт гликопротеин бойынша 31% құрайды, және олардың антиденелері өзара қиылыспайды. Қазіргі таңда вирус Африка құрлығының барлық аймақтарында таралғаны белгілі, сондай-ақ Еуропада Италия мен Португалияда, ал Таяу Шығыста Иранда да анықталған. Осы кең географиялық ареалға қарамастан, вирус өте аз өзгеріске ұшырайды. THOV-қа қарсы антиденелер ешкі, қой, есек, түйе, сиыр және қара буқа сияқты көптеген үй жануарларында табылды, сондай-ақ вирус жабайы жолақты мангусттан (Mongos mungo) оқшауланды. Вирус малға ауыр зиян келтіреді, оның ішінде қызба және қойларда түсік тудыру сияқты ауруларды қоздыды. Зертхана жағдайында жасалған инфекцияларда хомяктар үшін жоғары патогенді болып табылады және тышқандарды да жұқтырады.

Арансас шығанағының вирусы (ABV)

АВВ 1975 жылы АҚШ-тың Техас штатының оңтүстігінде теңіз құстарының ұяларынан табылған Ornithodoros тұқымдас жұмсақ денелі кенелерде анықталды; бұл Солтүстік Америкада осы туысқа жататын алғашқы мүше болды. Табиғи омыртқалы жануарлар анықталған жоқ, бірақ вирустың зертханалық инфекцияларда егеуқырларға жоғары патогенді екені белгілі. Вирус бөлшегі шар немесе жұмыртқа тәрізді, өлшемдері 75 нм × 85 нм-ден 120 нм × 140 нм-ге дейін. Геномында алты РНК сегменті бар. Ол UPOV вирусына ең жақын, сондай-ақ THOV және JOSV вирустарымен де ұқсастықтары бар. UPOV және ABV вирустарымен де реттілік ұқсастықтары бар. Кейін Ресейдің шығысы, Пәкістан, Египет, Сауд Арабиясы, Кения және Португалияның оңтүстігінде де кездесті. Векторы әдетте Hyalomma туысына жататын, мысалы, H. marginatum кенесі болып табылады. DHOV кең таралған аймақтарда түйелерде, ешкілерде, жылқыларда, ірі қара малдарда және адамдарда вирусқа қарсы антиденелер анықталды. DHOV зертханада кездейсоқ жағдайда аэрозольдік жолмен адамдарға жұғуы мүмкін, бұл қызбалы ауру мен энцефалитке әкеледі, сондай-ақ су құстарында антиденелер табылған. Бұған қоса, ол Aedes caspius Pallas және Culex hortensis Ficalbi түрлерінің масаларын, Қырғызстанда да жұқтырады. Зертхана жағдайында егеуқырлар, хомяктар және тауықтар үшін өте патогенді.

Оз вирусы

Оз вирусы алғаш рет 2018 жылы Жапонияның Эхиме префектурасында Amblyomma testudinarium қатты құйрығынан оқшауланғаннан кейін сипатталды [DOI: 10.1016/j.virusres.2018.03.004]. Адамдағы алғашқы жағдай, миокардиттен қайтыс болған 70 жастағы әйел пациент, оның өлімінен кейін жасалған зерттеуде Оз вирусы анықталды, 23.6.2023 жылы Жапония Денсаулық сақтау министрлігі мәлімдеді.